Qaldyqsyz ekonomıkanyń japondyq úlgisi

Sonaý 70-jyldardyń ózinde jasyl ekonomıkanyń japondyq úlgisin jasap, álemdik qaýymdastyqqa tanyldy. Eń aldymen 1967 jyly lastanǵan qorshaǵan ortanyń ahýalyn jaqsartýǵa arnalǵan irgeli zańdar qabyldanyp, ekologııalyq máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan jobalar júzege asyryla bastady. Búgin­de Japonııada tabıǵatty qorǵaýǵa úlken mán beriletinin kórip otyrmyz. Osy­dan biraz jyl buryn Tokıo qalasy basshysynyń ornyna konkýrs jarııalanǵanda keıbir memleketterdegideı oń jaq, sol jaǵyn qymtap alǵan baıshykesh emes, Tokıonyń aýasyn tez arada tazartýǵa bolatyn jobany jasaǵan myqty ǵalymnyń laýazymdy oryndy jeńip alǵany belgili. Qorshaǵan ortany qorǵaýǵa qatysty kóptegen zańdardyń qatarynda 1968 jyly bekitilgen «Aýanyń lastanýyn toqtatý týraly» zań, «Shýly dybystarǵa shekteý» týraly ereje tárizdi qujattar bar. Bul qujattardyń barlyǵy qurǵaq baıan­dama túrinde emes, naqty is júzinde oryn­dalǵanyna el kýá. 

1968 jyly Japonııa ishki jalpy ónim kólemi jóninen dúnıe júzi boıynsha ekinshi orynda turdy. Áli kúnge deıin osy mejeden tómendegen emes. Ár aımaǵynda hımııalyq kásiporyndar kóbeıgen saıyn aýasy, sýy, ormany lastana berdi. Sol lastanǵan, buzylǵan tabıǵı ortany ǵaıyptan túsken qutqarýshy tazartyp bermedi, bala-shaǵasynan qarııasyna deıin qolyna tazalaǵysh quraldaryn alyp qara jumysqa bel sheship kiristi. Sonyń arqasynda lastanǵan ózen-kól, tunyq aýa qalpyna keldi. 1970 jyldardyń basynda, ıaǵnı bes-alty jyldyń ishinde ózen-kólderdiń balyqtary kórinetindeı móp-móldir bolyp shyǵa keldi. 1970 jyldardyń basynda sýdy, aýany lastaıtyn gazdyń, ýly zattardyń qorshaǵan ortaǵa bólinbeýin kózdeıtin tehnologııa qoldanysqa en­gizildi. 

1971 jyly Qorshaǵan ortany qorǵaý agenttiginiń óndiristik tehnologııa ortalyǵy elektr energııasymen júretin kólikterdi jasaýǵa baǵyttalǵan óte iri jobany júzege asyra bastady. Sol kezeńde búkil óndiris túrleriniń qorshaǵan ortaǵa zııandy bolmaýyna ba­ǵyttalǵan Cleaner Production (SR) tehnologııasy engizildi. О́ndiristiń qorshaǵan ortaǵa zııanyn tejeı otyryp, ónerkásipti qarqyndy damytý qa­tar júrgizildi. SR tehnologııasynyń bir nátıjesi Japonııada sellıýloza ón­dirile bas­tady. 1970-1989 jyldary qaǵaz ón­dirisi qarqyndap, sýdy lastaýǵa sebep bolatyn SOD mólsheri 2200000 tonna­dan 200 000 tonna deńgeıine túsken. 1975 jyly eń alǵash Kún energııasyn tutynatyn úıler salyndy, óndiristik tehnologııa ınstıtýty eń alǵash energııamen júretin mashına jasap shyǵardy. Metall óńdeıtin zaýyttarda, sellıýloza óndirisi, munaı hımııasy, munaı óńdeý zaýyttary sııaqty kásiporyndarda tuty­na­tyn energııa azaıtylyp, bul kásiporyn­dar jańa tehnologııamen jumys isteýge kóshti. 

1973 jyl men qazirgi ýaqytty salystyrsaq japon ekonomıkasy eki esege damydy, ónim óndirý 1,5 ese ósip, energııa tutyný 0,9 ese mejesine jetti. Ozon qabatynyń tesilýi, jahandyq jy­lyný, ýly jańbyr mólsheriniń kó­be­ıýi dúnıejúzilik ekologııalyq má­se­lege aınalǵan kezde álemdik qaý­ym­­­dastyq músheleri bas qosyp, 1992 jy­­ly Brazılııada (Rıo-de-Janeıro) dú­nıejúzilik sammıt ótkizdi. 172 mem­lekettiń qatarynda Japonııa da osy jıynǵa qatysty. Nátıjesinde Ja­ponııa birinshi bolyp ekonomıkalyq má­selelerdi sheshýdiń tásilderin ıgerýge kiristi. 

Klımattyń ózgerýine baılanysty BUU-nyń konvensııasyna qatysýshy memleketterdiń úshinshi konferensııasy 1997 jyly Japonııanyń Kıoto qalasynda ótkizildi. Konferensııa qo­rytyndysynda qabyldanǵan Kıoto hat­tamasynda 2008-2012 jyldar ara­lyǵynda damyǵan elder men ót­pe­li ekonomıkaly memleketterdiń ýly gaz­dy aýaǵa shyǵarýyn 1990 jylmen sa­lystyrǵanda 5 paıyzǵa azaıtý kóz­delgen. Japonııa hattamany 2002 jy­ly ratıfıkasııalady. Japonııanyń Qor­shaǵan ortany qorǵaý agenttigi Qor­shaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi bolyp qaıta quryldy. 1967 jyly qabyldanǵan Qorshaǵan ortanyń lastanýyn baqylaý týraly negizgi zań tabıǵatqa qamqorlyq jasaý jaýapkershiligin memlekettik mekemelerge júkteıdi. 

Qarqyndy damý jolyna túsken bul elde óndiristik, turmystyq qaldyqtarǵa oryn tabý máselesiniń sheshimin tabý qıyn boldy. Jeri tar, qaldyq kómetin oryn shekteýli. Sol kezde japon ǵalymdary qaldyqty óńdeý tehnologııasyn jasaýdy qolǵa aldy. Búginde ár japon azamaty qaldyq mólsheriniń az bolýy úshin osy tehnologııanyń erejelerin múltiksiz oryndaıdy. Iаǵnı turmystyq qaldyqtar tórt túrli qoqys jáshigine suryptalyp tastalady. О́rteletin qoqys, órtelmeıtin qoqys, eski zattar (turmystyq tehnıka), plastık bótelkeler bólek-bólek jáshikterge salynady. Japonııada azyq-túlik, oraýlar, turmystyq tehnıka, qurylys materıaldary men avtokólik qaldyqtaryn óńdeýdiń kórsetkishi 1989 jyly 4,5 paıyz bolsa, 2000 jyly 14,3 paıyz bolǵan. 

Qoqys óńdeý zaýyttary da jetilgen tehnologııamen jumys isteıdi. Máselen, Tokıonyń bir bóliginde 8900000 turǵyn mekendeıdi. Bir jylda 2870000 tonna qoqys shyǵarylady eken. Bul qalada 21 orynda qoqys óńdeıtin zaýyt bar. Máselen, soltústigindegi zaýytta bir kúnde 600 tonna órteletin qoqys joıylady. Munda zııandy ýly zattardyń qorshaǵan ortaǵa taralmaýyn qamtamasyz etetin tehnologııa qoldanylady. Pesh­te qoqys janyp jatqanda energııa shy­ǵyn­d­almaıdy, qaıta óńdelip, paıdala­nylady. Shyqqan qyzýdyń teń jartysy osy zaýyttyń isine jaratylady da, qalǵan jartysy energııa óndiretin kásiporyndarǵa satylady. Iаǵnı qoqys óńdeıtin zaýyt aımaqty energııamen qamtamasyz etý jumysyna da ájeptáýir úles qosyp otyr. Bul zaýyt sondaı-aq jaqyn mańdaǵy kásiporyndardy ystyq sýmen qamtamasyz etedi. Sý qoqys óńdeý zaýytynan shyqqan energııany paıdalanyp ysytylady. 

Japonııada isten shyqqan turmystyq tehnıka bosqa tastalmaıdy. Uıaly telefondardy usaq bólshegine deıin kádege jaratyp, quramyndaǵy altyn, platına untaqtary arnaıy tehnologııalyq ádispen balqytý arqyly bólinip alynady. Al turmystyq tehnıkany óńdeý ortalyǵynda kir jýǵysh mashına, teledıdar, kondısıoner, tońazytqysh, kompıýterler, t.b. bólshektenip paıdalanylady. Munda mamandar tehnıkany usaq bólshegine deıin toptap tarazylaıdy. 

Sharafat JYLQYBAEVA,
japontanýshy