Babalar batasynyń baǵy qashan ashylady?

Bir zamandardaǵy laılanbaǵan tazalyǵynan shyǵar, búkil tarıhyn sol jadyna jańylmaı jazyp, dástúrli túrde saqtap, qalybyn buzbaı búgingi kúnge jetkizgen ǵoı. Osyny danyshpan Abaı qalaı tap basyp, tanyp aıtqan deseńizshi! «Aldyńǵy tolqyn – aǵalar, Artqy tolqyn – iniler, Kezekpenen óliner, Baıa­ǵydaı kóriner», deıdi. Qalybyn buzbaý degenimizdi osy tórt joldan ańǵarý qıyn bolmasa kerek. Aldyńǵy tolqynnyń ketetinin, keıingi tolqyn olardyń úlgisiniń árin ketirmeı, boıaýyn ońdyrmaı artyndaǵyǵa jalǵaıtynyn, sonyń arqasynda kezekpenen ólingenmen, salt-sana baıaǵydaı saqtalyp otyratynyn aqyn taıǵa tańba basqandaı aıtqan. Munyń ózi atala sý bolmaǵan sana sáýlesiniń móldirligin kórsetedi. 

Sol úlginiń biri – babalar batasy edi. «Batamen – el, jańbyrmen – jer kógeredi», «Bataly qul – arymas, batasyz qul – jarymas» deıdi. Osy eki maqal eki tom fılosofııalyq kitapqa júk bolary haq.

Qazaqtyń batasy beıpil aıtylmaǵan. Mergenniń oǵyndaı kózdegen jerge daryǵan. Bata – talaıdyń baǵyn ashqan, talaıdyń qutyn qashyrǵan. Talaıdy sózden jańyltyp, talaıdy elge tanytqan, keıbireýlerdi jurtqa qaldyrǵan. Qazaq batany kıeli sanaıdy, selkeýsiz senedi, qadir tutady. Bata – kisilikke, ımandylyqqa, meıirimge, jaqsy sózge, yntymaqqa uıytyp otyrady. Batany jurtymyz qasıetti qarııadan, abyz aǵadan, ónegesi mol úlkennen kútken. Ár batanyń jón-joralǵysyn jazbaı tanyǵan. Batanyń túri de mol. Ul-qyzdyń órkendep ósýi, shildehana, tusaýkeser, tipti atbaılar ulǵa, ot jaǵar qyzǵa beretin bata da san-sanaly. Sol sekildi as qaıyrǵanda, dastarqan ıesine rıza bolǵanda, toı-jıynda, Naýryzda, jarapazan aıtqan jastarǵa beretin bata da az emes. Bata berý jaǵynan kelgende ult jaqsylary irkilmegen. Ár kez irilik tanytyp, kisilik qasıetin kórsetip otyrǵan.
Osy tusta bir qarııa aıtqan aqıqat sóz oıǵa oralady. Qazaq jaz-jaılaýǵa shyqqanda saýyq-saıransyz, toı-jıynsyz otyrǵan ba?! Sondaı bir toıda kókpar tartylypty. Ala-quıyn shabysqa qarýly da qabyrǵaly bir aqsaqal tótesinen kıligip, sereńdegen serkeni julyp alyp topty jaryp qazaqtyń qarasha úıine qaraı oqtaı atylyp baryp, ashyq turǵan esikten ishke kókpardy laqtyryp jiberip, balasy turmaı júrgen qamkóńil anaǵa aǵyl-tegil bata berip, «Kóptiń qoly tıgen bul kókparǵa, Qudaı ıgen bir jaqsylyq bolar» depti. Keıin sol qarasha úıden telqońyrdaı eki jigit ósip shyǵypty.

Nesin jasyramyz osy kúni sol qasıetti batanyń keı kezde qadirin ketirip alyp júrgenimiz aqıqat. Bata ber dese, batanyń «baǵyn» baılap uzynynan qaıyryp sóz sóıleımiz. Keıde aqsaqaldy qarııa kelistirip turyp bata berse, asaba qarymtasy dep ol oǵan bata beretin jaıy da kezdesedi. Qasynda ata-anasy otyrsa da jattaǵan batasyn beretin balalar kórinip qalyp júr. Bul da zamannyń bir úrdisi bolar. Ondaı úrdis buryn da bolǵan. Ol dáýirde aqyly asqan bala aqty aq, qarany qara dep eshkimniń bet-júzine qaramaı ádilin aıtqan. Buǵan Tóle bıdi tánti etken ataqty Aıdaboldyń uly Taıkeltirdiń janynan jarqyldap shyqqan sóz otyn aıtar edik. Soǵan oraı sózge toqtap, qarǵadaı balaǵa sybaǵańa dep ákelgen, baldaı sút emgen qulynǵa qasqaıyp turyp qalyń jurttyń aldynda onyń bata berýi, sońynan daýdy sheship, dara kórinýi kimdi de bolsa súısintpeı qoımaıdy. Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romanynda Dýlat aqynnyń jas Abaıǵa, «Shyraǵym, er jetersiń, Er jet­seń, sirá, netersiń. Alysqa shyrqap keter­siń, Shyndasań, shyńǵa jetersiń», degen ba­ta­sy uly aqynǵa jol ashar bolǵany aqıqat. 

Urpaǵyn áspettegen hal­qymyz sol urpaǵyna meıirin tókkende  «Báıterekteı búrli bol, Atqan tańdaı nurly bol! Tolǵan aıdaı ajarly bol, Qyzyǵy mol bazarly bol! Aǵaıynǵa aıaly bol, Aınalańa saıaly bol! Ata-anańa meıirli bol, El jurtyńa peıildi bol! Aq otaýyń basqa tolsyn, Qara qazanyń asqa tolsyn» dese, taǵy birde: «Aryń bolsyn joldasyń! El bastasań batyr bol, Ata árýaǵy qoldasyn, Sýdaı tasyp dáýletiń, Esh jamandyq bolmasyn» deıdi. Shildehana batasyna kelsek: «Azamat bolsyn kórikti, Ǵumyr uzyn berikti, Qolqanaty kóp bolyp, Artynan erte bersin serikti», tusaýkeser rásiminde: «Elin qorǵaıtyn batyr bolsyn, Shyndyqty aıtar aqyn bolsyn. Halqym degen júregi bolsyn, Jurtynyń qamqor tiregi bolsyn!» deıdi. Ul balaǵa: «Jorytqanda, balam, jolyń bolsyn, Qaltań dildaǵa tolsyn! Qataryńnan ozar, eren bol, Qyz kózinde tereń bol! Synaı qalsa qulaq sal, Maqtaı qalsa – kereń bol!», al qyz balaǵa  «Taldaı boı bersin, Suǵyla oı bersin, Eliniń ary bolsyn, Basyna ónerdiń baǵy qonsyn, Aq ordanyń shamy bolsyn» deıdi. Mine, ult batasy osylaı jalǵasa beredi.

Babalar batasynyń baǵyn ashar kez keldi. Ol úshin álemdik órkenıettiń jaqsysyn ǵana ala otyryp, ózimizdiń esh asylǵa teńgermeıtin qundylyǵymyzdyń qunyn bilsek, qane! Biraq aldyńǵy urpaq óz zamanynyń «jemisi» deımiz. Keıingi alyp tolqyn ultynyń qundylyǵyn tanyp bilmese, aldyńǵy úl­gini jalǵamasa, bir zamandary jutylyp ketetin ózgeniń qyzylyna qyzyǵa berý keıde oılantpaı qoımaıdy. Ultty saqtaıtyn rýhanı qundylyq. Muny, dáleldep jatýdyń esh qajeti joq. Sony keıingi jas sanasyna toqysa, Elbasynyń rýhanı jańǵyrý jónindegi ıdeıasyn kóńiline ornyqtyrsa, baıtaq dalynyń baǵy ashylyp qana qoımaı, halqymyzdyń ózgege uqsamaıtyn úlgisi nurdaı shashylyp, basqanyń kózine ottaı basylyp, jer betinde mynandaı da baılyq bar eken-aý der edi. Átteń, soǵan jetsek tilimiz túlep, batanyń baǵy ashylyp, álemdik minberden minsiz sóıler edik.

Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»