Sóz joq, qazaq álipbıin latyn grafıkasyna kóshirýdiń tereń logıkasy bar, ol zamanaýı tehnologııalyq ortanyń, kommýnıkasııanyń, ǵylymı jáne bilim berý úderisiniń erekshelikterine baılanysty. Sonymen qatar ınternet júıesinde ústemdik latyn grafıkasynda, uıaly baılanystaǵy habarlamalardyń kóbi osy tańbamen jazylýda.
Álipbılik jazý – jeke dybystardy beıneleıtin jáne sol arqyly tildegi sózderdiń dybystyq maǵynasyn beretin jazba tańbalar júıesi. Tańbalar júıesiniń jeńil, tilge oramdy bolýy, tańbalardyń qazaq tiline tán dybystardy qamtamasyz etýi, osy grafıkada jazylǵan shyǵarmalardyń basqa tilderge kompıýterlik aýdarý ereksheligi, jazýdaǵy yqshamdylyǵy men yńǵaılylyǵy jańa álipbıge ótýdegi basty másele bolyp, halyqaralyq jaýapkershilikke tireledi, ıaǵnı álipbıdi grafıkalyq úılestirý qajet. Latyn áripteri orys, arab áripterine qaraǵanda jumsaq, ári oralymdy, qazaq fonetıkasyna jaqyn.
Ekinshi umytýǵa bolmaıtyn másele – qazaq tili týystas túrki tilderi tobyna kiredi. Túrki halyqtary – ádet-ǵuryp, salt-sana, tilderi uqsas týysqan, ejelgi zamandaǵy etnos. Túrki tilderi ózara týystas bolǵandyqtan, olardyń bir-birine jaqyndyqtary, ortaq qasıetteri mol. Túrki tilderiniń týystastyǵy olardyń leksıkalyq quramynan, fonetıkalyq (dybystyq) júıesinen, grammatıkalyq qurylysynan baıqalady. Kóptegen sózder túrki tilderine ortaq bolyp keledi.
Týystas túrki tilderiniń fonetıkalyq (dybystyq) ereksheligi – translıterasııalyq topta ekendigi, ıaǵnı sóz qalaı aıtylsa, solaı jazylady, qalaı jazylsa, solaı aıtylady. Kóp tilder, máselen, aǵylshyn tili transkrıpsııalyq topqa kiredi, ıaǵnı aıtylýy men jazylýy sáıkes emes. Máselen, aǵylshyn jazýshysy Valter Skottyń «Aıvengo» romanynyń jazylýy «Ivangoe», tikeleı oqysaq «Ivangoe» bolar edi, al uly dramatýrg jazýshy, aqyn Shekspır (1564-1616) «Shakespeare» bolyp jazylady.
Sondaı-aq túrki tilderi grammatıkalyq turǵysynan agglıýtınatıvtik (jalǵamaly) tilder tobyna kiredi, ıaǵnı túbirge affıkster jalǵaý arqyly týyndy sózder jáne grammatıkalyq formalar jasaý múmkin.
Qazaq tiliniń latyn grafıkasyna ótýine baılanysty óz pikirlerimdi joǵaryda aıtylǵan qaǵıdattar negizinde keltirýdi jón kórdim:
1. Álipbıde 32 árip qabyldanýdy durys dep bilemin, kompıýter tilimen aıtsaq, 32 sany 4 baıt, kompıýter syıymdylyǵyn tıimdi paıdalaný múmkin.
2. Álipbıde 9 áriptiń, ıaǵnı á ,ǵ, ı, ń, ó, sh, ch, ý, ú áripteriniń apostrof (dáıekshe) arqyly belgilenýin durys dep aıtý qıyn. Máselen, «áńgi» sózi a’n’gi, «óńesh» sózi o’n’es’, «sháli» sózi s’a’li’ bolyp jazylady, ıaǵnı tórt áriptiń úsheýi apostrofty, bul aýdarmaǵa – qıyn, kórinisi – kórimsiz.
Dúnıedegi túrki tildi alty memleketten tórteýi – Túrkııa (1928 jyly), Ázerbaıjan (1992), О́zbekstan (1994), Túrikmenstan (1995) latyn álipbıine ótken, olardan ózbek álipbıinde ń, u áripterinde jáne sozylmaly aıtylatyn daýysty dybystarda (marıfat) apostrof qoldanylǵan. О́rkenıetti batys memleketterinen tek fransýz álipbıinde adam attarynyń aldyndaǵy «de» belgisinen soń adam aty daýysty dybystan bastalsa, «de» ornyna «d’» qoıylady, máselen, d’Artanıan, d’Alamber, al daýyssyz bolsa, apostrof qoıylmaıdy, máselen, Onore de Balzak, Gı de Mopassan.
3. Álipbı «bir árip – bir dybys» qaǵıdatyna súıengen, kóp qoldanylatyn aǵylshyn, fransýz, nemis, túrik tildi álipbılerde dıgraf , ıaǵnı «qos árip – bir dybys» paıdalanynady. Sondaı-aq dıakrıttik (talǵaýly, aıyrym belgisi) qaǵıdat, ıaǵnı árip ústine jáne astyna belgi berý arqyly áripti sáıkes dybysty áripke ótkizý.
N.MÁMBETOV,
Tashkent memlekettik tehnıka ýnıversıteti
О́ZBEKSTAN
