Jahandy sý tapshylyǵy alańdatady

Jahandyq top 2015 jyly Shveısarııanyń bastamasymen qurylǵan. Qazir onyń qataryna Qazaqstannan basqa Vengrııa, Gana, Iordanııa, Ispanııa, Kam­bodja, Kolýmbııa, Kosta-Rıka, Marokko, Oman, Senegal, Slo­ve­nııa, Shveısarııa, Fransııa jáne Estonııa memleketteri engen.

D.Tıýrktiń toby jaqynda «Tiri qalý máselesi» atty esepti eńbek jazyp, ony ǵalamdyq deńgeıde memleketter basshylary men kórnekti tulǵalar­ǵa ta­nystyrdy. Ǵalamdyq sý máse­lesi adamzattyń qoǵamdyq, qu­qyqtyq damýy ǵana emes, Jer betinde tirliktiń qalýyn­yń ózi qaýipti ekendigin kórsetý­de. Son­dyqtan da sý máselesin shesh­pese adamzattyń tiri qalýy­nyń ózi kúrdeli máselege aı­­nalýy múmkin ekendigi aıtylýda. «Bul máseleni keshendi túrde, BUU jáne basqa da ha­lyq­aralyq uıymdardyń ara­la­sýymen jappaı qatysyp, sheshýdi qolǵa alýymyz kerek. Dıplomatııa júıesi boıynsha halyqaralyq quqyq negizinde jańa ınstıtýttar quryp, tabı­ǵattyń ózgerisin, qorshaǵan ortany baqylaý isin dereý qolǵa alǵanymyz jón. Bizdiń tobymyz osy jumystardy iske asyrý úshin naqty usynystar da­ıyndady. Sý qateriniń al­dyn alý – bir eldiń emes jal­py ǵalamsharlyq másele eke­nin tanyp, ony sheshýge bári de atsalysýy kerek», degen Da­nıla Tıýrk ózderiniń jasaǵan esep­teriniń alǵysózinde.

Aıtsa aıtqandaı, búgingi tańda adam­zat sý dramasynyń aldynda tur. D.Tıýrk tobynyń esebine kóz júgirt­kende álemde eki mıllıardtaı adam ishe­­tin sýǵa zárý ekenin kóremiz. Sonyń ishin­de álemniń túrli kıkiljińder men so­ǵystyń kesirinen turaqsyzdyq jaıla­ǵan aımaqtaryndaǵy ahýal tipti nashar. Qarsylasýshy jaqtar sý júıeleriniń nysandaryn torýyldap, olardy qarsylastaryna qarsy qarý retinde paıdalanyp jatqandary da bar. Onyń ústine osy aımaqtardaǵy demo­grafııalyq ósim de sý tap­shy­lyǵyn arttyrýda.

Adamzatqa HHI ǵasyrdyń ortasyna deıin azyq-túlik qoryn 50 paıyzǵa deıin art­tyrý­ǵa týra keledi. Aldymen sý má­selesin sheshpese ondaı maq­satqa qol jetkizý qıyn. Sondyqtan da halyqar­a­lyq qoǵam­dastyq sý máselesi jó­nin­degi yqpaldastyqty ja­ńa­sha kózqaraspen baǵalap, ony túp ornymen ózgertý kerek, deıdi D.Tıýrktiń toby. Ol úshin BUU Bas Assambleıasy memleketter ara­syndaǵy sý paıdalaný jónindegi ynty­maqtastyqtyń naqty basym­dyqtary boıynsha barlyq qyrlaryn qarastyrǵan Ǵalam­dyq konferensııa ótkizýi kerek. Osy konferensııa bes jylǵa shaqtalǵan is-áreket josparyn da bekitkeni jón.

Ǵalamdyq top ózderiniń esebinde kıkiljiń bolyp jat­qan elderdiń sý resýrstary men qurylymdaryn qarsy­las­taryna qarsy qural retin­de paıdalanýy halyqaralyq adamgershilik quqyǵyn aıaqqa basý, sondyqtan mundaıdy búkil adamzat aıyptaýy kerek dep sanaıdy. Al sý qurylym­daryn dereý qalpyna keltirý úshin jergilikti atqarýshy bılik qaıy­rymdylyq uıym­dary­­men birlese is qylǵany jón deıdi. So­nymen qatar sý sha­rýa­shy­lyǵy qurylym­darynyń qaýipsizdigin terrorıstik shabýyldardan saqtaý – álem­dik qoǵamdastyqtyń tikeleı jaýap­kershiligine alatyn má­sele. Al ony uıymdas­ty­ryp, qorǵaýǵa alýdy BUU Qaýipsizdik Keńesi tikeleı óz moınyna alýy kerek.

Sonymen qatar D.Tıýrk­tiń toby sýǵa baılanysty quqyq pen transshekaralyq ózen­der máselesin qarastyrý – aýrý­dyń aldyn alýmen teń áre­ket ekenin atap kórsetken. О́ıt­keni osy aradan týǵan kı­kil­jińderdiń aımaqtyq beı­bit­shilikti aıaq asty etý qa­teri bary aıtylady. Árıne, halyq­­aralyq ózen aǵyndaryn qalaı paıdalaný jónindegi qaǵıdattar júıesi, normalar men ınstıtýttar qabyldan­ǵan. Olar «Halyqaralyq keme júzbeıtin sý aǵyndaryn paıdalaný quqyqtary» jáne «Tran­s­shekaralyq ózender men ha­lyqaralyq kólderdi kúzetý men paıdalaný týraly» BUU Konvensııalary boıynsha ret­teledi. Alaıda álemniń kóp­tegen aımaqtarynda sý paı­dalaný jónindegi trans­shek­aralyq jáne aımaqtyq ynty­maqtastyqtardy barlyq jaqqa tıimdi deńgeıge kóterý máselesi sheshilmeı otyrǵandyǵyn Ǵa­lamdyq top atap ótken.

Qytaı, Qazaqstan, Reseı elderiniń aýmaq­tarynan óte­tin Ertis ózeni bas­seı­niniń de keıbir problemalary osy Kon­vensııalarmen retteledi. Sarapshy­lardyń baǵalaýy boıynsha Qazaqstan da Eýrazııa qurlyǵyndaǵy sý resýrstary­nan ishinara tapshylyq kórý­shi elderdiń birine jatady. Respýblıkanyń jer ústi sý­larynyń jartysyna jýyǵy shek­a­ralas memleketterdiń aýmaǵynan keledi. Sońǵy 15 jyl­da jer ústilik sýdyń tabı­ǵı resýrstarynyń azaıa bas­taǵandyǵy da baqylanýda. Sonyń ishinde 90 paıyzy kór­shiles elderden keletin aǵyn­dy sýǵa jatady. Kórshimiz Qytaı eli de óziniń ónerká­sip, aýyl sharýashylyǵy jáne ósip kele jatqan qalalary­­nyń sý qajettiligine baılanys­ty su­­ra­­nysyn tolyq qanaǵat­tan­­dyrýǵa sha­masy jetpeı, Ertistiń sýyn tejeı túsýde. Al bul transshekaralyq ózen­derdi paıdalaný boıynsha BUU Konvensııasynyń talabyn buzýǵa ishinara jol bere­di. Jalpy aıtqanda, Qazaq­stan Respýblıkasy men Qy­taı Halyq Respýblıkasy aýma­ǵy­nan 24 trans­shekaralyq ózen aǵatynyna sarapshy­lar kelis­ken. Sonyń ishinde Er­tis, Ile, Tekes jáne t.b. ózen­der­diń aǵyn sý kólemi men sa­pa­­sy boıynsha eki memle­ket jasalǵan kelisimshart­tyń negizin­de aqparattarmen almasyp turady. Alaı­da Qytaı tarapynyń ózenderdiń sýyn gıdro toǵandarmen irkip otyrýy se­be­binen týyp otyrǵan problemalar kóp.

Mine, osyndaı máselelerdi halyq­aralyq quqyq sheńberinde sheshýge Ǵa­­lam­dyq top belsendi atsalysady. Alaıda kóptegen memleketter osy Ǵa­lam­dyq top­tyń jumysyna qyzý aralas­paı otyr, máselen, 400-ge jýyq pro­b­le­ma­ly transshekaralyq aǵyn sýlar­ǵa baıla­nysty osy kún­ge deıin altaýy boıyn­sha ǵa­na ekijaqty kelisimder jasalǵan.

Aıta ketetin jaıt, D.Tıýrk basshy­ly­ǵymen qyzmet etip jatqan Ǵalamdyq toptyń esebi jeti taraýdan turady. Olar top saraptamasynyń negizgi baǵyttary men nátıjelerin qamtyǵan.

D.Tıýrk Qazaqstan Syrt­qy ister mınıstri Q.Ábdirah­manovpen kezdes­kende óz to­by­­nyń «Tiri qalý máselesi» at­ty osy esepterimen ony eg­jeı-teg­jeıli tanystyryp, qol­daý­ǵa shaqyrdy. О́z tarapy­nan Q.Ábdirahmanov bul esep­tiń ma­ńyzdy ekenin aıtyp, qol­daıtynyn jet­kizdi. Qazaq­stan tarapynan Ǵalamdyq top­tyń mú­sh­eligine Erlan Nysanbaev usy­nyl­ǵan. Qazir ol da Top quramynda eńbek etýde.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»