Memlekettik tildegi ulttyq zańnama lıngvıstıkasynyń latyn álipbıine beıimdelýi de leksıkalyq, termınologııalyq jańa sapalyq ózgeristerdi qamtıtyny belgili. Sondyqtan jańa álipbıdiń qabyldanýyna katysty ulttyq zańnamany latyn árpine kóshirý josparyn qolǵa alý, zańnama termınderin ulttyq tilimizge birjola beıimdeý jumysyn jandandyrý qajet.
Memlekettik tildi damytýǵa jyl saıyn qyrýar qarjy jumsalyp jatqanyna qaramastan, bul baǵyttaǵy jetistigimiz áli de oıdaǵydaı emes. Zańnama termınderin qalyptastyrýda, birizdilikti qamtamasyz etýde naqty tujyrymdalǵan ustanym joq. Atalǵan salada árkim óz bilgenimen jumys istep, zańnamany qazaqsha sóıletýde bir termındi ártúrli qoldanyp, zańdardy oryndaýda kúrdeli qıyndyqtarǵa dýshar bolyp otyrmyz. Máselen «dekrımınalızasııa» degen termınniń ózi elimizdiń zańdarynda «qylmystyq sıpattan aryltý», «qylmyssyzdandyrý» dep, Úkimet qaýlylarynda «qylmys dep tanymaý», «qylmystan aryltý», «dekrımınalızasııalaý» dep qoldanylady. Mundaı mysaldar jetip-artylady.
Qazaq tiliniń baılyǵy, maǵynalyq kópnusqalylyǵy, sınonımdik qatarlarynyń keńdigi kórkem ádebıette mol múmkindikter ashqanymen, ózindik erekshe talaptarǵa saı jasaqtalatyn zań aktilerinde belgili bir qıyndyqtar týǵyzyp, normatıvtik quqyqtyq aktilerde zań tehnıkasynyń tilge qatysty talaptary saqtalmaı otyr.
Qazirgi zań mátinderin aýdarýshylar men termınologtardyń arasynda halyqaralyq termınderdi qazaqshalaýda sózderdiń etımologııasyn durys paıdalanbaı, olardy burmalap, orynsyz paıdalaný jıi kezdesip júr. Olar orys, aǵylshyn, nemis jáne basqa da Eýropanyń tilinde júzdegen jyldan beri paıdalanylyp kele jatqan sózderdiń barlyǵyna qazaqsha balama izdep, olardyń zańdyq-termındik maǵynasyn buzyp otyr.
Jedel júrip jatqan jahandaný men ıntegrasııa prosesterinde tilder de bir-birimen jaqyndaı túskenin ańǵarýǵa bolady. Bul jolda termın sózderdiń yqpaly erekshe. Demek, termınderdi jan-jaqty ǵylymı-praktıkalyq zerdeleýden ótkizbeı, zań mátinderine engizýge jol bermeý kerek. Árbir termındi bekitip, ony zań mátinine engizbes buryn jan-jaqty ǵylymı-praktıkalyq taldaýdan ótkizgen jón.
Elimiz táýelsizdikke qol jetkizgenge deıin, ıaǵnı Keńes Odaǵy kezeńinde halyqaralyq termınder, qysqarǵan sózder aýdarylmaı, sol qalpynda alynýǵa tıis degen buljymas qaǵıda bolǵan. Mysaly, pravo, kosmos, spýtnık, balans, staj, stajer, taǵy basqa kóptegen sózder sol qalpynda qoldanylatyn. Al táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap halyqaralyq termınderdi jappaı qazaqshalaý bastalyp, tilimizge enip jatqan termınder qulaqqa túrpideı tıip, ózimiz áreń túsinetin halge jettik. Bul problemany Elbasy da kezinde jáne jýyrdaǵy Joldaýynda atap kórsetti.
Demek, Til komıteti, Lıngvıstıka ortalyǵy jáne basqa da tilmen aınalysatyn uıymdar zańdaǵy termınderdi durystap, birizdilikti qamtamasyz etý maqsatynda burynnan bar sózdik qorǵa revızııa jasap, olardyń arasynan talapqa saı keletin nusqalardy qaldyrýy kerek.
Bul másele depýtattar tarapynan byltyr da kóterilip, arnaıy depýtattyq saýal joldanǵan bolatyn. Alaıda, búginge deıin osyǵan qatysty qandaı da bir is atqarylǵanyn kórip otyrǵan joqpyz.
Tildi saqtaý, damytý, onyń ózge tildermen baılanysyn qalyptastyrý tek til mamandarynyń ǵana isi emes, oǵan bárimiz de atsalysýymyz kerek. Sondyqtan biz Úkimet basshysy Baqytjan Saǵyntaevqa depýtattyq saýal joldap, joǵaryda aıtylǵan máselelerdi qaıta qarastyryp, tıisti sheshim qabyldaýdy suradyq.
Asylbek SMAǴULOV,
Májilis depýtaty
