О́mirsúıgishtikke tárbıelep júrmiz be?

Sóz basyn aqıyq aqyn Qa­sym Aman­jolovtyń osy bir óleń joldarynan bastaýy­myz tegin emes. Nege deseńiz, búgin­gi qoǵamdy «bostan-bos óle salýǵa» beıim jas­tar qatarynyń seıilmeýi alań­datyp otyr. Derekterge súıe­ner bolsaq, Qazaqstanda jyl saıyn 200-ge jýyq mektep jasyndaǵy bala ózin-ózi ólimge qııady eken. Ońy men solyn tanyp úlgermegen jas óskinderdiń óz-óz­derine qol salý oqıǵasynyń tyıylmaýy,­ ásirese, olardyń tálim­gerlerine, ıaǵnı,  bilim berý men tárbıeleý tizginin qa­tar ustaǵan muǵalimder qaýymyna aýyr tıetinin moıyndamasqa bolmaıdy. Nege deseńiz, jan túrshiktirer oqıǵany óz qoly­men týdyratyn – ol bizdiń tár­bıelenýshimiz. 

О́z erkimen ómirmen qosh aı­tysý oqıǵasy buryndary joq­tyń qasy edi. Tek ǵashyǵyna qosyla almaı, sýǵa ketip, ıá bol­masa jardan qulaıtyn birdi-ekili oqıǵa bolmasa. Bú­ginde óz basyn ólimge tigý ózge­she sıpat aldy. Sebepteri de árkelki. О́z aınalamyzda da ushyrasyp qalatyn osyndaı asa ókinishti jaǵdaılar jany­myzdy kúızeltedi, onyń aldyn alý qareketi qalaısha jasalmaq degen oı mazalaıdy. Ádette qandaı da bir qaıǵyly jaǵdaıǵa dýshar bolǵanda ǵana sebebin, oǵan kináli adamdy izdestirip, tıisti jazasyn berýge ázir turamyz da, onyń aldyn alý turǵysynda balalardyń psıhıkalyq saýlyǵyn, erik-jigerin, qajyr-qaıratyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan tárbıe jumysyn ońtaıly uıymdastyryp, júıeli túrde júrgizýge den qoımaıtynymyz ras. 

Ne isteý kerek? Bilim be­­­­­rý sala­synda uzaq jyldar boıy qyzmet etip kele jat­­qan tájirıbeli maman retinde osy turǵydaǵy óz­ oı-pikirimmen bólisip, usy­ny­sym­dy bildirýdi qup kórdim. О́s­keleń urpaqty jan-jaqty bilim­di, joǵary sanaly tulǵa retinde qalyptastyrýda tár­bıe jumysynyń, onyń ishin­de adamgershilikke, eńbek­súıgishtikke, eljandylyqqa jáne taǵy da basqa izgi qasıet­terge baýlýdyń mańyzy zor. Bular­dyń qaı-qaısysy bolsyn ár muǵalimniń tárbıe jos­parynyń buljymas baǵyt­taryna aınalǵaly qashan. Áıt­se de ómir bir qalypta, bir or­nyn­da turmaıdy. Zaman qajet­tiligine, qoǵamda paıda bolǵan qaýipti qubylystarǵa oraı tyń qarekettiń jasalyp, jańa amaldardyń paıda bolýy zańdy sekildi. Olaı bolsa, qazirgi qoǵamda beleń alyp otyrǵan sýısıdke qarsy amal taýyp, bul turǵyda arnaıy jumys júrgizgen abzal. Osyǵan oraı tárbıe ju­my­synyń bir baǵytyn «О́mir­súı­gishtikke tárbıeleý» dep bóle-jara atap, naqty is-sha­ralardy qolǵa alar bolsaq, ke­netten keletin keseldiń betin qaı­tarýǵa septesin bolar edi dep oılaımyn. Buǵan aldymen Bi­lim jáne ǵylym mınıstrligi, onyń janyndaǵy Qoǵamdyq ke­ńes músheleri nazar aýdarýy tıis. 

Tabandy, qaısar, qajyr-qaı­raty, erik-jigeri mol, tó­zim­di, qıynshylyqqa moıymaıtyn tulǵany qalyp­tas­tyrý turǵysyndaǵy tárbıe­niń astarynda onyń adam balasyna bir-aq ret beriletin ómir­ge degen kózqarasyn ja­ǵym­dy jaqqa baǵyttaý jat­qanyn ańǵarý qıyn emes. О́mir­di baǵalaýǵa baǵdarlanǵan tár­bıeniń kem­shin­diginen beleń al­ǵan osy bir aýyr indettiń al­dyn almasaq, betin aýlaq qyl­syn, áli de san márte san soǵyp qala beretinimiz kádik. 

«О́mirsúıgishtik» degen­ sóz sózdik­terde bar, onyń mán-­­maǵynasy barsha qazaqqa túsi­nikti jáne bul turǵydaǵy naq­ty qareket, taǵy da qaı­talaıyq, qazirgi zaman aǵy­mynda týyndap otyrǵan sýı­sıdti seıiltip, ómirdi súıýge qush­tarlyqty arttyrǵan bolar edi. Elbasy N.Nazarbaevtyń «Uly Dala ulaǵattary» kita­bynda: «Elimizge boıyna ata-babamyzdyń el men jerge degen súıispenshilik qasıeti daryǵan, egemen elge aıanbaı­ qyzmet etetin, oı-órisi keń, al­ǵyr da júrekti, saýat­ty da salamatty azamattar qajet» degen sózderine zer salar bolsaq, bul jerde «salamatty» sóziniń astarynda den­niń saýlyǵy ǵana emes, adam janynyń, rýhanı áleminiń de tazalyǵy, myqtylyǵy meń­zeletinin ańǵarý qıyn emes. О́mirge ǵashyq adamnyń jaby­ǵýǵa emes, qaıta jandanýǵa, jasampaz isterdi tyndyrýǵa qulshynatyny haq. Máselen, ómirdiń bazarynan qaıtar sha­ǵyna jetken tanymal tul­ǵalardyń ǵumyry jetse, áli de jos­parlap júrgen dúnıelerin iske asyrýǵa asyǵatyny tegin emes. Muny merzimdi basylym betterinen oqyp, bilip júrmiz. О́zimiz de sondaı jandardyń qataryna taıaý qalǵandyqtan, qoly­myzdan kelgeninshe, paı­daly áreket jasaýǵa, qıyn­shylyq bolsa eńserýge um­tylý­men, alǵa basýmen kelemiz. Iá, ómir bolǵan soń renish, qa­myǵatyn, kúıinetin sátter bolmaı turmaıdy. Solaı boldy eken dep mort synyp, ómirden baz keshýge bolmas. О́kinishke qaraı, tyǵyryqtan shyǵýdyń, qıynshylyqtan ary­lýdyń tóte joly osy ǵana dep uǵatyn jandarǵa oı salar, sana-sezimine áser eter tárbıelik is-sharalardy qolǵa alýǵa asyǵar emespiz.. Ádette qaı keleńsizdiktiń bolsyn aldyn kesý sharalary júrgiziledi emes pe. Aıtalyq, aýyrǵandy emdeý, buzylǵandy jóndeý, jylaǵandy ýatýdyń qajettigi sekildi, ómirden kúder úzgen jandarǵa toqtaý salar kesimdi amal – ómirdi súıýge tárbıeleý bolsa kerek. Bul turǵyda oılasyp, ońtaıly sheshimderge keletin, tıisti amaldardy tıimdi uıymdastyryp, olardy júıeli túrde júrgizetin kez keldi.

Belgili qalamger Aıan-Se­ıit­han Nysa­nalınniń: «Usaq­talyp, maıdalanyp baramyz. Búgingi urpaqta ata-baba­la­rymyzdyń minezi, rýhy joq» de­gen sóziniń jany bar. Mi­nez­di, rýhy bıik jastardy kim tárbıeleıdi? Buǵan ja­ýap retinde ǵalym Tursyn Jurt­baıdyń «Rýhty damytatyn jol – mektep» degen paıymy suranyp turǵandaı. Ke­lisemiz. О́r minezdi, qaısar, namysqoı jastardyń qatary qalyń emes. Tipti, Otan aldyndaǵy azamattyq boryshyn óteýden qashqaqtaıtyn bozbalalar ushyrasady aramyzda. Aýyrdyń astymen, jeńildiń ústimen kún kórýge eti úırengen jastarǵa taǵy da arqaly Qasym aqynnyń: 

Jastyq dáýren – jiger oty 
janǵan jalyn, 
Kórmesem qyzyǵyńdy – 
armandadym.
О́mirge eki keler ýaqytym joq,
Sondyqtan úlesimdi mol qarmadym, – degen óleń jol­­daryn keltirgim keledi. Shy­nynda da, ómirge qushtar jandar ózi úshin de, ózgeler úshin de paıdaly isterdiń birinen soń birin atqaryp, ómirdiń qy­zyǵyn, táttiligin sezine túsedi. Taǵy bir kezekti sharýanyń basyn qaıyrýǵa qumartyp tu­rady. 
 Al jas urpaqty mektep ata-ana, qoǵammen birlese oty­­ryp tárbıeleıdi. Búgingi maqsat – adamı kapıtal áleýe­tin áldendirý. Adam ále­ýeti onyń bilim, bilik deń­geıimen ǵana emes, joǵary adam­gershilik, jasampazdyq qa­sıet­terimen de ólshenedi. Qazirgi zaman qııaly te­reń, jasampaz isterge beıim, ózin-ózi jú­zege asyra alatyn, básekege qabiletti jastardyń zamany. Alysqa barmaı-aq, kúni keshe ǵana «100 jańa esim» jobasyna engen órimdeı jastardy ónege etip, tárbıe saǵattaryn ótkizer bolsaq, mundaı is-sharalar kim-kimdi bolsyn tańǵaldyrmaı, eliktirmeı qoımasy anyq. Iá, aldymyzdaǵy shákirtterimizdiń boıyna ózderine degen senimdi uıalatý ustazǵa baılanysty. Ynta-yqylas, qyzyǵýshylyq, talpynys, ilgeri basýǵa umty­lys syndy oń nyshannyń oıanýy adamnyń kúsh-qýatyn ústeı­di, jigerin janıdy, qyzy­ǵý­shylyǵyn ósiredi.

О́kinishke qaraı, bul taqy­rypqa arnaıy barmaıtynymyz da jasyryn emes. Oqıǵany onsha jarııa etpeı, jyly jaýyp qoıýǵa tyrysamyz da, ol týrasynda joldas-jora, ata-analary arasynda ashyq áńgime, oı-pikir órbitýge qulyq­syz­dyq tanytamyz. Áıtpese qor­shaǵan ortada, elimizde bolyp jatqan ómirlik mańyzdy oqı­ǵa, jańalyqtarǵa, jasampaz isterge qyzyqtyryp, rýhy myq­ty, qaıratty, namysty jastar tárbıeleý amaldary jeterlik. Sonyń biri elge tutqa bolǵan tanymal tulǵalar taǵylymyn nasıhattaý. Bir ǵana mysal. Osydan biraz jyl buryn N.Kelimbetovtiń «Úmit úzgim kelmeıdi» kitabyn sa­typ alyp, bas almastan oqyp shyqqan edim. Menen árip­­testerim alyp oqydy. Týyn­­dynyń bas keıipkeriniń (avtordyń óziniń) ómir úshin adam sengisiz arpalysyn shá­kirt­terime áńgimelep, aıtyp júrdim. 

Tárbıelik máni asa joǵary bul eńbekke belgili zııaly qa­ýym ókilderi ádil baǵasyn ber­di. Aıtalyq, Ábdijámil Nur­peıisov: «Nemattyń «Úmit úzgim kelmeıdi» kitaby adam­nyń, naǵyz adamnyń ómirge degen ǵashyqtyǵynyń, ómirge degen qushtarlyǵynyń, qaıtpas-qajymas qaısarlyǵy men kirshiksiz adamgershiliginiń, jan jary men bala-shaǵasyna degen ólsheýsiz móldir mahabbatynyń eń bıik úlgisi» dese, Sma­ǵul Elý­baı bul kitaptyń shyqqan kún­nen bastap qoldan-qolǵa tımeı oqy­latyn, oqyrmannyń qaıratyn qaırap, jigerin janıtyn rýhanı tárbıe quralyna aınalǵanyn jazdy. Serik Negımovtiń: «Danalyq ilim tarıhyndaǵy «Kabýsnama», «Rabǵuzı qıssalary», Álisher Naýaıdyń «Ǵashyq júregi» dúnıe­tanymyńdy, áleýmettik-etıkalyq kózqarasyńdy, táji­rı­beńdi, bilim-biligiń­di qalaı tereńdetse, N.Kelim­betov shy­ǵar­malary Táýelsiz Qazaq eli­niń rýhanı kórkeıýine, túleýi­­­ne sonshalyqty áser etedi» de­ýinen kóp nárseni ańǵarýǵa bolady. Atalmysh kitapqa únqosý retinde pesa jazylyp, ol spektakl M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq teatr sahnasynda tabys­pen júrgeninen de habardarmyz. О́z elimiz ǵana emes, ómir úshin osynaý jankeshti kúres úlgisine ózge elder de tánti bolypty. Aıtalyq, «Úmit úzgim kelmeıdi» IýNESKO aıasyndaǵy eń mereı­li marapattardyń biri – Eýropanyń Frans Kaf­ka qoǵamynyń nagradasyn ıelendi. Sondaı-aq Ystam­bul­dyń bir mektebinde N.Kelim­betovtiń «Úmit» degen kitaby («Úmit úzgim kelmeıdi» túrik tiline solaı aýdarylǵan) qosym­sha sabaq túrinde ótkizi­ledi eken. О́negeni pir tutýdyń aıqyn bir úlgisi dep osyndaıdy aıtar bolar. Bizdiń bilim orda­larymyzda da «О́mir, saǵan ǵashyqpyn!» nemese osy maz­mundaǵy ózge taqyrypta fakýl­tatıv júrgizilip, oqyr­mandar konferensııasy ótkizi­ler bolsa, kánekı. О́mirdi súıý­ge tárbıeleýdiń ózge de tetikteri barshylyq, tek nıet bolsyn deńiz. Máselen, Shoqan Ýálıhanov, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Ǵanı Murat­baev, Sattar Erýbaev syndy tym qys­­qa ǵumyr keshse de, máńgi­lik mándi iz qaldyrǵan aıaýly tulǵalarǵa nemese qazirgi kún­niń batyrlaryna arnap, maz­­mundy ádebı-tanymdyq keshter ıá bolmasa ómirdiń san túrli ıirimine boılaǵan óleńderdi mánerlep oqýdan baıqaýlar ótkizý dástúrge aınalsa, osylardyń bári jetkinshekterge serpin berip, oıy­na qozǵaý salary, zerdesine uıalap, tirshiliktiń qadirin túısinip, túsinýge yqpal eteri sózsiz. 

Osy másele tóńireginde 2016 jyly qarapaıym ha­lyq ókiliniń sózin jerde qal­dyrmaıtyn ardaqty aza­mat, Májilis depýtaty N.Sábılıanovqa hat joldadym. О́zindik usynys-pikir­lerim ishinde «Úmit úz­gim­ kelmeıdi» hıkaıat-mono­lo­gynyń jelisimen fılm túsi­rilse qalaı bolar edi degendi de jazǵan edim. Nurtaı baýy­rymyzdyń ótinishimen kóp ke­shik­peı Mádenıet jáne sport mınıstrliginen jaýap keldi. Onda mınıstrlik tara­pynan Sh.Aımanov atyn­daǵy «Qazaqfılmge» N.Kelim­betovtiń «Úmit úzgim kelmeıdi» kitabynyń negizinde fılmniń ssena­rııin daıyndaý jáne fılm túsirý máselesin pysyq­taý jóninde tıisti tapsyrma berilgeni jazylypty. Tárbıe quralynyń pármendisi sanalatyn kıno týyndysyn tamashalap, keıin ár mektepte ony ujym bolyp talqylaıtyn bolsaq, bul óskeleń urpaqtyń oı-óresin ósirip, kózqarasyn jańǵyrtyp, ómirdiń mánin tanı túsýine septesin bolar edi. О́mirdi qyzyqtap qana qoımaı, ony qyzyqty, mazmundy etý árkimniń óz qolynda ekenin uǵynar edi. Árıne, ómirtaný sabaqtary fılm­men ǵana shektelmeı, tárbıe jumysyn túrlendirýdi, izdenisti, eńbek­ti qajet etetinin esten shyǵar­maǵan jón.

Pıalash SÚIINKINA,
«Qazyna» syılyǵynyń ıegeri,
Qostanaı pedagogıkalyq kolledjiniń oqytýshysy

QOSTANAI