Táýelsizdik taǵylymy týǵyzǵan týyndy

Eńbekte egemen el tarıhy tórt kezeńge bólinip qarastyrylǵan. Kitaptyń ón boıynan Elbasy týyn­dylarynyń turaqty dińge­gine aınalǵan strategııalyq zerde­niń aıshyqty kórinisterin anyq baıqaımyz. Avtor ózi qarastyryp otyrǵan máselege shyǵarmanyń ár bóliminde qaıta-qaıta oralyp, onyń ár tarıhı kezeńdegi naq­ty bolmysyna tolyqqandy tal­daý jasaıdy. Ár qubylys óz sheń­berimen ǵana shektelip qalmaı, qoǵamnyń basqa da salalaryndaǵy san alýan qubylystarmen shen­destirile zerdelenedi. Máselen, kitaptyń 1-bóliminde jańa bilim júıesiniń irgetasyn qalaý má­selesi naryqtyq ekonomıka úlgi­siniń negizin qalaý máselesi aıasyn­da qarastyrylsa, 2-bólim­de bilim salasyndaǵy, onyń ishinde joǵary mekteptegi ózgeris­ter ýaqyty turaqtaný men ekono­mıkalyq ósý úrdisterimen baılanystyryla taldanady. 

Sol sııaqty 3-bólimde atap kórsetilgen 2000-2010 jylda­ry bilim, ǵylym, mádenıet, sport salalarynda qol jetkizgen je­tis­tikterdi qamtıtyn zııatker­lik órleý ındýstrıalyq-ınno­va­sııalyq damý strategııasymen, jalpyulttyq kelisimniń qazaq­standyq modeliniń jasaq­talýy­men baılanystyryla túsin­diriledi. Qazirgi kezeńdi qamtı­tyn, «Qalyptasqan memleket. Qa­zaq­stannyń úshinshi jańǵyrýy» dep atalatyn 4-bólimde adam kapıtalynyń jańa sapasyn, demek bilim berý isiniń jańa sapasyn qamtamasyz etý máselesi men jańa ekonomıka qurý máse­le­siniń bir-birine táýeldi egiz máse­leler ekendigine aıryqsha nazar aýdarylǵan. Osynyń bári parasatty saıasatkerdiń táýelsizdik jyldarynyń ár kezeńindegi qoǵam ómirinde qalyptasqan naqty jaǵdaılar bergen múmkindikterdi adamdardyń naqty jasampazdyq qabiletterin iske qosý arqyly júzege asyrý joldaryn jaza bas­paı tańdaýynyń, ár istiń «retin tabýdyń» jarqyn úlgisi ispettes. Bul Prezıdent jıi qaıtalaıtyn pragmatızm qaǵıdatyn sheber iske asyrýdyń da aıqyn kó­ri­nisi. Jáne bul jeke bastyń qamyn ǵana kúıtteıtin, ózimshil paıdakúnemdik emes, kitap avtory óz arnaýynda jetkize aıtqan «uly qoldaýshysy, keleshegine ózi­niń qazaqstandyq jolymen qa­rysh­taǵan jasampaz halqynyń» múdde­sin kózdep, namysyn jyrtatyn áleýmettik nyshandaǵy prag­matızm.

Kitap – biryńǵaı jaǵymdy jaıttardy tizbektegen almanah emes, oıly kópshilikke arnalǵan traktat. Sondyqtan da munda qol jetkizgen jetistikter men kezdestirgen qıyn­shy­lyqtar, syrtqy jáne ishki qaýip-qaterler, kúrmeýi qıyn, qaıshylyǵy mol za­mannyń kúrdeli máseleleri keńi­nen qarastyrylǵan. Olardyń bári avtordyń jeke tájirıbesinen túıgen negizdi oı-tolǵamdaryna súıene otyryp taldanyp, sarap­talǵan. Jańa ekonomıkaǵa negiz­delgen saıası, áleýmettik, rýhanı jań­ǵyrý barysyndaǵy qaı­shy­lyqtar atalyp qana qoımaı, olar­dy sheshýdiń naqty joldary kór­se­tilgen. Iаdrolyq qarýsyz álem jolyn­daǵy kóshbasshylyq jáne memleket qa­ýipsizdigin nyǵaıtýda bolsyn, ultaralyq jáne dinaralyq kelisimniń dara úlgisin qalyptastyrýda bolsyn nemese evolıýsııalyq jolmen azamattarymyzdyń baqýatty ómir súrýin qamtamasyz etýde bolsyn jetken jetistikterimizden týyndaıtyn «qazaqstandyq damý jolynyń» erekshelikteri ekshelip, dáıekti dáleldengen.

Iá, Tuńǵysh Prezıdent táýel­siz­dik jyldary halqyna «aspan­daǵy Aıdy alyp beremin» degen joq. Kerisinshe, áýel bastan jaqsy ómirge qol jetkizý bar­sha halyqtyń yntymaqty birligi men kelisiminiń, eren eńbegi men tózimdiliginiń, bılikke, jarqyn bolashaqqa degen seni­miniń arqasynda ǵana múmkin eken­digin ashyq aıtty. Kóshbas­shynyń kóregendigi, judyryq­taı jumylǵan barsha qazaqstan­dyq­tardyń janqııarlyq qareketiniń nátıjesinde Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynda Prezıdent halqyna ýáde etken «berekeli zaman aqyry ornady». Sóz joq, «aldymen, ekonomıka, sodan keıin –  saıa­sat» qaǵıdaty memleketimizdiń materıaldyq irgetasyn qalaýdyń negizi bolǵany anyq. Sonymen birge Qazaqstan qoǵamynyń qazir­gi kelbetin somdaýda, Pre­zı­dent osy eńbeginde atap kórset­kenin­deı, «buryn-sońdy bolmaǵan zııat­kerlik órleýdiń» de qomaqty úlesi barlyǵy daýsyz. Avtor óz kezeginde bul órleýdiń bilim, ǵylym, mádenıet, sport sala­lar­yndaǵy joǵary jetistikter negizinde múmkin bolǵanyn taratyp aıtady. Aıtyp qana qoımaı, bul salalardyń búgin atqarar basty mıssııasy retinde «adam kapıtalynyń jańa sapasyn» qalyptastyrýdy ataıdy. Bul mindet Elbasynyń Qazaqstan halqyna bıylǵy Joldaýynda qoıylǵan on mindettiń je­tin­shisiniń negizin qurap otyr. 

«Táýelsizdik dáýiriniń» altyn arqaýy retinde «adam kapıtalyna arqa súıeý» qaǵıdatyn ataýǵa bolady. Bul qaǵıdat kitaptyń ón boıynda, qandaı da bolsyn qoǵamdyq sala máselelerin taldaýda menmundalap turady. Mu­nyń sebebin avtordyń myna túıi­ninen aıqyn ańǵaramyz: ««Adam kapıtalyna arqa súıeý» qaǵı­daty bizdiń adam men onyń erekshe múmkindikterine (sheber­ligine, darynyna, biligine, quzyretine, tájirıbesine) negiz­delgen saıası jáne azamattyq dúnıe­ta­nymymyzdyń... eldiń bola­shaǵyn naqtylaıtynyna degen se­nimimizdiń kilti ispetti. «Adam kapıtalyna arqa súıeý» memlekettiń progressıvti kózqarasyn ǵana emes, sondaı-aq onyń – osynaý kapıtaldyń naqty ózine – óz azamatyna degen jaýapkershiligin de kórsetedi». Shyn máninde, asa mazmundy, tereń maǵynaly anyqtama-qaǵıdat. Túptep kelgende, árbir bilim berý mekemesiniń, onda eńbek etetin árbir qyz­metker qareketiniń nátıjesi shákirt­terimizdiń atalǵan erekshe múm­kindikterin júzege asyrý arqy­ly olardyń darynyn ashyp, sheber­ligin, biligin, quzyretin, táji­rıbesin qalyptastyrý deńgeıimen ólshenbek.

Kitaptyń avtordyń óz alǵy­sózinde jazǵanyndaı «bizdiń Ota­nymyz – Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy onjyldyqtardaǵy dańqty tarıhyn bilýge jáne túsinýge, elimizdi maqtan etip, el bolashaǵyn jasaıtyn jasam­pazdar qataryna qosylýǵa kómek­tesetinine» senim mol. Týyn­dynyń álemdik jáne otandyq úrdister men trendter týraly maǵ­lumattarǵa baı mazmuny, olarǵa berilgen tereń de júıeli taldaý, oqyrmanyn jetektep otyratyn áserli baıandaý tásili men uǵynyqty shuraıly tili ony árbir bilim-ilimge qumar jastyń oqyp qana qoımaı, toqýǵa shaqyrar janserigine aınaldyrary sózsiz. Sondyqtan da eńbek oqýshylar men stýdentterge oqytylatyn «Qazirgi zamanǵy Qazaqstan tarıhy» kýrsynyń oqý quraly retinde paıdalanýǵa suranyp tur. Hakim Abaı ósıet etkendeı: «Estilerdiń aıtqan sózderin eskerip júrgen kisi ózi de esti bolady».

Kitaptyń qorytyndy bet­terinde Elbasy 2017-2050 jyl­darǵa arnalǵan mejelerdi belgi­lep bergen. Sonyń biri – «ult­tyq bilim berý deńgeıin álemdik deń­geıge kóterý jáne ony elimiz­diń búkil azamattaryna qolje­timdi etý». Bizdiń ýnıversıtet ujy­mynyń bar qarym-qabileti osy ja­ýapty da asqaraly mindetti abyroımen oryndaýǵa jumyl­dyrylmaq.

Baýyrjan ERDEMBEKOV,
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

AQTО́BE