Qala ekologııasyna «qara bult» tónip tur

Atap aıt­qan­da, atmosferalyq aýanyń bas­ty lastaýshylary qatarynda atalǵ­an ónerkásip aýmaǵyndaǵy «Intergaz Ortalyq Azııa», «Aqtóbe hrom qosyndylary zaýy­ty» AQ men «Kazhrom trans­ult­tyq kompanııasy» AQ-qa qa­ras­ty Aqtóbe ferroqorytpa zaý­yty fılıaly jáne «Aqtóbe jy­lý elektr ortalyǵy» AQ, son­daı-aq qaladaǵy birqatar kommý­nal­dyq kásiporyndar tur dep tu­jy­rymdaıdy ekolog-maman­dar. 

Árıne solaı eken dep óńir ekonomı­ka­synyń damýyna úlken yqpaly bar bul iri óndiris oryn­da­rynyń qyzmetin toqtatýǵa bolmaı­dy. Toqtatpaq túgili aldaǵy jyldary mun­daǵy ónim óndirý kólemin odan ári ulǵaıtý jónin­de is-sharalar kesheni belgilengenin qaı­da qoıarsyz?! Munyń ózi «murtqa ókpe­lep júrgende, saqal shyqty» degen­deı, qorshaǵan ortanyń odan ári bú­li­nýi­ne áser etip júrmeı me? Árıne mun­daı qaýiptiń bar ekeni ras. Sonda ne is­teý kerek? Onyń aldyn alýdyń basty joly óndiristik kásiporyndarda aýa men qorshaǵan ortanyń lastaný mólsheri azaıý­yna septigin tıgize alatyn tazalaý qu­ryl­ǵylaryn ornatý bolmaq. 

О́kinishke qaraı, buǵan deıingi júrgi­zilgen ekologııalyq tekserýler barysy óńirde onyń deńgeıi áli de tómen ekenin kór­setedi. 45 sharýashylyq sýb­ek­ti­siniń 34-inde tıisti tazartý qury­l­ǵy­lary bolmaı shyqqany osynyń basty dá­leli. 11 kásiporynda mundaı tetik or­natylǵanymen tıisti normatıvtik ta­lapqa saı qoldanylmaǵan. Sondyqtan da Energetıka mınıstrligi Ekologııalyq ret­teý jáne baqylaý komıtetiniń Aqtóbe oblysy boıynsha ekologııa departamenti tarapynan ony retteý jóninde nusqaýlar berilgen. 

Sonymen birge Ákimshilik quqyq bu­z­ýshylyq týraly kodekstiń 331-babyna sáıkes, ártúrli mólsherde ákimshilik aıyp­puldar salynǵan. Solaı deı tursaq ta munyń ózi tyǵyryqtan shyǵýdyń basty jo­ly deı almasaq kerek-ti. О́ıtkeni aýany lastap júrgen birqatar iri kásiporyndar úshin tazartý tetigin ornatqannan góri, bol­mashy mólsherdegi aıyppuldy tólep qu­tylý áldeqaıda tıimdi ekenin de sarapshylar toby joqqa shyǵarmaıdy. Mundaı jaǵdaıda máseleni retteýdiń ózge de tásilderin qarastyrý, aıyppul mólsherin ósirý kerek shyǵar. Qaıtkende de qala ekologııasyn saýyqtyrýdyń bas­ty joly turaqty ári júıeli túrdegi ba­qy­laýlar men qadaǵalaýlar bolyp qala be­retini anyq. 

Aqtóbe qalasynda qalypty ekolo­gııa­lyq normalardyń buzylýy jáne ja­ǵym­syz ıisterdiń paıda bolýy bi­r­qatar jaǵdaıda kárizdik-tazalaý qurylǵylarynyń eskirgeninen oryn alyp kelgeni de belgili. Sondaı-aq aǵyndy-sor­ǵy stansalarynyń tıimdi túrde paı­dalanylmaǵany da qorshaǵan ortanyń las­taný deńgeıi óse túsýine septigin tıgizgen. Aıtalyq ótken jyldyń jazynda oblys ortalyǵynda kúkirtti sýteginiń shamadan tys mólsherde ósip ketkeni anyqtaldy. Sonymen birge azot pen ammonıdiń qu­ra­my jóninde de dál osyndaı derekter tir­kelgen. Sol tusta mamandar jaǵdaıdy aýa temperatýrasynyń kúrt kóterilip ke­t­ýine baılanysty dep túsindirgenimen, má­seleniń mánisi ózgeshe sıpat alǵany aı­qyndaldy. Iаǵnı departament zerthana­synda júrgizilgen taldaý nátıjeleri bul jaıttyń spırt óndirisi qaldyqtary sal­darynan oryn alǵanyn kórsetip berdi. Ári jaǵymsyz ıistiń paıda bolýynyń eki kózi bar ekeni belgili boldy. Munyń alǵashqysy jergilikti lastaný kózderi desek, buǵan «Aqbulaq» AQ №6 jáne №11 káriz sorǵy stansalary, №41 razezd, Qyzyljar aýyly jáne Rysqulov kó­shesinde ornalasqan eskirgen maı quıý stan­salary men qalanyń soltústik-batys aýdanyndaǵy káriz qudyqtary kiredi, deıdi ekologııa departamentiniń basshysy Jaqsyǵalı Imanqulov.

Al turaqty lastaný kózderi degenimiz ne? О́ńirdiń bas ekologynyń aıtýynsha, bul ónerkásip aımaǵyna tazartylý úshin jetkiziletin káriz tazartý qurylǵylary, qalanyń irgesindegi tunba alańdary, spırt óndirisiniń «barda» dep atalǵan qal­dyqtary, burynǵy et kombınaty aý­ma­ǵyndaǵy súzgi alańdary. Bir sózben aıt­qanda, spırt óndirisiniń keýip ketken qal­dyqtary jaz kezinde áli kúnge deıin ja­ǵymsyz ıistiń paıda bolýyna áserin tıgizip keledi. Bul isiný úderisi saldarynan paıda bolady eken. 

Qalaı degende de qazirgi kúni Aqtóbe qalasynyń ekologııasyna tóngen qara bult ydyramaı tur. Onyń sheshimi birin­shi kezekte oblys ortalyǵyndaǵy «Aqbulaq» AQ-nyń qalypty qyzmetine baı­lanysty ekenine de osy materıald­y ga­zet óndirisine ázirleý kezinde kóz jet­kize tústik. Eger olardyń isi káriz tazartý qurylǵylaryn retke kel­tirýden bastaý alsa, birqatar túıt­kil sheshiletin túri bar. Bul úshin reagentterdi paıdalaný men «ylǵaldy barer» qondyrǵysyn or­natýdyń paıda­sy mol. Káriz-sorǵy stan­­salaryn aýany ta­zar­tatyn súz­gi­lermen jáne tazartý quryl­ǵy­larymen jab­dyqtaý isiniń de paıdasy kóp deıdi sa­rap­shy mamandar. 

Osy maqsatta ótken jyldyń basynda «Aqbulaq» AQ qubyr alańdaryna monıtorıngtik zertteýler júrgizilip, tı­isti synamalar alynǵan. Onyń keıbir ná­tıjeleri joǵaryda jazyldy da. Aqtóbe qalasyndaǵy kárizdik-tazalaý qu­ryl­ǵylaryn jańǵyrtý men qaıta qurý isine baılanysty qazirgi kezde oblys ákimdigi men ekologııa departamenti jańa jobalar jasaı bildi. Osyǵan oraı tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirlengen. Atalǵan keshen táýligine 100 tekshe metr ónimdilikpen jumys isteýge baǵyttalǵan. Bıyl jobalaý-smetalyq qujatty júzege asyrý isi bastalyp ta ketti. Osy arada Aqtóbe qalasy mańyndaǵy Kirpishti aýylynda jáne №45 razezde aıaqtalǵan eki káriz quıý stansasy qurylysy ekolo­gııa­lyq ahýaldyń jaqsarýyna oń áserin tı­gizedi dep kútilýde. Sonymen birge oblys ortalyǵyndaǵy ónerkásip aımaǵynda taǵy bir úlken stansanyń qurylysy aıaq­talý satysynda ekenin de aıta ketken jón. Buǵan qosa turǵyndar qalashyǵy aý­­da­nyna káriz júıesin qaıta qurý máse­le­leri boıynsha jańa jumystar qolǵa alyn­ǵan. 

Qorshaǵan ortanyń jaı-kúıin jaq­sartý isinde turmystyq qaldyqtardy orna­lastyrý men óńdeýdiń atqaratyn róli jo­ǵary. Bul rette Aqtóbe ferroqorytpa zaý­yty AQ shlak qaldyqtaryn qaıta óń­dep, ony óndiriske qaıtadan jóneltý teh­nologııasyn engizdi. Qazir munda qury­lys­qa arnalǵan qıyrshyq tas shyǵaryla bas­tady. Ekinshiden, óńirde qatty tur­mystyq qaldyqtardy óńdeýmen aınalysatyn «Kenýsa», «Import Master», «Polıvest» jáne «Kóktas Aqtóbe» JShS sekildi qurylymdar óz qyzmetterine kirisip ketti. Búgingi kezde olardyń qaıta óńdegen ónimderiniń kólemi tutastaı qaldyqtardyń 2,5 paıyzyn quraıdy. Árıne muny joǵary kórsetkish deýge bolmaıdy. Degenmen qazirgi istiń barysy aldaǵy kezde onyń kólemi odan ári óse túsetinine negiz qalaı alady. Taǵy bir aıta keterlik másele, turmystyq qal­dyqtardy tıisti oryndar men polı­gondarǵa aparyp tógýdiń tıimdiligi joǵa­ry. Áıtse de ony ruqsat etilmegen nemese sanksııalanbaǵan jerlerge tastaý derek­teri de kezdesip qalyp júr. Oǵan jol bermeý, plastık qaldyqtardy bólek jınaý tártibi túbegeıli ornyqsa, bul qala turǵyndarynyń ekologııalyq ahýal­dy jaqsartýǵa jáne qala tazalyǵyn saqtaýǵa qosqan úlesi bolyp tabylar edi. Ekologııalyq mádenıettiń qalyp­ta­sýynyń basty arqaýy da osynda deıdi, departament basshysy J.Imanqulov. 

Aqtóbe qalasynyń qazirgi ekologııalyq jaǵdaıy jóninde áńgime qozǵaǵan kezde attap ketýge bolmaıtyn taǵy bir ma­ńyz­dy másele bar. Bul sońǵy kezderi qa­la ishindegi avtokólikter sanynyń kúrt ósýi. Munyń ózi aýanyń lastanýy­na úlken áserin tıgizetin faktordyń biri­ne aınalyp keledi. Qolda bar derek­ter oblys ortalyǵy aýmaǵyndaǵy ta­bıǵı ortaǵa shyǵarylatyn zııandy zattar jı­yn­tyǵynyń 83 myń tonnasyn avto­kól­ik­ten shyǵarylǵan ýly tútinder qu­rap otyrǵanyn kórsetedi. Kereǵar kóri­nis­t­erdiń oryn alýynyń basty sebepteri – ja­nar-jaǵarmaı sapasynyń tómendigi, es­kirgen avtokólikter jáne qaladaǵy avtokólik joldarynyń tarlyǵy bolyp otyr.

Avtokólikterden aýaǵa shyǵarylatyn zııandy zattardyń normadan tys derekteri Aqtóbe qalasy aýmaǵynda ekologııa men ishki ister departamentteri birlesip júr­giz­gen reıdttik tekserýler barysynda bel­gili boldy. Munyń ózi qala eko­lo­gııa­­syna tóngen qara bultty budan ári qoıý­landyra túskeni kámil. 

Bıyl jergilikti atqarýshy organdar tarapynan Aqtóbe qalasynyń ekolo­gııa­lyq jaı-kúıin jaqsartý jónin­de tıisti is-sharalar belgilendi. Oblystyq jáne qa­lalyq ákimdikterde ótkizilgen jıyndar men keńester kezinde de bul máseleniń ózek­ti ári ótkir kúıinde turǵany jan-jaq­ty áńgime boldy. Budan tıisti nátıje shy­ǵaryla ma, álde aıtylǵan sózder men oı-pikirler sol aıtylǵan kúıinde qalyp qoıa ma? 

Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»

AQTО́BE