– Mynaý ne?! Nómirdi qalamsappen jazyp, skotchpen orap qoıǵany nesi? Orys teatryna barsań kóńilińe qaıaý túspeı jadyrap kirip, jadyrap shyǵasyń. Bizdiń teatrǵa kelseń osy, áıteýir kóńiliń jutaıdy da turady! – dedi.
Qurbymnyń mineziniń shytynaýy jaqsy «yrym» bolmady, osy kórinisten keıin kóp uzaǵan joq, «I.Omarov atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatrynyń býhgalteri men kassırin qamap tastapty» degen habar jeldeı gýlep ketti. «Teatr dırektory men býhgalterleri 163 mıllıon teńgeniń basyna sý quıypty» degen sóz aqıqatqa aınaldy, odan soty boldy.
Aı saıyn bankten sómkemen (!) tasyǵan aqshanyń aılyq jalaqydan, basqa qajetterden artylǵan edáýir bóligin – dırektor ózine 80 paıyzyn qaldyryp, qalǵan 20 paıyzy eki býhgalterdiń qaltasyna qyldaı bólinip ketip otyrǵan. Onyń syrtynda burynǵy dırektor Nurlan Erekeshevtiń 2005 jyldan 2016 jyly teatrdan ketkenge deıingi túski tamaǵy, úıiniń kommýnaldyq tólemderi, Astanadaǵy bir jasqa tolǵan nemeresiniń bir mıllıon teńge jumsalǵan toıy, oǵan Qostanaıdan barǵan qonaqtardyń jolaqysy, Astanadaǵy ulynyń úıine Qostanaıdan tasyp jaǵatyn otyny, óziniń mereıtoıy, balasynyń týǵan kúni, otbasylyq qýanyshynyń barlyǵy sorly teatrdyń moıynynda bolǵan. 2016 jyly jeltoqsan aıynda oblystyq qazaq drama teatrynyń dırektory Nurlan Erekeshev pen býhgalter Gúlzada Bektursynova jáne býhgalter-kassır Meńsulý Kúltaeva abaqtyǵa qamaldy. Erekeshev 8 jyldy, Bektursynova men Kúltaeva 7 jyldan arqalap kete bardy. Bir aıta ketetini, qarjylyq tekserý teatr jumysynyń 2011-2016 jyldaryn ǵana qamtyǵan bolatyn. Al odan burynǵy 10 jyldy teksergende ne shyǵaryn kim bilsin?..
Teatrdyń qolymyzdaǵy 2014 jylǵy tólqujatynda onyń 2013 jylǵy tabysy 12 mln 200 myń teńge, qoıylǵan spektaklder sany 290, kórermender sany 80500, al 2014 jyldyń 6 aıyndaǵy tabysy 6 mln 980300 teńge, 127 qoıylymǵa 33020 kórermen kelgen dep kórsetilgen. Jaǵdaı qazir de asa ózgergen joq. Aıtpaqshy, sotta teatrdyń burynǵy basshysynyń spektaklderge bılet satýdan túsetin qarjyny ótirik ósirip kórsetip kelgeni, jospar «oryndalǵandyqtan» teatr dırektorynyń jalaqysyna 50 paıyz ústeme syıaqy qosylyp otyrǵany aıtylǵan bolatyn.
– Teatr jyl saıyn 12-20 mıllıon teńge arasynda tabys tabady. Bul jyl boıy spektaklder qoıýǵa ketken shyǵyndy ǵana jabady. Al onyń syrtynda ǵımarattyń kommýnaldyq tólemderi, jalaqy, basqa da shyǵyndar memlekettiń moınynda. Qazaq drama teatry jyl boıy 5-6 pesa sahnalaıdy, oǵan 10-12 mıllıon teńge jumsalady. О́tken jyldy josparlaǵanda biz teatr bıýdjetin túgeldeı qaıta qarap, tıynyna deıin sanap, 30 mıllıon teńgeni únemdedik, – deıdi oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Erlan Qalmaqov.
Teatr ashylǵaly qoıylǵan spektaklderge qarjy bólýdiń ulǵaıtyp kórsetiletini de oryn almaı qalǵan joq. Árisin aıtpaǵanda, 2016 jylǵy maýsym aıynda oblystyq qazaq drama teatrynda Muhtar Áýezovtiń «Aıman-Sholpan» pesasyn Reseıdiń Novosibir teatr ınstıtýtynyń dosenti, akter Sergeı Aleksandrovskıı qoıdy. Ol negizinen qoıylymnyń tek mýzykalyq jaǵyna jaýap bergen, spektakldi Ersaıyn Tóleýbaıdyń kómegimen sahnalaǵan. «Aıman-Sholpan» – qazaqtyń dástúr-saltyn, ónerin barynsha qanyq boıaýymen kórsetetin klassıkalyq shyǵarma. Qazaq ónerinen, dástúrinen, ádebıetinen maqurym reseılik rejısserge teatr akterleri shyǵarmanyń mazmunyn tili jetkenshe ózderi aýdaryp otyrǵan. Qoıylymda reseılik rejısserdiń qazaq dástúrin, tilin bilmeıtindikten ketken, qazaq sahnasy kótermeıtin dórekilikter – bólek áńgime jelisi. Teatrdyń zaly 250 oryndyq ekenin eskersek, 6 mıllıon 300 myń teńgege shıkili-pisili qoıylǵan «Aıman-Sholpandy» 250 kórermen ǵana kórip qaldy deýge bolady. Birjarym jyldan beri qoıylym sahnadan qaıta kóringen emes, ony qaıta qoıýǵa daıyn da emes. Oblystyq fılarmonııada kameralyq orkestr bola tura oblystyq mádenıet basqarmasynyń sol kezdegi basshysy Larısa Seroýstyń kelisimimen Sergeı Aleksandrovskıı Novosibirden skrıpkashylar tobyn, dırıjerin erte keldi. Aıtpaqshy, 2015 jyly osy novosibirlik rejısser Sergeı Aleksandrovskııdi E.О́mirzaqov atyndaǵy oblystyq fılarmonııada ıtalııalyq kompozıtor Djovannı Batısta Pergolezı jazǵan «Kúń-hanym» («Slýjanka-gospaja») komedııalyq opera-býffanyn qoıýǵa da shaqyrǵan bolatyn. Negizinen eki ánshi ǵana oryndaıtyn operaǵa oblys bıýdjeti 8 mıllıon 600 myń teńge tóledi. О́kinishke qaraı, ol operany da fılarmonııanyń konsert zalynda 440 kórermen bir ret tamashalaǵannan keıin, qostanaılyqtar qaıtyp sahnadan kórgen emes. Jyl táýliginde reseılik rejısser men dırıjerdiń qaltasyn qalyńdatqannan basqa eshqandaı qaıtarymy bolmaǵan eki qoıylym da 15 mıllıon teńgeni jelge ushyrǵan emeı nemene? Jyl saıyn teatrda syrttan kelgen rejısserler qoıatyn spektaklder de bar. Estýimizshe, kelisimmen kelgen rejısserlerdiń de «tábeti» jaman emes. Ol qoıǵan spektakl mıllıondardy aqtady ma, joq pa, oǵan kim jaýap beredi?
Qazaq ónerine Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov jáne Qapan Badyrov sekildi úsh alypty bergen Qostanaı óńiri qazaq drama teatryna 2000 jyly rýhanı sýsap jetken edi. О́ner ordasy 2012 jyly jańa ǵımaratqa kóshken bolatyn. Jańa úlgide salynǵan ǵımarattyń qurylysyna 13 mıllıard teńge jumsalǵany da kópshiliktiń esinde. Búginde jańbyr jaýsa onyń tóbesinen aqqan sý saýlap jertólege bir-aq barady. Teatr ashylǵanda barlyq jaǵdaı jasaldy.T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń túlekteri tobymen keldi, jasamys akterler de shaqyrtyldy. Olar múmkindiginshe pátermen qamtamasyz etildi. Biraq on jeti jyl ishinde Qazaqstanda ótetin dástúrli teatr festıvalderinde rólderdi somdaý atalymdary boıynsha jeke akterlerdiń sheberlikteri atalǵany bolmasa, bul ujym qoıǵan spektakl júldeli orynǵa iligip, shyǵarmashylyq áleýetin kórsetpepti.
– Qazir festıvalder ótip jatady, oǵan baryp qatysqanǵa deıin qaı teatrdyń qandaı oryn alatyny sheshilip qoıady. Barlyǵy da sybaılastyqpen alady. Gran-prı almaǵan akter, rejısser qalmady, – degen ýáj estidik bas rejısser Ersaıyn Tóleýbaıdan. Qostanaı qazaq drama teatry ashylǵaly qanshama spektakl sahnalandy, alaıda negizinen solardyń sahnadaǵy ǵumyry uzaq bolmaıdy, kórermendi tez jalyqtyrady. On jyl ishinde bas rejısser Ersaıyn Tóleýbaıdyń ózi jazyp, ózi qoıǵan spektaklderi de synǵa ilikpeı qalǵan joq.
– Teatrdyń janyndaǵy kórkemdik keńesti eshqandaı eskertýsiz taratyp jibergenine tańqalamyn. Buryn spektakldi daıyndap bolǵan soń, ádebıetshilerdi, zııaly qaýym ókilderin shaqyryp kórsetetin. Biraq eskertýdiń eshqaısysy eskerilmeı sol qalpynda qalyp júrdi. Shyǵarmada kórkemdik shyndyq, tarıhı shyndyq degen bolady. Kórkemdik shyndyqty qalaı jazsa da avtordyń óz erki, biraq tarıhı shyndyqqa qııanat jasaýǵa bolmaıdy. Ersaıyn Tóleýbaı jazyp, qoıǵan «Márııam, Ilııas» spektaklinde 1943 jylǵy respýblıkalyq aıtysty Ilııas uıymdastyrdy deıdi. Joq, ony Nurtas Ońdasynov uıymdastyrǵan. Ekeýi de iri tulǵa, biriniń eńbegin ekinshisine telýge bolmaıdy. Ilııastyń halqyna sińirgen eńbegi onsyz da jetedi, – deıdi jazýshy Ǵumar Ahmetchın.
Rejısser pesa jazbasyn degen zań joq ekeni belgili. Bas rejısserdiń ózi de «Pesa jazǵan rejısser jalǵyz men emes. Bul Shekspırden kele jatqan dástúr. Meniń spektaklderim búkil Qazaqstannyń 15 teatrynda júrip jatyr, suranys ta bar. Alash taqyrybyna qalam siltep júrgen dramatýrg te jalǵyz menmin», deıdi. Biraq dramatýrgııalyq shyǵarmany kórermen júregine jeter oı men dramalyq tartysqa emes, jalań aqparatqa qurý, til jutańdyǵy sapaǵa emes, sanǵa ǵana qyzmet eterin rejısserdiń ózi de bilýi tıis.
I.Omarov atyndaǵy Qostanaı oblystyq teatrynyń akterler sheberligine qandaı da bir kiná artý kúná bolar edi. Máskeýdegi M.Shepkın atyndaǵy joǵary teatr ýchılıshesiniń túlekteri, ǵumyryn teatr sahnasynda ótkizip kele jatqan Qaıypbergen Esenǵulov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Shaharbaný Esenǵulova, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qonysbek Begaıdarov, akterler Qabdilmájıt Imanov, Álimhan Myrzahan, Aıbol Shákirjanov, Baqytjan Qurmanseıitov, aktrısalar Ajar Shákirjanova, Zámzágúl Begaıdarova, taǵy basqalar kórermenge áldeqashan ózderin moıyndatqan. Talantty jastar da barshylyq. Teatrda 34 akter bar, bas resjısserdiń aıtýynsha taǵy da 15 akter bolsa artyq bolmas edi. Ersaıyn Tóleýbaıdyń teatrdaǵy akterler sheberligin shyńdaǵan eńbegin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Ol alǵashqy jyldary teatr janynan jas akterlerge arnalǵan stýdııa uıymdastyrdy. Oǵan ujymdaǵy kánigi akterler sabaq berip, tyǵyryqtan jol tapqan edi. Sońǵy jyldary óner otaýynda osyndaı ilkimdi isterdiń bojyrap ketkendigin kópshilik biledi, akterler de jasyrmaıdy.
– Shynyn aıtqanda, shyǵarmashylyq toqyraýdamyz. О́z ishimizde «rýhanı jańǵyrý» kerek sekildi. Ol úshin teatrdaǵy tártipti ózgertý kerek. Kúndelikti turmystyń deńgeıinen shyǵa almaı kettik. Sahnaǵa shyǵý kerek bolǵan soń – shyǵa salamyz, oınaý kerek bolǵan soń – oınaı salamyz. Akterdiń keıipkerine minez izdeýi, obraz tabýy sekildi izdenister joq, odan eshqaısymyz saý emespiz. Sebebi rejıssýra aqsap tur. Jańasha oılaıtyn jas tolqyn akterler, rejısserler kerek.Teatrdyń búkil jumysynda kreatıvtilik jetispeıdi, ýaqytqa ilese almaı otyrmyz, – deıdi orta býyn akter Álimhan Myrzahan.
– Teatrda qaınap jatatyn jumys joq. Jańasha kózqaras jetispeıtin sekildi. Akterdiń talantyn rejısser ashady. Biz sony qazir sezinbeımiz, – deıdi aktrısa Ajar Shákirjanova.
– Teatrda usaq-túıek nárse bolmaýy tıis. Akterler aq ter-kók ter bolyp, sahnada oınap júredi. Al olardyń kim ekenin, aty-jónin kórermen bilmeıdi, óıtkeni zalǵa spektakldiń baǵdarlamasy taratylmaıdy. Baǵdarlamany kórermenderge usynsa, olar satyp ta alar edi. Mundaı salǵyrttyqtan akter eńbegi qalaı baǵalansyn? – deıdi Shaharbaný Esenǵulova.
Qazir ýaqyt tez ózgerýde. Kórermen talaby da, talǵamy da burynǵydan erekshe. Kórermen neni qalaıdy, ony zerdeleý, zertteý de qalys qalyp jatady. Aınaldyrǵan 250 oryndyq zalǵa kórermenniń ketiktiń tisindeı bolyp otyratyn kezi jıi kezdesedi. Qazir qoıylatyn spektaklderdi jarnamalaýda, teatr óneriniń ózin nasıhattaýda, kórermen tartýda órkenıet jetistikterin paıdalaný kemshin soǵyp keldi. Búginde teatrǵa ákimger emes, prodıýser, dırektor emes menedjer kerektigin ýaqyttyń ózi meńzep otyrǵandaı. Oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Erlan Qalmaqov teatrda burynnan bekitilgen mamandardy tıimdiligine qaraı qaıta qaraýǵa bolatynyn aıtty. Mysaly, ilespe aýdarmashy nemese repetıtor qajet bolmasa, onyń ornyna nege akter almasqa? «Jomarttyń qolyn joqshylyq baılaıdy» degen, jalaqy az bolǵandyqtan akterler arasynda áli de memlekettik qoldaýǵa arqa súıeýshilik, teatrǵa úı berse degen úmitke ıek artý da joq emes. Baspanaly bolý úshin túrli memlekettik baǵdarlamalar baryn bári biledi. Biraq otbasyly jastarǵa nesıe tóleý qıyndyq týǵyzady. Sondyqtan akterler toıdan tabys tabýǵa ýaqytynyń birazyn jiberetini ras. Kún kórýdiń qamy bolǵandyqtan bul jurtqa ersi kórinýden de qaldy.
– 2000 jyldary teatrǵa berilgen úsh bólmeli eki úı jataqhana retinde paıdalanylady. Oǵan shama kelgenshe bıyl jóndeý jumysyn júrgizdik. Endi bıýdjetten úı berilmeıtini jalpyǵa belgili ǵoı. Memlekettik baǵdarlamalardy paıdalanyp, árkim baspana máselesin ózi sheshýi tıis, – deıdi Erlan Qalmaqov.
Qostanaı qazaq drama teatry ashylǵaly isten góri sóz kóp. Pikirler qaqtyǵysy bir toqtamaıdy. I.Omarov atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatrynyń dırektorsyz otyrǵanyna jarty jyl boldy. Sottalǵan dırektordan keıingi dırektor bir jylǵa tolmaı óz ótinishimen jumystan ketip qaldy. Teatr ardageri Qaıypbergen Esenǵulovtyń «Qazir barlyǵy da tek aqshaǵa qurylady. Aqsha teatr óneri nasıhattaıtyn adaldyqtyń, jan tazalyǵynyń aldyna túsip ketti. Zaman ózge demeńiz, adam ózge», degen sózi oıǵa qaldyrady.
Ádette, óner bitkenniń barlyǵy da qudiret, al qudiret tazalyqty súıse kerek-ti. Sonyń ishinde sulýlyq pen adamgershilikti, qysqasy, bekzattyqty, ishki rýhanı baılyqty qalyptastyratyn teatrǵa kirpııazdyqpen qaramasa, kórermenge de obal. Qolyna óner otaýyndaǵy istiń bojysy tıgenderdi ónerdiń emes, qulqynnyń tarazysy basyp ketkende rýhanı toqyraý bastalsa kerek, sirá. Oǵan osy maqalada aıtylǵan sybaılastyq, qazyna aqshasyn urlaý, repertýar tańdaýdaǵy ádiletsizdik, ónerdi rýhanııattan buryn tabys kózi dep qaraý máseleleri kiredi. Qazaq teatr óneri paıǵambarlarynyń izi qalǵan Qostanaıdaǵy teatrdyń da qazir osyndaı aǵynsyz sýdyń keıpinde turǵan jaıy bar.
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
