Dına ǴALIEVA: Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi
Ulttyq aqshanyń tarıhy – bul árqashan da el tarıhynyń mańyzdy bóligi. Qazaqstan úshin de, burynǵy keńestik keńistik memleketteri úshin de óz tól valıýtasyn engizý respýblıkaǵa óziniń tolyqqandy ekonomıkalyq saıasatyn qalyptastyrýǵa múmkindik bergen egemendikti qurýdaǵy aqyrǵy jáne formaldy emes qadam bolyp tabyldy. 18 jyl buryn kóptegen elder úshin rýbl aımaǵynan shyǵý barlyǵyna ortaq elden baılanysty úzildi-kesildi kesetin qaýipti qadam bolyp kóringenimen, teńgeniń engizilýi oń kózqaraspen qabyldandy. Qarapaıym tilmen aıtqanda, óz valıýtamyz sharýashylyq sýbektileriniń de, halyqtyń da aqshalaı qatynastaryn retke keltirýge, dos bolǵanymen, basqa eldiń emıssııalyq ortalyǵyna táýelsiz bolýǵa múmkindik berdi. Sondyqtan bolar, halyq arasynda 15 qarasha – Teńge kúni bolyp atalyp ótedi. Bul kún resmı túrde «qyzyl» kún bolmaǵanymen, qarjygerlerdiń kásibı merekesi dep atalyp ótedi, eger qaltańyzda, ámııanyńyzda, shotyńyzda nemese kartochkańyzda ulttyq valıýta bolsa, atap ótken aıryqsha jaqsy. Búgingi kúnderi bizdiń valıýtamyz – teńge týraly bárin biletin sekildimiz. Biraq osy kúni biz ulttyq aqshamyz týraly taǵy da áńgimelemekpiz. Eń abzaly – ol týraly kásibı mamanmen áńgimelesý. Biz ol jaıynda QR Ulttyq Banki tóraǵasynyń orynbasary Dına ǴALIEVANY áńgimege tarttyq.
Fýnksııalar da, dızaın da
– Dına Tóleýbekqyzy, adam ólshemimen alsaq, teńge bıyl kámelettik jasqa jetedi. Bul anyqtamany aqshaǵa qatysty alar bolsaq, qarjygerdiń pikirinshe, valıýtanyń kemeldiligi qalaı baǵalanady?
– Eger oıyńyzdy jalǵastyrar bolsam, adam sııaqty valıýtany da syrtqy túrine qaraı qarsy alady da, jeke ári kásibı qasıetterine qaraı baǵalaıdy. Demek, ulttyq valıýtany dızaıny men qorǵanysh dárejesine qaraı ǵana emes, aqsha retindegi negizgi qyzmetterin qanshalyqty jaqsy atqarǵanyna qaraı baǵalaıdy. Búgingi kúni teńge tolyqqandy ulttyq aqsha birligi retinde tolyǵymen qalyptasty dep senimmen aıtýǵa bolady. Ol aqshanyń barlyq fýnksııalaryn oryndaýda jáne qun shamasy; aınalys quraly; tólem quraly; jınaqtaý quraly bolýda. Iаǵnı, teńge naryqtaǵy túrli taýarlar men qyzmetterdiń qunyn ólsheýge múmkindik beredi. Aqsha aınalysynda teńge mámileler jasaýda satýshydan satyp alýshyǵa deıingi taýar qozǵalysynda «deldal» rólin atqarady. Teńge – túrli tólemder, onyń ishinde jalaqyny, zeınetaqyny, járdemaqyny, salyqtardy, aıyppuldardy tóleý kezinde tólem quraly. 18 jyl ishinde jınaqtaýshy, onyń ishinde depozıtter túrindegi róli de aıtarlyqtaı ósti. Mysaly, sońǵy on jylda teńgemen depozıtter úlesi olardyń jalpy kóleminde 2001 jyldyń sońyndaǵy 36%-dan 2011 jylǵy qyrkúıektiń sońyndaǵy jaǵdaı boıynsha 67,1%-ǵa deıin ósti.
Ulttyq valıýta banknottary men monetalarynyń dızaınyna keler bolsaq, Banknot fabrıkasy men Teńge saraıynyń eń aldyńǵy qatarly tehnologııalar paıdalanýynyń jáne daıyndaý sapasynyń joǵary bolýynyń arqasynda teńge bedeldi kórmeler men túrli konkýrstarda laıyqty baǵasyn alýda. Máselen, 2007 jyly Valıýtalyq máseleler jónindegi halyqaralyq qaýymdastyq konkýrs uıymdastyrdy, oǵan QR Ulttyq Banki 2006 jylǵy úlgidegi banknottarymen qatysty. «Eń úzdik jańa banknota» nomınasııasynda I oryn 10 000 teńgelik banknotaǵa berildi. Ulttyq Bank 2007 jyly moneta óniminiń «Halyqaralyq Vıchenza Nýmızmatıka júldesi» (Italııa) konkýrsyna qatysty, onda 16 elden 39 moneta usynyldy. Bul mańyzdy nýmızmatıkalyq konkýrs moneta saraılary nemese memlekettik ákimshilikter soqqan eń ádemi monetany marapattaıdy. Birinshi júlde monetanyń estetıkalyq aspektileri men taqyryptyq máni úshin beriledi. Bul konkýrsty QR Ulttyq Banki «Ǵarysh» monetasymen jeńip aldy.
«Kóshpendiler altyny» serııasynan Qazaqstannyń «Shabandoz» monetasy «Jyldyń kúmis monetasy» nomınasııasynda, al «Qazaqstannyń ósimdik álemi» serııasynan «Regel qyzǵaldaǵy» monetasy «Moneta – eń jaqsy syılyq» nomınasııasynda jeńip shyqty. Sondaı-aq ol «Moneta juldyzdary-2007» TMD jáne Baltyq elderiniń eń úzdik monetasy konkýrsynda kórermender kózaıymy júldesin jeńip aldy.
2009 jyly QR Ulttyq Banki «Halyqaralyq Vıchenza Nýmızmatıka júldesi» (Italııa) konkýrsyna jáne «Moneta juldyzdary-2009» eskertkish monetalardyń halyqaralyq konkýrsyna (Reseı) qaıta qatysty. Bizdiń «Dıadema bóligi» eskertkish kúmis monetamyz «Biregeı ıdeıalyq sheshim» nomınasııasynda II oryn alyp, «Moneta juldyzdary-2009» konkýrsy qazylar alqasynyń sheshimimen dıplommen marapattaldy. «Shyńǵys han» eskertkish kúmis monetasy 2009 jyly Italııada II oryn aldy. Ol «monetanyń bet jaǵy syrt jaǵyndaǵy Shyńǵys hannyń aıqyn beınesimen úılesimdi jasalǵan» kórkemdigi úshin atalyp ótti. Qazylar alqasynyń sheshimimen moneta «Vicenza Numismatica» júldesimen marapattaldy, al 2010 jyly Berlınde ótken dúnıejúzilik aqsha kórmesinde «Tarıhı taqyryp boıynsha eń úzdik moneta» nomınasııasynda «Jyl monetasy» nagradasyn aldy.
Teńge ótken jol kezeńderi
– Qazaqstan ulttyq valıýtasynyń 18 jyldyq tarıhynda birneshe kúrdeli kezeńder boldy, olardyń kúrdelilik reıtıngisin jasasańyz qaı kezeńdi teńge tarıhyndaǵy eń kúrdeli kezeń dep atar edińiz?
– Ár kezeńde túrli mindetter sheshildi. Soǵan baılanysty qazir qaısysynyń kúrdeli bolǵany týraly emes, barlyq qıyndyqtardy teńgeniń eńsere alǵandyǵy mańyzdy. Máselen, teńgeniń qalyptasqan alǵashqy jyldarynda aqsha-kredıt jáne ekonomıkalyq saıasatta Úkimet pen Ulttyq Bank úshin: ınflıasııany birtindep tómendetý jáne óndiristiń quldyraýyn toqtatý birinshi kezektegi mindetter boldy. Bul mindetterdi sheshý úshin qurylymdyq qaıta qurýǵa jáne qatań makroekonomıkalyq saıasatqa baǵyt alyndy. Bul saıasat ınflıasııa deńgeıin 1992 jylǵy 250%-dan 1994 jyly 126%-ǵa deıin jáne 1995 jyly 6,3%-ǵa deıin tómendetýge múmkindik bergenin esterińizge sala keteıin. QR UB qaıta qarjylandyrý stavkasy 1994 jylǵy eń joǵarǵy 300%-dan 2000 jyly jyldyq 14%-ǵa deıin tómendedi. Sońǵy jyldary ol 10%-dyq kórsetkishten aspaı, qazirgi kezde 7,5% qurap otyr.
Teńge jáne ulttyq qarjy júıesi damýynyń mynadaı negizgi kezeńderin bólip kórsetýge bolady.
• 1-kezeń. Eki deńgeıli bank júıesin qurý jáne banktik qadaǵalaýdy damytý (1993-1998).
• 2-kezeń. Inflıasııany tómendetý jáne turaqty ekonomıkalyq ósýge qol jetkizý (1996-1999).
• 3-kezeń. Qarjy júıesiniń damýyn jyldamdatý (2000-2007).
• 4-kezeń. Álemdik qarjy daǵdarysy jáne daǵdarystan keıingi damý (2007-qazirgi ýaqyt).
Teńge qoldanylǵan on segiz jyl ulttyq valıýtany engizýdiń tarıhı qajettigin rastaǵanyna eshkim kúmán týǵyzbaıdy dep oılaımyn. Jas valıýta ýaqyt synaǵynan sátti ótti. Ol álemdik eki qarjy daǵdarysyna, munaıdyń álemdik baǵasynyń aıtarlyqtaı quldyraǵan, sol sııaqty kóterilgen kezeńderine de tótep berdi. Ol halyqtyń senimine ıe boldy. Teńgeniń engizilýi naryqtyq ekonomıkanyń qalyptasýyn jyldamdatqany sózsiz. Respýblıkamyz memleket ómiriniń áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası salasynyń damýynda edáýir jetistikterge jetti.
Jahandyq táýekelder iske asyrylǵan jaǵdaıda
– Qolaısyz syrtqy jaǵdaıdy, HVQ sııaqty ınstıtýttardyń jahandyq ekonomıkanyń damýy jónindegi pessımıstik boljamdaryn eskere otyryp, qazirgi kezeńge qandaı sıpattama berip, osyǵan baılanysty Ulttyq Banktiń qandaı mindetterin atap óter edińiz?
– Rasynda, qazirge kezde álemdik ekonomıkadaǵy ahýal turaqsyz kúıinde qalyp otyr. AQSh-tyń jáne Eýropalyq odaqtyń keıbir elderiniń makroekonomıkalyq damýyndaǵy problemalar osynyń negizgi sebepteriniń biri bolyp tabylady. Soǵan qaramastan qazirgi ýaqytta álemdik ekonomıkada qalyptasqan ahýal – 2008-2009 jyldary bastalǵan daǵdarystyq qubylystardyń jalǵasy. Jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys jalpy álemdik aýqymda, sol sııaqty ulttyq deńgeıde de qarjylyq qatynastardyń qoldanystaǵy úlgileriniń kemshilikterin kórsetti. Álsiz jaqtar memlekettik retteý qurylymynda da, qarjy ınstıtýttarynyń ózderiniń qyzmetinde de anyqtaldy.
Qazaqstan, jalpy alǵanda, daǵdarys kezinde týyndaǵan problemalardy tabysty eńsere aldy. Qarjy sektorynyń turaqty damýyn saqtaı aldyq, naqty ekonomıkaǵa qoldaý kórsettik, jumyssyzdyqty tómendete aldyq. Qazirgi ýaqytta Qazaqstannyń aldynda sheshimi Ulttyq Bank tarapynan da, Úkimet tarapynan da erekshe kúsh salýdy talap etetin birqatar mindetter tur.
Qazirgi daǵdarystyń sabaqtaryn eskere otyryp, álemdik ekonomıkadaǵy táýekelder iske asyrylǵan jaǵdaıda Qazaqstanǵa yqtımal teris áserlerdi barynsha azaıtý jónindegi sharalar qabyldanǵan bolatyn jáne olar qazir de qabyldanýda. Ulttyq Banktiń quzyreti sheńberindegi orta merzimdi kezeńge arnalǵan sharalar jyl saıyn ázirlenetin aqsha-kredıt saıasatynyń negizgi baǵyttarynda kórsetilgen. Uzaq merzimdi sıpattaǵy sharalar QR Prezıdentiniń 2010 jylǵy 1 aqpandaǵy № 923 Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń qarjy sektoryn daǵdarystan keıingi kezeńde damytý tujyrymdamasynda kózdelgen.
Ulttyq Bank aqsha-kredıt saıasatyn ázirleý jáne júrgizý kezinde ishki jáne syrtqy ekonomıkalardaǵy ahýalǵa únemi monıtorıng jáne taldaý júrgizedi, Qazaqstandaǵy makroekonomıkalyq ahýalǵa teris áser etýi múmkin yqtımal táýekelderdi baǵalaıdy. Bul rette ekonomıkanyń ishinde, sol sııaqty odan tys oryn alyp otyrǵan jáne áleýetti táýekelderge qaramastan baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý aqsha-kredıt saıasatynyń negizgi maqsaty bolyp tabylady. Qarjy sektorynyń turaqtylyǵyn jáne ulttyq valıýtanyń ornyqtylyǵyn qamtamasyz etý máseleleri de Ulttyq Bank úshin strategııalyq mindetter bolyp tabylady. Tıisinshe, bul baǵyttaǵy sharalar turaqty túrde qabyldanady.
– Bıylǵy kúzde valıýta naryǵynda qandaı úrdister basym bolýda, otandyq valıýtamyz qanshalyqty ornyqty jáne Ulttyq Banktiń turaqtylyqty saqtaý jónindegi quraldary men múmkindikteri qandaı?
– 2011 jylǵy qyrkúıekte teńgeniń AQSh dollaryna qatysty álsireýi baıqaldy. Qazanda teńge turaqty boldy, bul rette baǵamnyń azdap nyǵaıýy baıqalady. Sondaı-aq Ulttyq Bank teńge baǵamyn qalyptastyrýǵa barynsha az qatysady. Alaıda teńgeniń aıyrbastaý baǵamynyń kúrt turaqsyzdandyrǵysh dúmpýleriniń aldyn alý úshin jáne turaqtylyqty saqtaý maqsatyndaǵy sharalardy Ulttyq Bank qabyldaýda jáne aldaǵy ýaqytta da qabyldaı bermek.
Dollarǵa baılanystyra otyryp…
– Ulttyq valıýta ekonomıkany dollarlandyrý kólemin barynsha azaıta aldy, mundaı mindet bolashaqta da qoıylyp otyr ma? Bul problemanyń teńgeden onyń qurylǵan sátinen bastap qalmaı kele jatqandyǵy belgili jáne ol týraly sarapshylar da únemi aıtýda. Qazir barlyǵy túsinikti bolǵanymen, bul jahandyq ekonomıkanyń da problemasy ǵoı…
– Tutastaı alǵanda, ekonomıkany dollarsyzdandyrý – ortalyq bank tarapynan únemi nazardy talap etetin aıtarlyqtaı uzaq úderis. Kóp nárse isteldi, alaıda bul baǵytta alda talaı jumys bar. Máselen, 2011 jylǵy qyrkúıektiń sońyndaǵy jaǵdaı boıynsha rezıdentterdiń shetel valıýtasynda nomınırlengen ekinshi deńgeıdegi bankterdegi depozıtteri depozıtterdiń búkil somasynyń shamamen 33%-yn quraıdy. Bul rette shetel valıýtasyndaǵy depozıtterdiń úlesi birtindep tómendep jatqanyn atap ótken jón, bul halyqtyń teńgege jáne bank júıesine degen seniminiń artqanyn bildiredi. 2009 jyldyń sońynda shetel valıýtasyndaǵy depozıtter shamamen 44%-dy quraǵanyn esterińizge sala keteıin. Demek, tómendegeni aıtpasa da belgili.
…Rýblmen úılese otyryp
– Keden odaǵy qurylǵannan keıin teńgeni dollarǵa tańýmen qatar kóbine rýblmen qatar qoıa bastadyq. Valıýtalardyń árqaısysy óz valıýtalyq dálizinde qozǵalǵanymen, kóptegen oqyrmandarda teńge rýblmen rezonansta bolmaı ma degen suraq týyndaıdy, sebebi baǵamdar Keden odaǵy sheńberinde ózara baılanysýy múmkin? Osyǵan baılanysty Ulttyq Banktiń aqsha-kredıt saıasatyn baılanystyrý qajet bolmaı ma?
– Eń aldymen, aıyrmashylyqty atap ótý qajet. Qazaqstanda Reseıdegideı valıýtalyq dáliz emes, ulttyq valıýtanyń ózgermeli aıyrbastaý baǵamynyń rejimi qoldanylatynyn esterińizge sala keteıin. Osyǵan qaramastan, teńge men rýbl is júzinde árqashan bir baǵytta qozǵalýda. Osylaısha, olar bir-birimen aıtarlyqtaı ózara baılanysqan. Bul Reseıdiń de, Qazaqstannyń da valıýtalarynyń belgili bir dárejede munaıdyń álemdegi naryqtardaǵy baǵalarynyń jaı-kúıine baılanysty. Munaıdyń álemdik baǵasynyń ósýimen eki valıýta da nyǵaıady, munaı baǵasynyń túsýimen – álsireıdi.
Budan basqa, Qazaqstan men Reseıdiń saıası jáne ózara saýda qarym-qatynastary aıtarlyqtaı tyǵyz. Bul elderimizde ekonomıkalyq saıasat júrgizý kezinde belgili bir iz qaldyratyny sózsiz. Soǵan qaramastan, óz jolymyzdy tańdaýda biz táýelsizbiz, al Keden odaǵynyń qurylýy aıtarlyqtaı tyǵyz yqpaldasýǵa, onyń ishinde aqsha-kredıt jáne valıýta saıasattaryn júrgizý máselelerinde yqpaldasýǵa járdemdesetin bolady.
Aqsha-kredıt saıasatyn júrgizý máselesi boıynsha Keden odaǵyna múshe memleketter ortalyq bankteriniń aqsha-kredıt saıasattaryn qatań ózara baılanystyrý máselesiniń qoıylmaǵanyn atap ótken jón. Qazirgi ýaqytta memleketterdiń makroekonomıkalyq saıasattaryn kelisý jóninde jumys júrgizilýde. Bul makroekonomıkalyq turaqtylyqty jáne elderdiń ekonomıkalaryn damytýdy qamtamasyz etýge, ekonomıkalardyń jumys isteýiniń biryńǵaı qaǵıdattaryn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy júrgizýdi, sondaı-aq negizgi makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń ólshemderin kelisýdi boljaıdy.
Ulttyq banktiń rezervteri 32 mıllıard dollardan asty
– Ulttyq Banktiń aqparatyna sáıkes elimizdiń de, Ulttyq Banktiń óziniń de AVR-i daǵdarystan keıingi kezeńde turaqty túrde ósýde. Qazirgi kezde onyń qurylymy qandaı jáne baǵamdardyń joǵary qubylmalylyǵy men altyn aktıvterdiń qunyn eskere otyryp QR UB-nyń saıasaty qandaı bolmaq?
– 2011 jyly Qazaqstanda halyqaralyq rezervterdiń ózgerý dınamıkasy ósýdiń oń qarqynyn kórsetýde. Máselen, 2011 jylǵy 10 aıda tutastaı alǵanda eldiń halyqaralyq rezervteri, Ulttyq qordyń shetel valıýtasyndaǵy aktıvterin qosa alǵanda (42,4 mlrd. dollar) 26,6%-ǵa ósti jáne 2011 jylǵy qazannyń aıaǵyndaǵy jaǵdaı boıynsha 75 mlrd. dollar boldy. Aǵymdaǵy jylǵy úshinshi toqsannyń aıaǵynda Ulttyq Banktiń altyn-valıýta aktıvteriniń jalpy kólemi 32 mıllıard dollarǵa jýyq boldy jáne portfeldik bólý mynadaı boldy: ınvestısııalyq portfel (70%), ótimdilik portfeli (17%), altyn portfeli (12%), strategııalyq portfel (1%).
Eń irisi ınvestısııalyq portfel bolyp tabylady, onyń qosalqy portfelderi eýroda (35%), AQSh dollarynda (30%), japon ıenasynda (30%), brıtan fýnttarynda (10%), avstralııa dollarynda (5%), kanada dollarynda (5%) jáne koreıa vonasynda (5%) nomınırlendi. AVA-niń saqtalýyn jáne joǵary ótimdiligin qamtamasyz etý úshin olar kóp dárejede damyǵan elderdiń memlekettik baǵaly qaǵazdaryna ınvestısııalandy. Sonymen birge, QR UB qarjy naryqtaryn taldaý boıynsha jáne altyn-valıýta aktıvterin ártaraptandyrý máseleleri boıynsha turaqty jumys júrgizetinin atap aıtý qajet.
Aqsha aınalymy zańy: Talap etiletinnen az da emes, kóp te emes
– Ekonomıkadaǵy aqsha aınalysynyń jyldamdyǵy – ekonomıka jaǵdaıynyń mańyzdy sıpattarynyń biri. Teńge qandaı jyldamdyqpen aınalady jáne «toqyraý» paıda bolmas úshin, «qanyazdyqqa» ushyramas úshin, nemese kerisinshe «aqsha» qysymy ósip ketpeýi úshin Qazaqstannyń ekonomıkasyna qansha aqsha qajettigin qalaı anyqtaýǵa bolady. Bul suraqty stýdent Álııa qoıdy, ol osy taqyryp boıynsha referat daıyndaý ústinde jáne sizdiń jaýabyńyzdy paıdalanǵysy keledi.
– Stýdenttiń referatyna kómektesýge tyrysaıyn. Sonymen, aqsha aınalysynyń jyldamdyǵy – bul mámilelerge qyzmet kórsetý kezindegi aqsha aınalymdarynyń jyldyq ortasha sany. Aqsha aınalysy jyldamdyǵynyń ózgerýi kóptegen faktorlarǵa baılanysty, atap aıtqanda ekonomıkalyq daǵdarysqa jáne ekonomıkalyq quldyraý, ósý qarqynyna, ınflıasııa deńgeıine, kredıttiń damý deńgeıine, qolma-qol jasalmaıtyn esep aıyrysýlarǵa, esep aıyrysýlardy avtomattandyrýǵa, tólem aınalymy qurylymyna jáne t.b. Onyń ishinde, 2011 jylǵy maýsymnyń aıaǵyndaǵy jaǵdaı boıynsha aqsha aınalysy jyldamdyǵy 2,53 boldy, bul rette, 2010 jyldyń aıaǵynda bul kórsetkish 2,57 deńgeıinde belgilengen.
Jalpyǵa ortaq pikir boıynsha aqsha kóptik etpeıdi. Alaıda ekonomıka úshin bul pikir múlde qaıshy: aqsha ekonomıkanyń ózine qanshalyqty qajet bolsa, soǵan tepe-teń bolýy kerek. Ekonomıkadaǵy aqsha kólemi kóptegen faktorlarǵa táýeldi jáne elder arasyndaǵy aıyrmasy barynsha kúshti ekendigin atap aıtamyn. Tutastaı alǵanda, eldegi ekonomıkanyń nomınaldyq ósý qarqyny aqsha massasynyń ósý qarqynymen salystyrmaly bolýy kerek. Eger aqsha massasynyń ósý qarqyny ekonomıkalyq ósý qarqynynan asyp ketse, ádette, el ekonomıkasynda ınflıasııalyq qysymnyń kúsheıýi baıqalady. Keri qubylys júrgen kezde, ol naryqta qolma-qol aqshanyń jetispeýine jáne tıisinshe ekonomıkalyq ósýdiń qarqynyn tejeýge ákelip soqtyrýy múmkin. Bizdiń baǵalaýymyz boıynsha Qazaqstanda aqsha massasynyń qazirgi deńgeıi ekonomıkanyń qazirgi deńgeıine bara-bar bolyp tabylady. Atap aıtqanda, aǵymdaǵy jylǵy qyrkúıekte aqsha massasy 3,2% - 9820,9 mlrd. teńgege deıin ulǵaıdy. Jyl basynan beri ósý 15,8% boldy. Aınalystaǵy qolma-qol aqshanyń kólemi 0,5% ósti jáne 1260,7 mlrd. teńge boldy. Jyl basynan beri 9,8%-ǵa ósti. Osy kezeńde bank júıesindegi depozıtter sondaı-aq 3,6%-ǵa, 8560,3 mlrd. teńgege deıin ósti. Jyl basynan beri – 16,7%-ǵa ósti. Bul rette, aqsha massasynyń qurylymyndaǵy depozıtterdiń úlesi depozıtterdiń ósý qarqynynyń aınalystaǵy qolma-qol aqshanyń ósý qarqynymen salystyrǵanda alda bolýy saldarynan 2011 jylǵy tamyzdaǵy 86,8%-dan 2011 jylǵy qyrkúıekte 87,2%-ǵa deıin ósti.
Bizdiń esepteýlerimiz boıynsha, qazirgi kezde ekonomıkadaǵy aqshanyń kólemi jetkilikti bolyp tabylady. Elde qalypty aqsha aınalymy baıqalady. Sondyqtan Ulttyq Bank ekonomıkaǵa qosymsha aqsha quıýdyń qajeti joq dep sanaıdy.
Eń basty kúnder men adamdar – teńge qatarynda
– Sońǵy kezde teńgeniń banknottary men monetalary qatarynda kóptegen jańalary paıda boldy. Bul el tarıhyndaǵy mańyzdy oqıǵalar men kúnderge ǵana qatysty ma? Álde osylaısha, aqsha qatary jańartyla ma? Osyǵan baılanysty suraq – eski dızaınmen shyǵarylǵan aqsha aınalymnan shyǵyp qalmaı ma?
– Bul naqty paıymdaý emes: banknot jáne monetalar qatarynda – jańa nomınaldar joq! Este qalatyn, mereıtoılyq kúnderge jáne jalpymemlekettik máni bar oqıǵalarǵa arnalǵan banknottar men monetalar ǵana bar. Olar da nomınaldyq quny boıynsha zańdy tólem quraldary bolyp tabylady. Qoldanystaǵy dızaınnyń aınalysta júrgen banknottary men monetalary aınalystan alynbaıdy. Jańa dızaınnyń eskertkish banknottary aınalysqa shekteýli taralymmen shyǵady jáne, ádette, olarǵa Ulttyq Bank ulttyq valıýtaǵa arnalǵan jańa qorǵanysh elementterin synaqtan ótkizedi.
– Eger bul memlekettik qupııa bolyp tabylmasa, QR UB banknottary men monetalary dızaınynyń tujyrymdamasyna sáıkes jyl aıaǵyna deıin «premeralar» taǵy bola ma?
– Jyl aıaǵyna deıin «Shyǵys kúntizbesi» serııasynan «Ulý jyly» eskertkish monetasyn jáne D.A.Qonaevtyń 100 jyldyǵyna arnalǵan monetalardy shyǵarý josparlanýda. Ulttyq Bank qoldanylyp júrgen praktıkaǵa sáıkes BAQ-ta ulttyq valıýtanyń kolleksııalyq jáne eskertkish aqsha belgilerin shyǵarý týraly olar shyǵatyn kúni resmı jarııalaıdy.
Búktelgennen eshteńesi ketpeıdi!
– Oqyrmandardyń súıikti suraǵy. Ár túrli nomınaldardyń banknottary uzaq ómir súre me jáne bizdiń aqshamyz únemi taza qalpynda bolý úshin QR UB qurylymdary qandaı jumys júrgizedi?
– Banknottardyń ortasha qyzmet kórsetý merzimi 6 aıdan 5 jylǵa deıin. Banknottardyń qyzmet kórsetý merziminiń uzaqtyǵy onyń nomınalyna baılanysty. Aınalysta nomınaldary tómen banknottar 6 aıdan 8 aıǵa deıin júredi, al irileri 5 jylǵa deıin. Ár banknot aıyryqsha óńdeý ádisiniń nátıjesinde 2000-nan 4000-ǵa deıin búkteýge tózedi. Árıne, barlyǵy da eń aldymen kýpıýranyń nomınalyna jáne ony paıdalaný tásiline baılanysty. Banknot bank uıashyǵynda óz qalpynda jatsa onyń jóni basqa, al bir ámııannan basqasyna aýysyp júrse – ol basqasha. Biraq Ulttyq Bank tozǵan, lastanǵan, jyrtylǵan, jelimdelgen banknottar men aqaýly monetalardy qolma-qol aqsha aınalysynan alý boıynsha turaqty jumys júrgizedi. Bul aqsha qatarynyń tazalyǵyn da qamtamasyz etedi.
– Halyq ta, bıznes te barǵan saıyn tólemniń qolma-qol jasalmaıtyn nysanyn kóbirek ıgerýde. Onyń ishinde – tólem kartalary jáne elektrondyq aqsha. Qolma-qol jasalmaıtyn tólemniń kólemi qolma-qol tólemge qatynasy boıynsha tepe-teńdigi qandaı?
– Qolma-qol jasalmaıtyn tólemderdiń jáne elektrondyq aqsha sııaqty ınnovasııalyq tólem quraldarynyń damýy QR UB qyzmetiniń negizgi basym baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Ulttyq Bank 2010-2011 jyldary elektrondyq aqshanyń quqyqtyq mártebesin zańdy túrde bekitý jáne tólemderdi júzege asyrý úshin olardy shyǵarý men paıdalaný kezinde týyndaıtyn quqyqtyq qatynastardy retteý maqsatynda Parlament Májilisinde jáne Senatta «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine elektrondyq aqsha máseleleri boıynsha tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańnyń jobasyn kelisý boıynsha jumys júrgizildi. 2011 jylǵy 21 shildede bul zańǵa el Prezıdenti qol qoıdy. Ulttyq Bank sondaı-aq elektrondyq aqshany shyǵarý, paıdalaný jáne óteý tártibin retteıtin, sondaı-aq olardyń emıtentterine jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy elektrondyq aqsha júıelerine talaptardy belgileıtin tıisti zańǵa táýeldi aktilerdi ázirledi jáne bekitti. Osylaısha, qazirgi kezde Qazaqstan bankteriniń elektrondyq aqshany shyǵarýǵa jáne olardyń aınalysyna arnalǵan qajetti quqyqtyq baza daıyndaldy.
Sondaı-aq tólem kartochkalary naryǵyn damytýǵa úlken kóńil bólinedi. Tutastaı alǵanda, 2011 jyldyń 9 aıynda qazaqstandyq emıtentterdiń tólem kartochkalaryn paıdalana otyryp jasalatyn tólemder kólemi 3 046,2 mlrd. teńge somasyna 111,3 mln. tranzaksııany qurady. Bul rette qolma-qol jasalmaıtyn tólemder jalpy sannyń jáne somanyń tıisinshe 19,9%-yna jáne 13,5%-yna sáıkes keledi. Sonymen birge Qazaqstannyń qarjy ınstıtýttary tólem kartochkalaryna qyzmet kórsetý jelisin keńeıtý jóninde turaqty negizde jumys júrgizýde. Máselen, Qazaqstanda 2011 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha aqy tóleýge tólem kartochkalaryn qabyldaıtyn 11 657 saýda kásiporny jumys isteıdi, olar 17 704 saýda núktesinde tólem kartochkalaryna qyzmet kórsetý úshin jabdyqtardy ornatty. Tólem kartochkalaryna qyzmet kórsetý jelisi 2011 jyldyń 1 qazanyndaǵy jaǵdaı boıynsha mynadaı túrde berildi: 7 920 bankomat, 27 579 POS-termınaly jáne 616 ımprınter.
Qolma-qol jasalmaıtyn tólemder kóleminiń ósýi men aınalystaǵy qolma-qol aqsha massasy kóleminiń azaıýy qolma-qol jasalmaıtyn esep aıyrysýlardyń ınfraqurylymdaryn paıdalanýda qolaıly, qaýipsiz jáne qymbat emes jaǵdaı jasaýǵa baılanysty jáne tutastaı alǵanda halyqtyń esep aıyrysýdyń osy nysanyna kózqarasynyń oń ózgerisimen baılanysty. Osy baǵyttaǵy qozǵalys ázirshe oıdaǵydaı deńgeıde qarqyndy bolmaǵanymen úderisti barynsha oń sıpatta deýge bolady.
Jasandylyqqa jol bermeý
– Aqshany qoldan jasaý – barlyq valıýtaǵa ortaq problema. Jaqynda ǵana jalǵan teńge jaıynda taǵy da habar boldy. Sarapshylar jalǵan aqshanyń tómen sapasy týraly aıtyp otyr, alaıda azamattardyń bári birdeı olardy birden tanı almaıdy. Ulttyq Bank teńgeni qorǵaý úshin ne isteıdi?
– Jalǵan aqsha jasaý alǵashqy aqsha paıda bolǵan kúnnen bastap bar jáne ókinishke oraı aqsha belgilerin qoldan jasaýdy túbirinen joıý is júzinde múmkin emes. QR Ulttyq Banki, kez kelgen basqa emıssııalyq bank sııaqty, aqsha belgilerine jalǵan aqsha jasaýshylar úshin olardy shyǵarý tehnologııalyq turǵydan kúrdeli, eńbekti jáne shyǵyndy kóp qajet etetin qorǵanysh elementterin engizýdi aldyna mindet etip qoıady.
Ulttyq Bankte bul mindet eki negizgi baǵyt boıynsha sheshiledi:
1) ulttyq valıýta – teńgeniń qorǵanysh elementterin turaqty túrde jetildirý;
2) aqparattyq jumys, halyqqa banknottardyń jáne monetalardyń tólemge jaramdylyq jáne túpnusqalylyq belgilerin túsindirý, ıaǵnı halyqqa arnap buqaralyq aqparat quraldarynda turaqty túrde sóıleý, býkletter, plakattardy, únparaqtar, fılmder jáne rolıkter shyǵarý.
Teńgeniń sýretin salyp… ulttyq bankten júlde alý
– Ulttyq Bank jaqynda ǵana eresekter men balalar arasynda monetalardyń eń úzdik dızaınyna konkýrs jarııalady. Onyń maqsaty qandaı jáne halyq oǵan qanshalyqty deńgeıde belsene qatysýda?
– Ulttyq Bank Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn merekeleý sheńberinde «Meniń Qazaqstanym» taqyrybyna monetalardyń eń úzdik dızaınyna eldiń shyǵarmashylyqqa áýes jáne múddeli azamattary arasynda ashyq konkýrs ótkizýdi jalǵastyrýda. Konkýrs eki nomınasııa boıynsha júrgiziledi - «Halyqtyq moneta» jáne «Balalar monetasy». Konkýrs ulttyq valıýta – teńgeniń ımıdjin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan ozyq ıdeıalardy izdeý men qoldaý maqsatynda jáne Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankin burynǵydan da tanymal etý, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń bedelin ekonomıkalyq táýelsiz, derbes memleket retinde qalyptastyrý úshin jarııalandy.
Qazirgi kezde, Ulttyq Bankke eki nomınasııa boıynsha 70-ten astam jumys kelip tústi. Bizdiń halyqtyq dızaınerler úshin konkýrsqa qatysýǵa áli de ýaqyt bar, sebebi kóptegen ótinishter boıynsha konkýrstyq jumystardy qabyldaý ýaqyty aǵymdaǵy jyldyń 10 jeltoqsanyna deıin uzartyldy, al konkýrstyń nátıjelerin aǵymdaǵy jyldyń 15 jeltoqsanynda shyǵarý josparlanýda!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Alevtına DONSKIH.
RSS Teńgeniń kámelettik jasqa kelgen kúni. Ulttyq valıýta daǵdarystar men qunsyzdanýlar arqyly synaqtan ótip,
týǵan kúnin oıdaǵydaı qarsy alyp otyr.
TW 18 jyl – ulttyq valıýtamen birge.
Fýnksııalar da, dızaın da
– Dına Tóleýbekqyzy, adam ólshemimen alsaq, teńge bıyl kámelettik jasqa jetedi. Bul anyqtamany aqshaǵa qatysty alar bolsaq, qarjygerdiń pikirinshe, valıýtanyń kemeldiligi qalaı baǵalanady?
– Eger oıyńyzdy jalǵastyrar bolsam, adam sııaqty valıýtany da syrtqy túrine qaraı qarsy alady da, jeke ári kásibı qasıetterine qaraı baǵalaıdy. Demek, ulttyq valıýtany dızaıny men qorǵanysh dárejesine qaraı ǵana emes, aqsha retindegi negizgi qyzmetterin qanshalyqty jaqsy atqarǵanyna qaraı baǵalaıdy. Búgingi kúni teńge tolyqqandy ulttyq aqsha birligi retinde tolyǵymen qalyptasty dep senimmen aıtýǵa bolady. Ol aqshanyń barlyq fýnksııalaryn oryndaýda jáne qun shamasy; aınalys quraly; tólem quraly; jınaqtaý quraly bolýda. Iаǵnı, teńge naryqtaǵy túrli taýarlar men qyzmetterdiń qunyn ólsheýge múmkindik beredi. Aqsha aınalysynda teńge mámileler jasaýda satýshydan satyp alýshyǵa deıingi taýar qozǵalysynda «deldal» rólin atqarady. Teńge – túrli tólemder, onyń ishinde jalaqyny, zeınetaqyny, járdemaqyny, salyqtardy, aıyppuldardy tóleý kezinde tólem quraly. 18 jyl ishinde jınaqtaýshy, onyń ishinde depozıtter túrindegi róli de aıtarlyqtaı ósti. Mysaly, sońǵy on jylda teńgemen depozıtter úlesi olardyń jalpy kóleminde 2001 jyldyń sońyndaǵy 36%-dan 2011 jylǵy qyrkúıektiń sońyndaǵy jaǵdaı boıynsha 67,1%-ǵa deıin ósti.
Ulttyq valıýta banknottary men monetalarynyń dızaınyna keler bolsaq, Banknot fabrıkasy men Teńge saraıynyń eń aldyńǵy qatarly tehnologııalar paıdalanýynyń jáne daıyndaý sapasynyń joǵary bolýynyń arqasynda teńge bedeldi kórmeler men túrli konkýrstarda laıyqty baǵasyn alýda. Máselen, 2007 jyly Valıýtalyq máseleler jónindegi halyqaralyq qaýymdastyq konkýrs uıymdastyrdy, oǵan QR Ulttyq Banki 2006 jylǵy úlgidegi banknottarymen qatysty. «Eń úzdik jańa banknota» nomınasııasynda I oryn 10 000 teńgelik banknotaǵa berildi. Ulttyq Bank 2007 jyly moneta óniminiń «Halyqaralyq Vıchenza Nýmızmatıka júldesi» (Italııa) konkýrsyna qatysty, onda 16 elden 39 moneta usynyldy. Bul mańyzdy nýmızmatıkalyq konkýrs moneta saraılary nemese memlekettik ákimshilikter soqqan eń ádemi monetany marapattaıdy. Birinshi júlde monetanyń estetıkalyq aspektileri men taqyryptyq máni úshin beriledi. Bul konkýrsty QR Ulttyq Banki «Ǵarysh» monetasymen jeńip aldy.
«Kóshpendiler altyny» serııasynan Qazaqstannyń «Shabandoz» monetasy «Jyldyń kúmis monetasy» nomınasııasynda, al «Qazaqstannyń ósimdik álemi» serııasynan «Regel qyzǵaldaǵy» monetasy «Moneta – eń jaqsy syılyq» nomınasııasynda jeńip shyqty. Sondaı-aq ol «Moneta juldyzdary-2007» TMD jáne Baltyq elderiniń eń úzdik monetasy konkýrsynda kórermender kózaıymy júldesin jeńip aldy.
2009 jyly QR Ulttyq Banki «Halyqaralyq Vıchenza Nýmızmatıka júldesi» (Italııa) konkýrsyna jáne «Moneta juldyzdary-2009» eskertkish monetalardyń halyqaralyq konkýrsyna (Reseı) qaıta qatysty. Bizdiń «Dıadema bóligi» eskertkish kúmis monetamyz «Biregeı ıdeıalyq sheshim» nomınasııasynda II oryn alyp, «Moneta juldyzdary-2009» konkýrsy qazylar alqasynyń sheshimimen dıplommen marapattaldy. «Shyńǵys han» eskertkish kúmis monetasy 2009 jyly Italııada II oryn aldy. Ol «monetanyń bet jaǵy syrt jaǵyndaǵy Shyńǵys hannyń aıqyn beınesimen úılesimdi jasalǵan» kórkemdigi úshin atalyp ótti. Qazylar alqasynyń sheshimimen moneta «Vicenza Numismatica» júldesimen marapattaldy, al 2010 jyly Berlınde ótken dúnıejúzilik aqsha kórmesinde «Tarıhı taqyryp boıynsha eń úzdik moneta» nomınasııasynda «Jyl monetasy» nagradasyn aldy.
Teńge ótken jol kezeńderi
– Qazaqstan ulttyq valıýtasynyń 18 jyldyq tarıhynda birneshe kúrdeli kezeńder boldy, olardyń kúrdelilik reıtıngisin jasasańyz qaı kezeńdi teńge tarıhyndaǵy eń kúrdeli kezeń dep atar edińiz?
– Ár kezeńde túrli mindetter sheshildi. Soǵan baılanysty qazir qaısysynyń kúrdeli bolǵany týraly emes, barlyq qıyndyqtardy teńgeniń eńsere alǵandyǵy mańyzdy. Máselen, teńgeniń qalyptasqan alǵashqy jyldarynda aqsha-kredıt jáne ekonomıkalyq saıasatta Úkimet pen Ulttyq Bank úshin: ınflıasııany birtindep tómendetý jáne óndiristiń quldyraýyn toqtatý birinshi kezektegi mindetter boldy. Bul mindetterdi sheshý úshin qurylymdyq qaıta qurýǵa jáne qatań makroekonomıkalyq saıasatqa baǵyt alyndy. Bul saıasat ınflıasııa deńgeıin 1992 jylǵy 250%-dan 1994 jyly 126%-ǵa deıin jáne 1995 jyly 6,3%-ǵa deıin tómendetýge múmkindik bergenin esterińizge sala keteıin. QR UB qaıta qarjylandyrý stavkasy 1994 jylǵy eń joǵarǵy 300%-dan 2000 jyly jyldyq 14%-ǵa deıin tómendedi. Sońǵy jyldary ol 10%-dyq kórsetkishten aspaı, qazirgi kezde 7,5% qurap otyr.
Teńge jáne ulttyq qarjy júıesi damýynyń mynadaı negizgi kezeńderin bólip kórsetýge bolady.
• 1-kezeń. Eki deńgeıli bank júıesin qurý jáne banktik qadaǵalaýdy damytý (1993-1998).
• 2-kezeń. Inflıasııany tómendetý jáne turaqty ekonomıkalyq ósýge qol jetkizý (1996-1999).
• 3-kezeń. Qarjy júıesiniń damýyn jyldamdatý (2000-2007).
• 4-kezeń. Álemdik qarjy daǵdarysy jáne daǵdarystan keıingi damý (2007-qazirgi ýaqyt).
Teńge qoldanylǵan on segiz jyl ulttyq valıýtany engizýdiń tarıhı qajettigin rastaǵanyna eshkim kúmán týǵyzbaıdy dep oılaımyn. Jas valıýta ýaqyt synaǵynan sátti ótti. Ol álemdik eki qarjy daǵdarysyna, munaıdyń álemdik baǵasynyń aıtarlyqtaı quldyraǵan, sol sııaqty kóterilgen kezeńderine de tótep berdi. Ol halyqtyń senimine ıe boldy. Teńgeniń engizilýi naryqtyq ekonomıkanyń qalyptasýyn jyldamdatqany sózsiz. Respýblıkamyz memleket ómiriniń áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası salasynyń damýynda edáýir jetistikterge jetti.
Jahandyq táýekelder iske asyrylǵan jaǵdaıda
– Qolaısyz syrtqy jaǵdaıdy, HVQ sııaqty ınstıtýttardyń jahandyq ekonomıkanyń damýy jónindegi pessımıstik boljamdaryn eskere otyryp, qazirgi kezeńge qandaı sıpattama berip, osyǵan baılanysty Ulttyq Banktiń qandaı mindetterin atap óter edińiz?
– Rasynda, qazirge kezde álemdik ekonomıkadaǵy ahýal turaqsyz kúıinde qalyp otyr. AQSh-tyń jáne Eýropalyq odaqtyń keıbir elderiniń makroekonomıkalyq damýyndaǵy problemalar osynyń negizgi sebepteriniń biri bolyp tabylady. Soǵan qaramastan qazirgi ýaqytta álemdik ekonomıkada qalyptasqan ahýal – 2008-2009 jyldary bastalǵan daǵdarystyq qubylystardyń jalǵasy. Jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys jalpy álemdik aýqymda, sol sııaqty ulttyq deńgeıde de qarjylyq qatynastardyń qoldanystaǵy úlgileriniń kemshilikterin kórsetti. Álsiz jaqtar memlekettik retteý qurylymynda da, qarjy ınstıtýttarynyń ózderiniń qyzmetinde de anyqtaldy.
Qazaqstan, jalpy alǵanda, daǵdarys kezinde týyndaǵan problemalardy tabysty eńsere aldy. Qarjy sektorynyń turaqty damýyn saqtaı aldyq, naqty ekonomıkaǵa qoldaý kórsettik, jumyssyzdyqty tómendete aldyq. Qazirgi ýaqytta Qazaqstannyń aldynda sheshimi Ulttyq Bank tarapynan da, Úkimet tarapynan da erekshe kúsh salýdy talap etetin birqatar mindetter tur.
Qazirgi daǵdarystyń sabaqtaryn eskere otyryp, álemdik ekonomıkadaǵy táýekelder iske asyrylǵan jaǵdaıda Qazaqstanǵa yqtımal teris áserlerdi barynsha azaıtý jónindegi sharalar qabyldanǵan bolatyn jáne olar qazir de qabyldanýda. Ulttyq Banktiń quzyreti sheńberindegi orta merzimdi kezeńge arnalǵan sharalar jyl saıyn ázirlenetin aqsha-kredıt saıasatynyń negizgi baǵyttarynda kórsetilgen. Uzaq merzimdi sıpattaǵy sharalar QR Prezıdentiniń 2010 jylǵy 1 aqpandaǵy № 923 Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń qarjy sektoryn daǵdarystan keıingi kezeńde damytý tujyrymdamasynda kózdelgen.
Ulttyq Bank aqsha-kredıt saıasatyn ázirleý jáne júrgizý kezinde ishki jáne syrtqy ekonomıkalardaǵy ahýalǵa únemi monıtorıng jáne taldaý júrgizedi, Qazaqstandaǵy makroekonomıkalyq ahýalǵa teris áser etýi múmkin yqtımal táýekelderdi baǵalaıdy. Bul rette ekonomıkanyń ishinde, sol sııaqty odan tys oryn alyp otyrǵan jáne áleýetti táýekelderge qaramastan baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý aqsha-kredıt saıasatynyń negizgi maqsaty bolyp tabylady. Qarjy sektorynyń turaqtylyǵyn jáne ulttyq valıýtanyń ornyqtylyǵyn qamtamasyz etý máseleleri de Ulttyq Bank úshin strategııalyq mindetter bolyp tabylady. Tıisinshe, bul baǵyttaǵy sharalar turaqty túrde qabyldanady.
– Bıylǵy kúzde valıýta naryǵynda qandaı úrdister basym bolýda, otandyq valıýtamyz qanshalyqty ornyqty jáne Ulttyq Banktiń turaqtylyqty saqtaý jónindegi quraldary men múmkindikteri qandaı?
– 2011 jylǵy qyrkúıekte teńgeniń AQSh dollaryna qatysty álsireýi baıqaldy. Qazanda teńge turaqty boldy, bul rette baǵamnyń azdap nyǵaıýy baıqalady. Sondaı-aq Ulttyq Bank teńge baǵamyn qalyptastyrýǵa barynsha az qatysady. Alaıda teńgeniń aıyrbastaý baǵamynyń kúrt turaqsyzdandyrǵysh dúmpýleriniń aldyn alý úshin jáne turaqtylyqty saqtaý maqsatyndaǵy sharalardy Ulttyq Bank qabyldaýda jáne aldaǵy ýaqytta da qabyldaı bermek.
Dollarǵa baılanystyra otyryp…
– Ulttyq valıýta ekonomıkany dollarlandyrý kólemin barynsha azaıta aldy, mundaı mindet bolashaqta da qoıylyp otyr ma? Bul problemanyń teńgeden onyń qurylǵan sátinen bastap qalmaı kele jatqandyǵy belgili jáne ol týraly sarapshylar da únemi aıtýda. Qazir barlyǵy túsinikti bolǵanymen, bul jahandyq ekonomıkanyń da problemasy ǵoı…
– Tutastaı alǵanda, ekonomıkany dollarsyzdandyrý – ortalyq bank tarapynan únemi nazardy talap etetin aıtarlyqtaı uzaq úderis. Kóp nárse isteldi, alaıda bul baǵytta alda talaı jumys bar. Máselen, 2011 jylǵy qyrkúıektiń sońyndaǵy jaǵdaı boıynsha rezıdentterdiń shetel valıýtasynda nomınırlengen ekinshi deńgeıdegi bankterdegi depozıtteri depozıtterdiń búkil somasynyń shamamen 33%-yn quraıdy. Bul rette shetel valıýtasyndaǵy depozıtterdiń úlesi birtindep tómendep jatqanyn atap ótken jón, bul halyqtyń teńgege jáne bank júıesine degen seniminiń artqanyn bildiredi. 2009 jyldyń sońynda shetel valıýtasyndaǵy depozıtter shamamen 44%-dy quraǵanyn esterińizge sala keteıin. Demek, tómendegeni aıtpasa da belgili.
…Rýblmen úılese otyryp
– Keden odaǵy qurylǵannan keıin teńgeni dollarǵa tańýmen qatar kóbine rýblmen qatar qoıa bastadyq. Valıýtalardyń árqaısysy óz valıýtalyq dálizinde qozǵalǵanymen, kóptegen oqyrmandarda teńge rýblmen rezonansta bolmaı ma degen suraq týyndaıdy, sebebi baǵamdar Keden odaǵy sheńberinde ózara baılanysýy múmkin? Osyǵan baılanysty Ulttyq Banktiń aqsha-kredıt saıasatyn baılanystyrý qajet bolmaı ma?
– Eń aldymen, aıyrmashylyqty atap ótý qajet. Qazaqstanda Reseıdegideı valıýtalyq dáliz emes, ulttyq valıýtanyń ózgermeli aıyrbastaý baǵamynyń rejimi qoldanylatynyn esterińizge sala keteıin. Osyǵan qaramastan, teńge men rýbl is júzinde árqashan bir baǵytta qozǵalýda. Osylaısha, olar bir-birimen aıtarlyqtaı ózara baılanysqan. Bul Reseıdiń de, Qazaqstannyń da valıýtalarynyń belgili bir dárejede munaıdyń álemdegi naryqtardaǵy baǵalarynyń jaı-kúıine baılanysty. Munaıdyń álemdik baǵasynyń ósýimen eki valıýta da nyǵaıady, munaı baǵasynyń túsýimen – álsireıdi.
Budan basqa, Qazaqstan men Reseıdiń saıası jáne ózara saýda qarym-qatynastary aıtarlyqtaı tyǵyz. Bul elderimizde ekonomıkalyq saıasat júrgizý kezinde belgili bir iz qaldyratyny sózsiz. Soǵan qaramastan, óz jolymyzdy tańdaýda biz táýelsizbiz, al Keden odaǵynyń qurylýy aıtarlyqtaı tyǵyz yqpaldasýǵa, onyń ishinde aqsha-kredıt jáne valıýta saıasattaryn júrgizý máselelerinde yqpaldasýǵa járdemdesetin bolady.
Aqsha-kredıt saıasatyn júrgizý máselesi boıynsha Keden odaǵyna múshe memleketter ortalyq bankteriniń aqsha-kredıt saıasattaryn qatań ózara baılanystyrý máselesiniń qoıylmaǵanyn atap ótken jón. Qazirgi ýaqytta memleketterdiń makroekonomıkalyq saıasattaryn kelisý jóninde jumys júrgizilýde. Bul makroekonomıkalyq turaqtylyqty jáne elderdiń ekonomıkalaryn damytýdy qamtamasyz etýge, ekonomıkalardyń jumys isteýiniń biryńǵaı qaǵıdattaryn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy júrgizýdi, sondaı-aq negizgi makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń ólshemderin kelisýdi boljaıdy.
Ulttyq banktiń rezervteri 32 mıllıard dollardan asty
– Ulttyq Banktiń aqparatyna sáıkes elimizdiń de, Ulttyq Banktiń óziniń de AVR-i daǵdarystan keıingi kezeńde turaqty túrde ósýde. Qazirgi kezde onyń qurylymy qandaı jáne baǵamdardyń joǵary qubylmalylyǵy men altyn aktıvterdiń qunyn eskere otyryp QR UB-nyń saıasaty qandaı bolmaq?
– 2011 jyly Qazaqstanda halyqaralyq rezervterdiń ózgerý dınamıkasy ósýdiń oń qarqynyn kórsetýde. Máselen, 2011 jylǵy 10 aıda tutastaı alǵanda eldiń halyqaralyq rezervteri, Ulttyq qordyń shetel valıýtasyndaǵy aktıvterin qosa alǵanda (42,4 mlrd. dollar) 26,6%-ǵa ósti jáne 2011 jylǵy qazannyń aıaǵyndaǵy jaǵdaı boıynsha 75 mlrd. dollar boldy. Aǵymdaǵy jylǵy úshinshi toqsannyń aıaǵynda Ulttyq Banktiń altyn-valıýta aktıvteriniń jalpy kólemi 32 mıllıard dollarǵa jýyq boldy jáne portfeldik bólý mynadaı boldy: ınvestısııalyq portfel (70%), ótimdilik portfeli (17%), altyn portfeli (12%), strategııalyq portfel (1%).
Eń irisi ınvestısııalyq portfel bolyp tabylady, onyń qosalqy portfelderi eýroda (35%), AQSh dollarynda (30%), japon ıenasynda (30%), brıtan fýnttarynda (10%), avstralııa dollarynda (5%), kanada dollarynda (5%) jáne koreıa vonasynda (5%) nomınırlendi. AVA-niń saqtalýyn jáne joǵary ótimdiligin qamtamasyz etý úshin olar kóp dárejede damyǵan elderdiń memlekettik baǵaly qaǵazdaryna ınvestısııalandy. Sonymen birge, QR UB qarjy naryqtaryn taldaý boıynsha jáne altyn-valıýta aktıvterin ártaraptandyrý máseleleri boıynsha turaqty jumys júrgizetinin atap aıtý qajet.
Aqsha aınalymy zańy: Talap etiletinnen az da emes, kóp te emes
– Ekonomıkadaǵy aqsha aınalysynyń jyldamdyǵy – ekonomıka jaǵdaıynyń mańyzdy sıpattarynyń biri. Teńge qandaı jyldamdyqpen aınalady jáne «toqyraý» paıda bolmas úshin, «qanyazdyqqa» ushyramas úshin, nemese kerisinshe «aqsha» qysymy ósip ketpeýi úshin Qazaqstannyń ekonomıkasyna qansha aqsha qajettigin qalaı anyqtaýǵa bolady. Bul suraqty stýdent Álııa qoıdy, ol osy taqyryp boıynsha referat daıyndaý ústinde jáne sizdiń jaýabyńyzdy paıdalanǵysy keledi.
– Stýdenttiń referatyna kómektesýge tyrysaıyn. Sonymen, aqsha aınalysynyń jyldamdyǵy – bul mámilelerge qyzmet kórsetý kezindegi aqsha aınalymdarynyń jyldyq ortasha sany. Aqsha aınalysy jyldamdyǵynyń ózgerýi kóptegen faktorlarǵa baılanysty, atap aıtqanda ekonomıkalyq daǵdarysqa jáne ekonomıkalyq quldyraý, ósý qarqynyna, ınflıasııa deńgeıine, kredıttiń damý deńgeıine, qolma-qol jasalmaıtyn esep aıyrysýlarǵa, esep aıyrysýlardy avtomattandyrýǵa, tólem aınalymy qurylymyna jáne t.b. Onyń ishinde, 2011 jylǵy maýsymnyń aıaǵyndaǵy jaǵdaı boıynsha aqsha aınalysy jyldamdyǵy 2,53 boldy, bul rette, 2010 jyldyń aıaǵynda bul kórsetkish 2,57 deńgeıinde belgilengen.
Jalpyǵa ortaq pikir boıynsha aqsha kóptik etpeıdi. Alaıda ekonomıka úshin bul pikir múlde qaıshy: aqsha ekonomıkanyń ózine qanshalyqty qajet bolsa, soǵan tepe-teń bolýy kerek. Ekonomıkadaǵy aqsha kólemi kóptegen faktorlarǵa táýeldi jáne elder arasyndaǵy aıyrmasy barynsha kúshti ekendigin atap aıtamyn. Tutastaı alǵanda, eldegi ekonomıkanyń nomınaldyq ósý qarqyny aqsha massasynyń ósý qarqynymen salystyrmaly bolýy kerek. Eger aqsha massasynyń ósý qarqyny ekonomıkalyq ósý qarqynynan asyp ketse, ádette, el ekonomıkasynda ınflıasııalyq qysymnyń kúsheıýi baıqalady. Keri qubylys júrgen kezde, ol naryqta qolma-qol aqshanyń jetispeýine jáne tıisinshe ekonomıkalyq ósýdiń qarqynyn tejeýge ákelip soqtyrýy múmkin. Bizdiń baǵalaýymyz boıynsha Qazaqstanda aqsha massasynyń qazirgi deńgeıi ekonomıkanyń qazirgi deńgeıine bara-bar bolyp tabylady. Atap aıtqanda, aǵymdaǵy jylǵy qyrkúıekte aqsha massasy 3,2% - 9820,9 mlrd. teńgege deıin ulǵaıdy. Jyl basynan beri ósý 15,8% boldy. Aınalystaǵy qolma-qol aqshanyń kólemi 0,5% ósti jáne 1260,7 mlrd. teńge boldy. Jyl basynan beri 9,8%-ǵa ósti. Osy kezeńde bank júıesindegi depozıtter sondaı-aq 3,6%-ǵa, 8560,3 mlrd. teńgege deıin ósti. Jyl basynan beri – 16,7%-ǵa ósti. Bul rette, aqsha massasynyń qurylymyndaǵy depozıtterdiń úlesi depozıtterdiń ósý qarqynynyń aınalystaǵy qolma-qol aqshanyń ósý qarqynymen salystyrǵanda alda bolýy saldarynan 2011 jylǵy tamyzdaǵy 86,8%-dan 2011 jylǵy qyrkúıekte 87,2%-ǵa deıin ósti.
Bizdiń esepteýlerimiz boıynsha, qazirgi kezde ekonomıkadaǵy aqshanyń kólemi jetkilikti bolyp tabylady. Elde qalypty aqsha aınalymy baıqalady. Sondyqtan Ulttyq Bank ekonomıkaǵa qosymsha aqsha quıýdyń qajeti joq dep sanaıdy.
Eń basty kúnder men adamdar – teńge qatarynda
– Sońǵy kezde teńgeniń banknottary men monetalary qatarynda kóptegen jańalary paıda boldy. Bul el tarıhyndaǵy mańyzdy oqıǵalar men kúnderge ǵana qatysty ma? Álde osylaısha, aqsha qatary jańartyla ma? Osyǵan baılanysty suraq – eski dızaınmen shyǵarylǵan aqsha aınalymnan shyǵyp qalmaı ma?
– Bul naqty paıymdaý emes: banknot jáne monetalar qatarynda – jańa nomınaldar joq! Este qalatyn, mereıtoılyq kúnderge jáne jalpymemlekettik máni bar oqıǵalarǵa arnalǵan banknottar men monetalar ǵana bar. Olar da nomınaldyq quny boıynsha zańdy tólem quraldary bolyp tabylady. Qoldanystaǵy dızaınnyń aınalysta júrgen banknottary men monetalary aınalystan alynbaıdy. Jańa dızaınnyń eskertkish banknottary aınalysqa shekteýli taralymmen shyǵady jáne, ádette, olarǵa Ulttyq Bank ulttyq valıýtaǵa arnalǵan jańa qorǵanysh elementterin synaqtan ótkizedi.
– Eger bul memlekettik qupııa bolyp tabylmasa, QR UB banknottary men monetalary dızaınynyń tujyrymdamasyna sáıkes jyl aıaǵyna deıin «premeralar» taǵy bola ma?
– Jyl aıaǵyna deıin «Shyǵys kúntizbesi» serııasynan «Ulý jyly» eskertkish monetasyn jáne D.A.Qonaevtyń 100 jyldyǵyna arnalǵan monetalardy shyǵarý josparlanýda. Ulttyq Bank qoldanylyp júrgen praktıkaǵa sáıkes BAQ-ta ulttyq valıýtanyń kolleksııalyq jáne eskertkish aqsha belgilerin shyǵarý týraly olar shyǵatyn kúni resmı jarııalaıdy.
Búktelgennen eshteńesi ketpeıdi!
– Oqyrmandardyń súıikti suraǵy. Ár túrli nomınaldardyń banknottary uzaq ómir súre me jáne bizdiń aqshamyz únemi taza qalpynda bolý úshin QR UB qurylymdary qandaı jumys júrgizedi?
– Banknottardyń ortasha qyzmet kórsetý merzimi 6 aıdan 5 jylǵa deıin. Banknottardyń qyzmet kórsetý merziminiń uzaqtyǵy onyń nomınalyna baılanysty. Aınalysta nomınaldary tómen banknottar 6 aıdan 8 aıǵa deıin júredi, al irileri 5 jylǵa deıin. Ár banknot aıyryqsha óńdeý ádisiniń nátıjesinde 2000-nan 4000-ǵa deıin búkteýge tózedi. Árıne, barlyǵy da eń aldymen kýpıýranyń nomınalyna jáne ony paıdalaný tásiline baılanysty. Banknot bank uıashyǵynda óz qalpynda jatsa onyń jóni basqa, al bir ámııannan basqasyna aýysyp júrse – ol basqasha. Biraq Ulttyq Bank tozǵan, lastanǵan, jyrtylǵan, jelimdelgen banknottar men aqaýly monetalardy qolma-qol aqsha aınalysynan alý boıynsha turaqty jumys júrgizedi. Bul aqsha qatarynyń tazalyǵyn da qamtamasyz etedi.
– Halyq ta, bıznes te barǵan saıyn tólemniń qolma-qol jasalmaıtyn nysanyn kóbirek ıgerýde. Onyń ishinde – tólem kartalary jáne elektrondyq aqsha. Qolma-qol jasalmaıtyn tólemniń kólemi qolma-qol tólemge qatynasy boıynsha tepe-teńdigi qandaı?
– Qolma-qol jasalmaıtyn tólemderdiń jáne elektrondyq aqsha sııaqty ınnovasııalyq tólem quraldarynyń damýy QR UB qyzmetiniń negizgi basym baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Ulttyq Bank 2010-2011 jyldary elektrondyq aqshanyń quqyqtyq mártebesin zańdy túrde bekitý jáne tólemderdi júzege asyrý úshin olardy shyǵarý men paıdalaný kezinde týyndaıtyn quqyqtyq qatynastardy retteý maqsatynda Parlament Májilisinde jáne Senatta «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine elektrondyq aqsha máseleleri boıynsha tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańnyń jobasyn kelisý boıynsha jumys júrgizildi. 2011 jylǵy 21 shildede bul zańǵa el Prezıdenti qol qoıdy. Ulttyq Bank sondaı-aq elektrondyq aqshany shyǵarý, paıdalaný jáne óteý tártibin retteıtin, sondaı-aq olardyń emıtentterine jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy elektrondyq aqsha júıelerine talaptardy belgileıtin tıisti zańǵa táýeldi aktilerdi ázirledi jáne bekitti. Osylaısha, qazirgi kezde Qazaqstan bankteriniń elektrondyq aqshany shyǵarýǵa jáne olardyń aınalysyna arnalǵan qajetti quqyqtyq baza daıyndaldy.
Sondaı-aq tólem kartochkalary naryǵyn damytýǵa úlken kóńil bólinedi. Tutastaı alǵanda, 2011 jyldyń 9 aıynda qazaqstandyq emıtentterdiń tólem kartochkalaryn paıdalana otyryp jasalatyn tólemder kólemi 3 046,2 mlrd. teńge somasyna 111,3 mln. tranzaksııany qurady. Bul rette qolma-qol jasalmaıtyn tólemder jalpy sannyń jáne somanyń tıisinshe 19,9%-yna jáne 13,5%-yna sáıkes keledi. Sonymen birge Qazaqstannyń qarjy ınstıtýttary tólem kartochkalaryna qyzmet kórsetý jelisin keńeıtý jóninde turaqty negizde jumys júrgizýde. Máselen, Qazaqstanda 2011 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha aqy tóleýge tólem kartochkalaryn qabyldaıtyn 11 657 saýda kásiporny jumys isteıdi, olar 17 704 saýda núktesinde tólem kartochkalaryna qyzmet kórsetý úshin jabdyqtardy ornatty. Tólem kartochkalaryna qyzmet kórsetý jelisi 2011 jyldyń 1 qazanyndaǵy jaǵdaı boıynsha mynadaı túrde berildi: 7 920 bankomat, 27 579 POS-termınaly jáne 616 ımprınter.
Qolma-qol jasalmaıtyn tólemder kóleminiń ósýi men aınalystaǵy qolma-qol aqsha massasy kóleminiń azaıýy qolma-qol jasalmaıtyn esep aıyrysýlardyń ınfraqurylymdaryn paıdalanýda qolaıly, qaýipsiz jáne qymbat emes jaǵdaı jasaýǵa baılanysty jáne tutastaı alǵanda halyqtyń esep aıyrysýdyń osy nysanyna kózqarasynyń oń ózgerisimen baılanysty. Osy baǵyttaǵy qozǵalys ázirshe oıdaǵydaı deńgeıde qarqyndy bolmaǵanymen úderisti barynsha oń sıpatta deýge bolady.
Jasandylyqqa jol bermeý
– Aqshany qoldan jasaý – barlyq valıýtaǵa ortaq problema. Jaqynda ǵana jalǵan teńge jaıynda taǵy da habar boldy. Sarapshylar jalǵan aqshanyń tómen sapasy týraly aıtyp otyr, alaıda azamattardyń bári birdeı olardy birden tanı almaıdy. Ulttyq Bank teńgeni qorǵaý úshin ne isteıdi?
– Jalǵan aqsha jasaý alǵashqy aqsha paıda bolǵan kúnnen bastap bar jáne ókinishke oraı aqsha belgilerin qoldan jasaýdy túbirinen joıý is júzinde múmkin emes. QR Ulttyq Banki, kez kelgen basqa emıssııalyq bank sııaqty, aqsha belgilerine jalǵan aqsha jasaýshylar úshin olardy shyǵarý tehnologııalyq turǵydan kúrdeli, eńbekti jáne shyǵyndy kóp qajet etetin qorǵanysh elementterin engizýdi aldyna mindet etip qoıady.
Ulttyq Bankte bul mindet eki negizgi baǵyt boıynsha sheshiledi:
1) ulttyq valıýta – teńgeniń qorǵanysh elementterin turaqty túrde jetildirý;
2) aqparattyq jumys, halyqqa banknottardyń jáne monetalardyń tólemge jaramdylyq jáne túpnusqalylyq belgilerin túsindirý, ıaǵnı halyqqa arnap buqaralyq aqparat quraldarynda turaqty túrde sóıleý, býkletter, plakattardy, únparaqtar, fılmder jáne rolıkter shyǵarý.
Teńgeniń sýretin salyp… ulttyq bankten júlde alý
– Ulttyq Bank jaqynda ǵana eresekter men balalar arasynda monetalardyń eń úzdik dızaınyna konkýrs jarııalady. Onyń maqsaty qandaı jáne halyq oǵan qanshalyqty deńgeıde belsene qatysýda?
– Ulttyq Bank Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn merekeleý sheńberinde «Meniń Qazaqstanym» taqyrybyna monetalardyń eń úzdik dızaınyna eldiń shyǵarmashylyqqa áýes jáne múddeli azamattary arasynda ashyq konkýrs ótkizýdi jalǵastyrýda. Konkýrs eki nomınasııa boıynsha júrgiziledi - «Halyqtyq moneta» jáne «Balalar monetasy». Konkýrs ulttyq valıýta – teńgeniń ımıdjin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan ozyq ıdeıalardy izdeý men qoldaý maqsatynda jáne Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankin burynǵydan da tanymal etý, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń bedelin ekonomıkalyq táýelsiz, derbes memleket retinde qalyptastyrý úshin jarııalandy.
Qazirgi kezde, Ulttyq Bankke eki nomınasııa boıynsha 70-ten astam jumys kelip tústi. Bizdiń halyqtyq dızaınerler úshin konkýrsqa qatysýǵa áli de ýaqyt bar, sebebi kóptegen ótinishter boıynsha konkýrstyq jumystardy qabyldaý ýaqyty aǵymdaǵy jyldyń 10 jeltoqsanyna deıin uzartyldy, al konkýrstyń nátıjelerin aǵymdaǵy jyldyń 15 jeltoqsanynda shyǵarý josparlanýda!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Alevtına DONSKIH.
RSS Teńgeniń kámelettik jasqa kelgen kúni. Ulttyq valıýta daǵdarystar men qunsyzdanýlar arqyly synaqtan ótip,
týǵan kúnin oıdaǵydaı qarsy alyp otyr.
TW 18 jyl – ulttyq valıýtamen birge.
