Murat JURYNOV. Jahandyq 30 ekonomıkaǵa aparar jol

Bıylǵy Elbasy Joldaýynyń erek­sheligi – el damýynyń túbegeıli tustaryn zerde­lep, onyń san qyrly salalaryn júıe­li túrde jańǵyrtý máselesine mán berýinde. Strategııalyq mazmuny joǵary bul qujatta anyqtalǵan on mindettiń árqaısysy elimizdiń búgini men erteńi úshin qajet.

Elbasy memleketti jańa satyǵa kóteretin aýqymdy reformalarǵa úlken úmit artyp, ondaǵy basymdyqtardyń búgingi qoǵamǵa sáıkes keletin ózindik erekshelikterine toqtaldy. Demek, qazirgi zamannyń naǵyz damyǵan órkenıetti elderiniń qataryna qosylýy úshin eski ekonomıkalyq júıeni ǵana emes, qoǵamdyq sanany da ózgertýge tıispiz degen oıdy ortaǵa saldy. Máselen, sońǵy jyldary qolǵa alynǵan «Nurly jol», «Nurly jer» baǵdarlamalary, sondaı-aq «100 naqty qadam» Ult jos­pary sekildi reformalardyń máni zor, mańyzy erek. Osy izgilikti bastamalardy jalǵastyryp, ulttyq kelbetimizdi, rýhanı mádenıetimizdi joǵaltpaı, kemeldenýge baǵyt alýymyz qajet.

Prezıdent óz Joldaýynda ınnova­sııa­lyq ındýstrııalandyrý saıasaty ekono­mı­ka­nyń flagmanyna aınalýy tıis degen tapsyrma júktedi. Rasyn­da da Qazaqstannyń búgingi jetken jetis­tigi, aldymen Elbasy pármenimen iske asyrylǵan ındýstrııalandyrý baǵ­dar­lamasynyń arqasynda múmkin bolyp otyr. Mine, sonyń nátıjesinde qanshama jańa óndiris oryndary paıda boldy, ol óz kezeginde myńdaǵan qazaq­stan­­dyq úshin turaqty jumys kózine aınal­­dy. Máselen, bir ǵana ótken jyldyń ózin­de ındýstrııalandyrý kartasy boıyn­sha 12633 jumys orny ashyldy. Osy ba­ǵyt­tan taımasaq, elimizdiń keleshegi kemel bolary sózsiz. О́ıtkeni qazirgi damy­ǵan memleketterdiń bári de osy jolmen júrip ótken. Mańyzdy stra­tegııalyq qadam­darsyz ekonomıkamyz da órge baspaı­dy, aldyńǵy qatardaǵy otyz el­diń jahandyq ekonomıkasyna kirý qıyn. 

2017 jyly elimiz álemdik daǵdarystyń qolaısyz saldaryn eńserip, senimdi ósý jolyna qaıta tústi. Jyl qorytyndysy boıynsha ishki jalpy ónimniń ósýi 4 paıyzǵa, al ónerkásiptik ónimniń ósýi 7 paıyzdan asty. Bul oraıda, ónerkásiptiń jalpy kó­le­minde óńdeýshi sektordyń úlesi 40 paıyzdan asty. Qazaqstannyń qolaıly damýy orta taptyń qalyptasýyna múmkindik berdi. Kedeıshilik 13 ese qysqaryp, ju­mys­syzdyq deńgeıi 4,9 paıyzǵa deıin tó­men­­dedi. Elimizdiń áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq tabystarynyń negizi – azamat­tyq beı­bit­shilik, ultaralyq jáne konfes­sııa­ara­lyq kelisim – bizdiń basty qundylyq­tary­myz retinde qala bermek. Eń basty qun­­dy­­lyǵymyz – táýelsizdigimizdi saqtaı oty­­ryp, Prezıdentimiz alǵa qoıǵan naqty ult jos­paryn iske asyrý – bizdiń basty mindet. 

Elbasy jarııalaǵan basymdyqtar men mindetter Qazaqstannyń áleýmet­tik-eko­no­mıkalyq jáne tehnologııalyq turǵy­da jańǵyrtýdyń logıkalyq jalǵasy ispet­tes. Kez kelgen memleket óz bıliginiń turaq­ty­lyǵyn qamtamasyz etý úshin buqara halyq­tyń ál-aýqaty men turmystyq jaǵ­daıyn udaıy jaq­sartyp otyrady. Bul – aksıoma. Adamı kapıtaldyń sapasyn arttyrý memleket damýyn qamtamasyz etýdiń bas­ty alǵysharty. 

Kópshilikke belgili, kezinde M.Gorbachev KSRO-ny jańa demokratııa­lyq baǵytqa buryp, halyqtyń turmystyq deńgeıin eńbek ónimdiligin arttyrý arqyly kótermekshi boldy. Ol úrdisti «Perestroıka» dep atady. Biraq onyń qoǵamdy «qaıta qurýynyń» baǵdarlamasynyń negizinde «ulttyq (nemese qoǵamdyq) sananyń» ózgerýi, onyń damý joldary qaralmady. Osy tereń gýma­nıtarlyq máseleni M.Gorbachev tehno­kratııalyq jolmen sheship tastaýǵa bolady degen jalǵan pikirden shyǵa almady.  

Bul jerdegi astyn syzyp turyp aıtatyn másele, Elbasy óziniń irgeli eńbekterinde elimizdi damytýdy birinshi kezekte ulttyq kodty (til, dil, ádet-ǵuryp, din, rýh) saqtaı otyryp, ulttyq sanany jańǵyrtýdan bastaý kerektigin alǵa tartty. Osylaısha memleketimizde merıtokratııalyq, ıaǵnı biliktiler bıligi ornaǵan, ekonomıkasy damyǵan, áleýmettik turmysy jetilgen, biregeı ult qoǵamyn qurý prosesi bastaldy. Elimizdegi ultaralyq dostyq, erekshe mártebesi men Parlamentke depýtat saılaý quqyǵy jekeshe Qazaqstan halqynyń Assamb­leıasy, dinı konfessııalary ara­syn­daǵy túsinistik pen kelisim, jyl saıyn jaqsaryp kele jatqan áleýmettik-ekono­mıkalyq jaǵdaı jáne t.b. ıgilikter Qazaq­standy Eýrazııadaǵy úlgili memleket dárejesine jetkizdi. Sondyqtan halyqara­lyq arenada Qazaqstannyń bedeli joǵary.

Kúni keshe Elbasynyń resmı saparynda AQSh Qazaqstandy óte mańyzdy strategııalyq seriktes dárejesinde tanydy, elimizdiń BUU janyndaǵy Qaýip­sizdik Keńesine tóraǵalyǵy bastaldy. Bul – Qazaqstan halqy úshin teńdessiz maqtanysh. 

N.Á.Nazarbaevtyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń tóraǵasy retinde Nıý-Iork­tan búkil álemge taralǵan 25 baptan turatyn naqty málimdemesine joǵary baǵa berilip, bul salada jańa lep paıda bolǵany moıyndalyp jatyr. Álem­degi joıqyn qarýdy tizgindeýde, halyq­aralyq qatynastardaǵy problemalardy tek kelisim jolymen sheshý, jer betin­de tynyshtyqty saqtaý qyz­metinde Elba­synyń eńbegi Beıbitshilik qyzmeti úshin beriletin Nobel syıly­ǵyna ábden laıyqty ekenin taǵy bir aıtyp ketkim keledi. Bul tek qana bizdiń aka­demııanyń pikiri emes, bizben qarym-qaty­nas jasap, aralasyp júrgen Reseı, Ýk­raı­na, Belarýs akademıkteriniń de pikiri.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap Elbasy memlekettiń ındýst­rııa salasyn damytýdy eshýaqytta nazardan shyǵarǵan joq. Sebebi memleketti órkendetýdiń birden-bir tıimdi joly ol – aýyr ındýstrııany damytý jáne ınnovasııa jetistikterimen tolyqtyryp otyrý. Damyǵan Batys memleketterinde muny «Scientific support» (ǵylymı kómek) dep ataıdy, ıaǵnı óndiriske ǵylymı kómek kórsetý, durysy – ǵylymı súıemeldeý (naýchnoe soprovojdenıe). Satylyp alynǵan eń jańa tehnologııa (transfert) ári ketse 5 jylda ǵylymnyń tez damýyna baılanysty tıimdilik ústemdiginen aıyrylady. Sondyqtan kez kelgen zaýytty nemese fabrıkany ǵylymı súıemeldeý arqyly alǵy shepte ustap turý kerek. Mysaly AQSh, Japonııa, Ońtústik Koreıa sııaqty memleketterde, Batys Eýropa elderinde óńdeý, taýar shyǵarý óndirisi osylaısha jumys isteıdi. Al kerisinshe Ońtústik-Shyǵys Azııa memleketteri aýylsharýashylyq daqyldarynan jyl saıyn 4-5 ret ónim alatynyna qaramaı, kedeıshilikte ómir keshýde. Sebebi ol elderde ındýstrııa damymaǵan, al ol jaǵdaı óz kezeginde joǵary tehnıkalyq bilim men ǵylymnyń jetilmegendigine baılanysty oryn alyp otyr. Sondyqtan «Ǵylymsyz damý (progress) joq» – degen aksıomany esten shyǵarmaý kerek. 

Degenmen elimizde búgingi kúni óndiris tarapynan ǵylymǵa suranys kóńil kón­shitpeıtinin aıta ketý kerek. Onyń negizgi eki sebebi bar. Birinshisi – kóptegen iri óndiris oryndary sheteldik ınvestorlardyń qolynda, ol kompa­nııalardyń óz elderinde kóptegen ǵylymı-zertteý ınstıtýttary bar, ǵylymǵa bóli­netin shyǵyndary sonda ketedi. Al odan tómendeý óndiris oryndary – monopolıster, qandaı taýar shyǵarsa da ótimdi, arasynda básekelestik joq. Ǵylymsyz-aq tabysty kúrep taýyp, qorshaǵan ortany da aıamaı búldirip jatyr. Ekinshi sebebi – ǵylymı laboratorııa men óndiris sehtarynyń arasyn jalǵap turatyn kópir buzylǵan. Ǵalymdardyń jańa, ári ozyq tásilmen gramdap alǵan zattaryn óndiris basshysy óz zaýytyna endirý úshin, tonnalap bolmasa da kılogramdap shyǵarýdy talap etedi. Onysy durys, biraq ol úshin jartylaı óndiristik iri qondyrǵy kerek. Buryn iri zaýyttarda tájirıbelik nemese eksperımentaldyq sehtar bolatyn. Olar Keńes Odaǵymen birge joq boldy. Qomaqty qarajat talap etýine qaramastan, olardy jobalaý jáne konstrýktorlyq bólimdermen qosa qaıta qurý kerek. Jańadan óris alyp kele jatqan memleket-jekemenshik áriptestigin qurý arqyly bul máseleni tolyq sheshýge bolady. Ondaı ıgi bastamalar da joq emes. Mysalǵa, Almaty qalasynyń janynda «Baıserke» atty kópsalaly ámbebap aýylsharýashylyq óndiris ornynda, onyń basshysy belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, UǴA qurmetti múshesi, professor Temir­han Dosmuhamedov Ulttyq ǵylym akade­mııa­synyń bir top ǵalymdarynyń súıemeldeýi arqyly eń ozyq tehnologııalardy engizip, ónimdiligi jaǵynan (bıdaı, júgeri, soıa, t.b.) dúnıejúzilik rekordtar berip jatyr. «Baıserkeniń» taǵy bir aıta ketetin ereksheligi UǴA akademıkterimen birge «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelderde oqyp kelgen mamandar da qatarlasa jumys isteıdi. Eńbekqorlyqqa, taza pıǵylmen ǵylymnyń bıik ıdealdaryna umtylyp aıanbaı qyzmet etýge úırenedi. 

Qoǵamnyń zııatkerlik áleýetin ilgeri­letýdi júzege asyrý pedagog kadrlarǵa tikeleı baılanysty. Osy oraıda Elbasy Joldaýdyń jetinshi negizgi mindetinde bilim berý júıesiniń barlyq deńgeıi zaman shyndyǵy men ekonomıka suranystaryna jaýap berýi tıis ekendigin jáne bul arada muǵalim mamandyǵynyń bedelin art­tyrý qajettigin alǵa tartty. Munda, ásirese aq­pa­rattyq tehnologııalar boıynsha bilim berý­di barynsha damytý, joǵary oqý oryndaryna bilim berý baǵdarlamalaryn jasaýǵa kóbirek quqyq berip, olardyń aka­demııalyq erkindigin zańnamalyq tur­ǵy­dan bekitý qajettigi aıtyldy. Osy ara­­da oqytýshylardyń qaıta daıarlyqtan ótýi­ne kúsh salyp, joǵary oqý oryndaryna sheteldik menedjerlerdi tartyp, álemdik ýnıversıtetterdiń kampýstary ashylýy qajet. Sondaı-aq qazaq tilin oqytý, orys jáne aǵylshyn tilderinde bilim berý arqyly jastarymyzdyń ıntellektýaldyq qabiletin joǵarylatý máselesi de nazardan tys qalmady. Bilim berý júıesiniń barlyq deńgeıi ekonomıkanyń búgingi qajettiligine saı bolýǵa tıis. 

Joldaýda aıtylǵandaı, aldaǵy kezde, ásirese jas ǵalymdarǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetý jandana túspek. Olarǵa memlekettik granttar bólý, kvota berý kólemi ulǵaıtylmaq. Eldegi joǵary oqý oryndary oı-órisi damyǵan, talantty, zerdeli jáne ultjandy ustaz daıyndaýdy odan ári jańa deńgeıge kótere túsýi qajet. О́ıtkeni jańa myńjyldyqta óz kásibiniń qyr-syryn jete meńgergen mamandardyń bási basym bolmaq. Muny ýaqyttyń ózi aıqyndap otyr.

Elbasy Joldaýynyń toǵyzynshy min­detinde «Zań ústemdigi men jemqor­lyq­pen kúres memlekettik saıasattyń basym baǵyttary bolyp qala beretinin» taǵy da basa kórsetti. Keıingi kezde BAQ salasy jónge kele bastady, jaqsy, qatań zań qabyldandy. Jalpy barlyq salada zań ústemdigin ornatpaı biz alǵa basyp, óristeı almaımyz. Qazir teledıdardyń qaı arnasyn basyp qalsańyz da ártisterdi kóresiz. Olardyń 3-4 arnaıy arnalary («Gákký», «Juldyz», «Toı-dýman» jáne t. b.) bar emes pe? Barlyq ósek-aıań, jalańash ádepsizdik, bir sózben aıtkanda jyn-shaıtan sol jerde. Al eńbek ozattary qaıda? Iri zaýyttarǵa tabysty basshylyq jasap júrgen dırektorlar, dúnıe júzin moıyndatqan ǵalymdar men jazýshylar qaıda? Olarǵa ergen talantty jas mamandar qaıda? 

Taǵy bir keleńsiz oryn alǵan jaǵdaı – rýshyldyq. Ulan-ǵaıyr jerimizde at tóbelindeı qazaq rýǵa, júzge bólinip ara-dara bolsaq, Qazaqstan halqyn qalaı biriktiremiz? Tarıh salasyndaǵy jetek­shi ǵalymdarymyzdyń pikirinshe júzge bólinýdiń qandyq (týystyq) negizi joq, tek terrıtorııalyq mańyzy bolǵan. Reseı Patshasynyń «bólip al da bıleı ber» saıasatyn iske asyrý úshin ádeıi qazaq­tardy úsh júzge bólip, rý-taı­palardy bir-birine qarsy qoıyp, jaýlastyryp otyrdy. Reseı ımperııasynyń járdemimen qarý-jaraq (myltyq, pýshka, t.b.) jınap alǵan jońǵarlarmen bolǵan joıqyn soǵystarda 1733-1752 jyldary «balapan basymen, turymtaı tusymen» zamany boldy. Rýlar, taıpalar qýǵyn-súrginde júrip ábden aralasty.

Keıin bastary birigip, jońǵarlardy tas-talqan qylyp jeńdi. Biraq ózderi de 70-80% paıyzynan aıy­ryldy. 1920, 1932-1933, 1937 jyldarda náýbet taǵy da qazaqtyń basyna ornady. Qazaq halqy taǵy da óziniń 60-70%-nan aıyryldy. Demografııa zańyna sáıkes óziniń úshten ekisin joǵaltqan ult assımılısııaǵa ushyrap joq bolyp ketýi ábden múmkin. Qudaıǵa shúkir, Kereı men Jánibek, Buryndyq pen Haqnazar, Qasym-han men Esim han, Táýke han, Abylaıhan men Kenesarylar qorǵap qalǵan jerimizde qaıtadan basymyz qosylyp, aman-esen, tynyshtyq, beıbit ómir súrip jatyrmyz. Elbasy N.Á.Nazarbaev osy Joldaýynda Qazaqstan halqyn biryńǵaı, birtutas ult bolýǵa shaqyrady. Sondyqtan el aldynda júrgen azamattar eldi tutastyqqa jumyl­dyrýy kerek.

Aldymyzdaǵy úlken maqsat 2050 jyl­ǵa deıin damyǵan 30 eldiń ishine kirý ekeni belgili. Bul ońaı sharýa emes. Al­ǵa um­tylmaı júrgen memleket joq. Bi­rin­shi 30-dyqqa kirý úshin bizge Eýro­pa mem­leketteri jetken deńgeılerge umtylý­ǵa týra keledi. Ol úshin el ishi tatý-tátti, joǵary sanaly mádenıetti, birtutas el bolýymyz kerek.

Memleket basshysy usynǵan elimizdi tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıynda damytýǵa arnalǵan 10 negizgi mindet – Qazaqstan damýynyń jańa baǵyty. Sonymen qatar Joldaý Qazaqstannyń álemdegi tehnologııalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalardaǵy tereń jáne qarqyndy ózgeristerge beıimdelýine sep bolady. Osy oraıda, Elbasynyń 2018 jylǵa arnaǵan Joldaýyn UǴA akademıkteri men korrespondent-músheleri, jalpy barlyq ujymy tolyǵymen qoldap, ony júzege asyrý barysynda aıanbaı eńbek etetinderine senimimiz mol. 

Joldaýda sóz bolǵan mańyzdy min­detterdi júzege asyrý Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy ornyn bıiktetip, aıqyndap bereri daýsyz. Demek, Máńgilik el qalyptastyrý jolynda Joldaý júktegen mindetterdi oryndaý bolashaǵymyzdy jarqyn etýge negiz bolmaq.

Murat JURYNOV, 
QR UǴA prezıdenti,
akademık