Atalǵan suraqtarǵa jaýap alý maqsatynda bıylǵy jyly qurylǵanyna 5 jyl tolyp otyrǵan «Qansonar» respýblıkalyq qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy, kezinde úlken saıası laýazymdy qyzmetter atqarǵan qadirmendi aǵamyz Oralbaı ÁBDIKÁRIMOVPEN áńgimelesken edik.
– Oralbaı Ábdikárimuly, 2013 jyly siz basqaratyn «Qansonar» qaýymdastyǵy qurylyp edi. Bıyl 5 jyl tolyp otyr. Áýeli onyń ne qoǵam ekenin aıtsańyz, ótkenge az-kem sholý jasap, bolashaq josparlaryńyzben bólisseńiz.
– «Qansonar» – ózindik mindetteri bar qoǵamdyq uıym. Basty mindeti – ańshylyq salasynda memlekettik saıasatty júrgizý. Tarıhyna úńilsek, buryn «Kazohotrybolovsoıýz» degen uıym bolǵan. Atalǵan birlestik áli de bar. Biraq «Qansonardyń» aýqymy keń, alǵa qoıǵan maqsat-mindetteri barshylyq. Eń basty jetistigimiz – qazirgi zańdarǵa tıisti ózgerister engizý. Ańshylyq sharýashylyqtaryn damytý. Onyń ishinde eń ózektisi – jabaıy janýarlardy saqtap, olardyń bas sanyn kóbeıtý. Fermerlik ańshylyq sharýashylyqtaryn qurý. Quqyqtyq baza quryp, birshama jumys atqarýǵa múmkinshilik berip otyrmyz. Biz ańshylyq sharýashylyqtaryn shaǵyn jáne orta bıznes kózi retinde qarastyrýymyz qajet. Sondyqtan bolar, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tıisti nazar aýdara bastady.
Eń basty aıta ketetin jaıt, ulttyq ańshylyq túrlerin saqtap, ony keıingi urpaqqa amanattaýdy qolǵa aldyq. Qusbegilik pen saıatshylyqqa qatysty túrli sharalar ótkizip kelemiz. Jeti qazynanyń biri – tazy men tóbetti tirkeýge alyp, bir júıege keltirip jatyrmyz. Kórmeler ótkizdik. Taza tuqymdy qazaqy tóbetterdi saqtaý maqsatynda júıeli jumystarmen aınalysyp otyrǵan jaıymyz bar. О́tken jyly zertteý jumystaryn júrgizdik. Sebebi qazaqy tóbetter ózge tuqymdarmen býdandasyp ketken. Aıyryp bolmaısyń. Elimizde taza qandy tóbetter óte az qaldy. Nazar aýdaratyn jaıt. Bes-alty oblystaǵy zertteý jumystarynyń nátıjesinde tóbetti standartqa salǵanymyzda onyń qyryqqa jýyǵy ǵana talapqa saı bolyp shyqty. Ittiń osy tuqymyn saqtap qalýymyz qajet. Atadan balaǵa qalatyn qazynany kútip-baǵatyn ańshylarǵa qoldaý tanytýymyz kerek.
Qaýymdastyq janynda «Qansonar» jýrnaly men arnaıy saıtymyz tolyqqandy jumys istep tur. Ańshylyq pen janýarlar dúnıesine qatysty zańdar men qujattar bizdiń qatysýymyzsyz qaralmaıdy. Ulttyq mýzeıde janýarlar dúnıesine arnalǵan fotosýret kórmelerin ótkizdik. Qoǵam tarapynan jyly qabyldandy.
– Ańshylyq sharýashylyǵyn damytý kerek ekeni anyq. О́tken jyly osy baǵytta birshama zań qabyldandy. Olar ańshylyq sharýashylyǵyna qalaı áser etti?
– Biz qoǵamdyq uıym bolǵandyqtan, ańshylardy daıyndaý ortalyqtary bar. Test pen emtıhan tapsyryp, kýálik alady. Oqý materıaldaryn jańartyp otyrý da bizdiń mindetimizge jatady. Ekologııany saqtaı otyryp, sheteldik týrısterge jaǵdaı jasaǵan jón. Mysaly, kórshi elder ańshylyqqa kóp múmkindik bergen. Janýarlar dúnıesine tolyqqandy sanaq jumystaryn júrgizip, mınıstrlikke másele qoıǵaly otyrmyz. Sebebi táýelsizdik alǵaly elimizdegi janýarlarǵa sanaq jumystary júrgizilmepti. Byltyr Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jyl qustarynyń kelýimen baılanystyryp, kóktemgi ańshylyqty toqtatyp tastady. Halyqtyń pikiri eskerilgen joq. Kóptegen narazylyqtar boldy. 160 myń ańshynyń sózderi esepke alynbady. Olardyń bári birden ańshylyqqa shyqpaıdy ǵoı. Qazir ańshylyq arqyly jurt nan tappaıdy. El-jurt tabıǵat aıasynda bolǵysy, onymen úndeskisi keledi.
– Shetel dep qaldyńyz. Bilýimizshe, qaýymdastyq Lıtva, Chehııa elderimen baılanys ornatqan. Batys elderinde atalǵan másele qalaı sheshilgen?
– Shet jurttyń zańy boıynsha janýarlardy ańshylyq úshin arnaıy ósiredi. Mysaly, Lıtvada 700 gektar jerde 2 myńnan astam buǵy ustaıdy. Bir ańshylyq sharýashylyǵynda boldyq. Memleketke shash-etekten paıda keltirip otyr eken. Meıramhanalar tarapynan jabaıy janýarlar etine suranys joǵary kórinedi. Astanada EKSPO kórmesi ótkende, sheteldik pavılondarda ashylǵan meıramhanalar janýarlar etine zar boldy. Biz bolashaqta osyndaı máselelerdi sheshýimiz kerek. Arnaıy sharýashylyqta ósirsek, jabaıy janýarlardy saqtap qalý múmkindigi anaǵurlym artady.
– Jýyrda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Joldaýy jaryq kórdi. Kásipodaq máselesi sóz boldy. Jumysshylardyń jalaqysyn kóterý jaıy aıtyldy. Al ańshylyq sharýashylyǵy máselesi oń sheshimin tapsa, halyqty jumyspen qamtý jaǵy qarastyryla ma?
– Árıne. Aýyldy jerlerde qanshama adam jumyspen qamtylar edi. Sharýashylyqtarǵa ormanshy, kúzetshi kerek. Volerler soǵylady. Qurylys jumystary bastalady. Túrli saladaǵy arnaıy mamandar tartylady. Veterınarlyq qyzmet túrlerine suranys artady. Qysqasy, aýyldy jerlerdegi azamattardyń eki qolyna bir kúrek tabylady.
– О́tken jyly Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń halyqtyń sanasyna silkinis ákelgen «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy jaryq kórdi. Onda ulttyq kod týraly aıtyldy. Osy máselege qatysty sóz qozǵasaq, qusbegilik pen ıt júgirtýden attap ketpeıtinimiz anyq. Siz ne deısiz?
– Qazirgi jastardyń boıyna ulttyq sana-sezimdi sińirý úshin bizdiń ulttyq qundylyqtarymyzǵa kóńil bólýimiz qajet. Saıatshylyq pen ıt júgirtýdi jańǵyrtyp, jastar nazaryn aýdarsaq deımiz. Júırik baptap, tazy salyp, ulttyq ańshylyqpen aınalysatyn ortalyqtardy kóbirek ashqan jón. Bul máselege jergilikti bıliktegiler jetkilikti nazar aýdarsa ıgi. Elbasy óz Joldaýynda týrızm máselesin de qozǵady. Osyndaı ortalyqtar jumys istese, el ekonomıkasyna qyrýar qarjy túser edi. О́zimiz Aqmola oblysynda osy baǵyttaǵy jumystardy bastap ta kettik. Jaqynda beıneklıp túsirdik. Ulttyq dástúrdi ulyqtaıtyn beıneklıpti respýblıkalyq telearnalardan kórsetemiz. Ańshylyq dástúrdi tolyqqandy kórsetýge Qanat Ahmetov, Abaı Álı deıtin azamattar kóp eńbek sińirdi.
Jyl saıyn tazy men tóbet kórmesin ótkizip, eń taza tuqymdaryn ósirsek deımiz. Atqa minip, ıt júgirtken adamnyń óziniń ótkenine oralyp, tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaıtyny anyq.
Elbasy sózimen aıtar bolsaq, bul – tarlan tarıhtyń, jasampaz búgingi kún men jarqyn bolashaqtyń kókjıekterin úılesimdi sabaqtastyratyn ult jadynyń tuǵyrnamasy...
– Sózińiz aýzyńyzda, tazy men tóbettiń, qyran qustardyń elimiz boıynsha naqty sany bar ma?
– Elimizdegi taza tuqymdy tazylardyń sany 500-ge jýyq. Oblystar boıynsha naqtylap, sertıfıkat tapsyrdyq. 2014 jyly mınıstrlikpen birlese otyryp, tazy men tóbettiń standarttaryn bekitkenbiz. Búrkit, suńqar, ıtelgi ustaıtyn adam sany 160-taı ǵana. Almaty oblysy men Semeı óńirinde, Kókshetaý, Býrabaı mańynda biraz kisi qusbegilikpen aınalysady. Saıatshylyq – atadan balaǵa qalatyn mıras. Ol dástúr boıynsha beriledi. Almaty oblysynda birqatar shara uıymdastyrdyq. Býrabaıda halyqaralyq qansonar ótti. Bul máselemen Ulttyq sport qaýymdastyǵy aınalysady. Biraq qustardy tirkeıtin bizdiń qaýymdastyq. Almaty mańynda arnaıy qus ósiretin tálimbaq bar. Tabıǵattan ala salýǵa bolmaıdy. Qyzyl kitapqa engen qus bolǵandyqtan, ony jabaıy jolmen ustap, ańǵa salǵan durys emes. Biz olardy ósirip, baptaǵan soń chıp taǵyp, sodan keıin ǵana ańshylyqqa salǵandy qup kóremiz.
– Oralbaı Ábdikárimuly, bolashaqta búgingi sóz bolǵan qyran qustarymyz ben tazy-tóbetterimizdi túrikmenniń ahaltekesi men alabaıy sekildi álemdik deńgeıge shyǵara alamyz ba?
– Bul – qaýymdastyq tarapynan kóterilip otyrǵan máselelerdiń biri. Ol úshin tazy men tóbet sanyn kóbeıtý qajet. Búrkitshilik bolsa, IýNESKO-nyń materıaldyq emes murasyna endi. Tazy men tóbetti halyqaralyq kórmelerge jıi aparyp, tanystyrýymyz kerek. Qazaqtyń tazysy 1955-1958 jyldary, Keńes ókimetiniń kezinde-aq bekitilgen. Burynnan bar. Tóbet mal baǵý úshin ǵana paıdalanylǵandyqtan, bekitilmeı qalyp ketken. Ańshylyq týraly zańda da ulttyq ıtterdi qaıtadan kóterýdi qolǵa aldyq. О́tken jyly qazan aıynda Almatyda búrkitke arnalǵan halyqaralyq konferensııa uıymdastyrdyq. Onyń aldynda ulttyq ıtter máselesine arnap ta osyndaı is-shara ótkizgen bolatynbyz. Atalǵan sharalardy zoologııa ınstıtýtymen birlese atqardyq. Instıtýt basshysy Álıhan Meldebekov qoldap keledi. Osyndaı sharalar jıi uıymdastyrylatyn bolsa, álemdik deńgeıge de kóterilip qalýymyz ábden múmkin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Samat MUSA,
«Egemen Qazaqstan»
