Mańyzy joǵary sapar

Kóptegen saparlar bolmysynan resmı, mańyzy joq, naqty sheshimder men nátıjelersiz bolady. Qysqasha aıqanda, osyn­daı protokoldy sharalarda mem­leket qarjysyn bosqa shyǵyn­dap, qazyna esebinen shopıng jasap, qydyryp qaıtýmen shek­te­letini bar. Biraq keıbir saparlar mańyzy jáne geosaıası tur­ǵysynan alǵanda qurmetteýge laıyq. Eń bastysy, tájirıbege baı, kezdeısoq qadam arqyly ózi ustanǵan dıplomatııany júr­gizedi. Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń taıaýdaǵy AQSh-qa sapary osyndaı tabysty aıaqtal­ǵan mańyzdy oqıǵa ekeni sózsiz. Munymen ne aıtqym kelgenin túsindireıin.

Meni N.Nazarbaevtyń ózi tań­ǵaldyrady. Menińshe, osy saparda onyń basqa memleket basshylarymen, ásirese, Amerıkanyń qazirgideı jańa ári ózgeshe kóshbasshysymen eń úzdik kezdesýi ótti. Qazaqstan Prezı­den­tiniń tabynýshysy emes­pin, onyń aıtqan sózderi men áre­keti meni árdaıym tańǵal­dyra bermeıdi. Alaıda N.Nazarbaevtyń basshy­lyǵymen Qa­zaq­stannyń alǵa qoıǵan baǵytyn, qaıda bet alǵa­nyn, qalaı ómir súrip jatqanyn kórip ári baqylap otyryp, qalaı yrza bolmassyń? Jiberilgen múm­kindikterdi synaǵandar eldiń tabystary men naqty jetistikterin qaperinde ustaýy tıis.

Sapardyń temir­qazyǵy dál N.Nazarbaevtyń ózi, onyń Donald Tramppen órnekti áń­gi­mesi boldy. Onyń aıtarlyqtaı erek­sheligi – kezdesý barysynda muqııat áńgimelesýi. N.Nazarbaevtyń taǵy bir artyq­shylyǵy – árip­tesin óz yǵyna jy­ǵa otyryp, jeke, adamı máse­lelerden úlken, ja­handyq saıasatqa óte bilýi. Onyń daryny mynadan baıqalady: ol qysqa sóıleı otyryp, máseleniń máni­sin naqty kórsetip, sapardyń mańyzyn aıshyqtaı túsedi. Sa­pardyń qorytyndysy boıynsha, AQSh Prezıdenti qazaqstandyq kóshbasshyǵa bir kúndik jumysyn arnaǵanyn moıyndady. Sonymen qatar D.Tramp kezdesýdiń jo­ǵary deńgeıde ótkenin atap ótti. Tal­qylaıtyn máseleler, aıtatyn áńgimeler jeterlik bolyp, bir-birine qurmetin kórsetti. Aıta ketý kerek, bul D.Tramptyń ózine de mańyzdy ári tıimdi sapar bol­ǵany anyq. Buǵan deıin ol kóp­tegen mańyzdy basshylarmen kezdesýinde ortaq mámi­lege kele almady, adamı tur­ǵydan jaqyn­dasa alǵan joq já­ne aldaǵy ýa­qytta olarmen kez­desýge qu­martýy neǵaıbyl. Degen­­men AQSh Prezıdenti N.Nazar­baevpen qaıta kezdesýge erekshe yqylaspen ázir ekenin kórset­ti. D.Tramptyń Qazaqstan Prezı­denti N.Nazarbaevqa birne­she márte «highly respected» (asa qurmetti) dep óz qurmetin kór­set­kenin bárimiz kórdik. Buǵan deıin D.Tramptyń mundaıyn  baıqamaǵan edik. Munyń bári resmı sóılesýdiń bir parasy emes, shynaıy bolǵany anyq.

Qazaqstan – jas ári egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn joǵa­ry baǵalaıtyn memleket. Bul – bárine aıan. Amerıka basshysymen bolǵan kezdesýde osyny erekshe ataı otyryp, áńgime arqaýyna aınaldyrý, tájirıbesi mol saıa­satker, aıryqsha para­sat ıesi N.Nazarbaevtyń ǵana qolynan keledi. Kópshilik Qa­zaq­stan basshysyn Prezıdent már­te­besi bar Taleıran, geosaıasattyń has sheberi jáne bárimen dos kóshbasshy dep sanaıdy.

Onyń mundaı ereksheligi Reseı – AQSh arasyndaǵy qarym-qaty­nastyń nasharlap ketke­nine qısyndy túrde ýaıym bil­dir­geninen baıqaldy. Bul – rasynda tańǵalarlyq. Onyń ákkiligi, suń­ǵylalyǵy, dıp­­lo­matııalyq talan­ty Qa­zaqstanǵa tek paıda men halyqaralyq abyroı ákel­se, basqa ne kerek?! Osy oraıda, Qytaımen de, AQSh-pen de, Re­seı­men de dostyq baı­la­­nys­ta bolý úshin teńdessiz dıp­loma­­tııa­lyq talant qajet ekeni belgili.

Prezıdent N.Nazarbaev­tyń AQSh-qa jasaǵan joǵary deńgeıli osy bir resmı saparynyń ózge bir qyryna nazar aýdarǵym kelip otyr. Árıne sapar óte tamasha uıymdastyryldy. Men postkeńestik Qyrǵyzstannyń ishki-syrt­qy saıası qyzmetine 15 jyldaı aralasqan burynǵy mem­leket qaı­ratkeri retinde Mem­­le­ket bas­shy­synyń sát­­ti uıymdas­tyrylǵan saparynyń qandaı bolatynyn birden bilemin. Mun­daı iste usaq-túıek de­gen múl­dem bolmaıdy. Desek te, qazaq Prezıdentiniń AQSh-tyń vıse-prezıdentimen, Memle­­kettik hatshysymen jáne osy eldiń iskerlik-saıası top ókil­­derimen ótken kezdesýleri zor eń­­bekpen jáne tańǵajaıyp jaǵdaı­da uıymdastyrylǵanyn jete tú­sinemin. Al Qaýipsizdik Keńe­si­niń Tóraǵasy retinde BUU-nyń bas keńsesinde baıan­dama jasaýy óz aldyna bólek áńgime. Qalaı desek te, Qazaqstannyń jarty álem­di qamtyǵan Qaýipsizdik Keńe­siniń turaqty emes múshesi retinde saılanýy men respýblı­ka atynan ókildik etýi tarıhı oqıǵa ári qazaqstandyq saıasat­kerler osyndaı jarqyn jobalardy sátti júzege asyra alýda. Qazaq­stan­nyń Syrtqy ister mınıstrligi Memleket bas­­shysy­­nyń qańtardaǵy saparyn joǵary deńgeıde uıym­dastyra bildi. «Astana-balet» teatrynyń Lın­koln ortaly­ǵynda óner kór­setýin de erekshe atap ótýge bolady. Bul – Mem­leket basshysynyń saparyn uıym­dastyrýdyń ozyq úlgisi. Bul – sózsiz Qazaqstannyń jetistigi.

Osy sapar barysynda mynandaı mańyzdy geosaıası shyndyq baıqaldy: Qazaqstan Eýropa men Azııa arasyndaǵy geosaıası kópirge, álemdegi kı­kil­jińder men qarýly qaqty­ǵys­tardy beıbit túrde sheshýdiń alańyna aınalyp otyr. Munyń bárine sebepker kim? Qaıtalap aı­taıyn, N.Nazarbaev pen onyń myqty komandasy. Qazaqstan Pre­zı­den­ti – komandany toptastyra alatyn ári «Manchester Iýnaıted» bapkeri sııaqty nebir qıyn match­tarda jeńiske jetkize alatyn kóshbasshy.

N.Nazarbaev daryndy kósh­basshy ekenin aımaqtaǵy ekonomıkany, ınfraqurylymdy damytý ar­qyly kórsetti. Qazaqstandyq saıa­satkerler armandaı biledi jáne jobalardyń oryndalýyna bel sheship kirise alady.

Keıbireýler halyqaralyq arenada ımıdj qalyptastyrýǵa bólingen qarajattyń mańyzyn túsinbeıdi. Eger osyndaı aby­roı­ly ımıdj qalyptaspasa, kim Qa­zaqstandy Aq úıde joǵary baǵa­lap, onyń basshysyn «highly res­pected» (asa qurmetti) dep ataıdy?

Halyqaralyq qoǵam­das­tyqtyń moıyndaýyna ıe bolý ońaı emes. Árdaıym shyn yntamen kúsh salyp jumys isteýdi, kóp kólemde ınvestısııa salýdy qajet etedi. Álem tarıhyn­da mundaı mysaldar óte kóp. О́z zamanynda mańyzy zor jobalar kópshilik tarapynan synǵa ushyrap, keıinirek sonyń mánin túsinip, eskertkish ornatyp júre­tinine tarıh kýá.

Men paıǵambar emespin jáne kóripkeldigim de joq. Alaıda qazaqtardyń keleshegi úshin teń­dessiz osy salada eńbek etip, ter tógýine týra keletinine senim­dimin.

Osmonakýn IBRAIMOV,

professor, Qyrǵyzstan Ǵylym akademııasynyń múshesi, Qyrǵyzstannyń burynǵy memlekettik hatshysy