Jas ónertapqysh
«Rasymen, biz sońǵy tehnologııalardyń barlyǵy tek Amerıkaǵa tıesili dep aıtyp jatamyz. Alaıda, áste olaı emes. Mysaly álemde bıonıkalyq qol shyǵaratyn elder óte az. Germanııa, Ulybrıtanııa sııaqty elderde tek on shaqty kompanııa osy sala boıynsha jumys isteıdi. Sondyqtan men osy salada óz atymdy qalyptastyrǵym keledi», dep bastady óz áńgimesin jas ǵalym Máýlen Bekturǵanov.
Bizdiń keıipkerimiz - 24 jastaǵy «MBionics» kompanııasynyń negizin salýshy, «Nur Otan» partııasy ótkizetin «Nurintech» respýblıkalyq ınnovasııalyq jobalar baıqaýynyń jeńimpazy, alǵash ret bıonıkalyq protez jasap shyǵarǵan ónertapqysh Máýlen Bekturǵanov. Sonymen birge ol «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasynyń jeńimpazdary qatarynda el Prezıdentimen kezdesýde boldy.
Qazaqstanda jylyna 300-ge jýyq adamnyń aıaq-qoldaryna ampýtasııa jasalady. О́kinishke qaraı, bul qurylǵylar múmkindigi shekteýli adamdarǵa qozǵalystyń barlyq túrin jasaýǵa asa yńǵaıly emes. Qazir elimizde 14 myń adam protezge muqtaj. Sondyqtan Máýlen osy máseleni sheshý úshin óziniń «MBionics» dep atalatyn kompanııasyn ashty. Kompanııa byltyr sáýir aıynda iske qosylǵanyna qaramastan, onyń jetekshisi qazir ekinshi adamǵa bıonıkalyq protezdi ornatý jumystarymen aınalysyp júr eken.
Máýlen Almaty qalasyndaǵy O.Jáýtikov atyndaǵy respýblıkalyq fızıka-matematıka mektebiniń túlegi. Ol mektep qabyrǵasynda júrgende-aq matematıkany jaqsy kórip, baǵdarlamalaý olımpıadalarynan júldeli oryndarǵa ıe bolǵan. Mektepti úzdik aıaqtaǵan soń, Almaty qalasyndaǵy Halyqaralyq aqparattyq tehnologııalar ýnıversıtetine túsip, ondaǵy ozyq tehnologııalarmen jabdyqtalǵan zerthanalar ǵylymǵa yntasyn odan ári arttyra túsedi. Máýlen bıonıkalyq qoldyń alǵashqy nusqasyn 2015 jyly jasap shyǵardy ári bul ıdeıany dıplomdyq jumysy retinde qorǵady.
Bıonıkalyq protez degen ne?
Bıonıkalyq protez - qolynan aıyrylǵan jandarǵa zatty ustap, ony sezinýge múmkindik beretin jasandy qol-aıaq. Búginde Qazaqstanda 3 protez ortopedııalyq ortalyǵy jumys isteıdi. Alaıda bul ortalyqtarda adamnyń aıaq-qolyna ampýtasııa jasalady. Bular mehanıkalyq protezder ǵana. Elektromehanıkalyq protez qoldaǵy bulshyq et tamyrlarymen baılanysý arqyly jumys isteıdi. Ony aýystyrý men basqarý óte kóp ýaqyt alady. Al, Máýlenniń bıonıkalyq protezi sensor arqyly basqarylyp, qoldy erkin qımyldatady. Kompıýterlik algorıtmder qurylǵydan alǵan elektrli sıgnaldardy júıke tamyryna jetkizip, zatty sezinýge múmkindik beredi. Bul bıonıkalyq protezder 20 shaqty qyzmet túrin atqara aldy. Bıonıkalyq qol arqyly eń qajetti qyzmetterdi atqarýǵa bolady ıaǵnı qoldy ashyp-jumý, qural saımandy ustaý jáne basqarýǵa bolady.
«Eń alǵash osy jobamdy jaryqqa shyǵarǵanda, kóp adamdar mundaı bıonıkalyq protezdiń álemde analogy bar ekenin alǵa tartty. Biraq, shetelde mundaı protezder óte qymbat turady, kóp adamnyń qaltasy kótere bermeıdi. Men halyqqa qoljetimdi baǵada ári sapaly etip shyǵaryp, otandyq ónimderdi qoldaýdy jón kórdim. Men jasap shyǵarǵan protezdiń programmalaý tili (algorıtmi) álemdegi osyndaı qurylǵylardan ózgeshe», deıdi Máýlen.
Bul jobaǵa qyzyǵýshylyq bildirgen soń, kásipker Densaýlyq saqtaý mınıstrligi jáne Almaty protez ortalyǵymen ortaq memorandýmǵa qol qoıdy. Qazirgi ýaqytta Máýlen protez jasaýǵa ruqsat beretin sertıfıkattardy alý úshin qujattaryn tapsyrýda. Sebebi protez –medısınalyq qurylǵy.
Qurylǵynyń quny qansha?
«Qupııa bolmasa, qurylǵynyń quny qansha» degen kóptiń kókeıinde suraq týady. Qurylǵy 2 myń AQSh dollary turady. Árıne, bul jerde qoldyń zaqymdaný, jaralaný deńgeıi jáne bulshyq ettiń sezimtaldyǵy jáne adamnyń jumys orny sııaqty faktorlar da apparat qunyna óz áserin tıgizetini jasyryn emes. Al shetelde jasalatyn bıonıkalyq protez qol 30 myń dollar, tipti odan da joǵary baǵaǵa satylady.
Keıipkerimiz eń alǵash protez jasaý úshin arzan materıaldardy Qytaıdan alǵanyn da jasyrǵan joq. Alaıda qazir baǵasyna qaramastan sapaly materıaldardy AQSh, Ulybrıtanııa sııaqty tehnologııasy damyǵan memleketterden aldyryp otyr. Qurylǵynyń sapasy joǵarylaǵanyna qaramastan, kompanııa protezderdiń bastapqy baǵasyn saqtap qaldy. Al algorıtmdi, programmalaý tilin óz kompanııalarynda jazady. Bastysy, bıonıkalyq protezdi bir jyl aralyǵynda qoldanýǵa múmkindik bar.
Máýlen qazir barlyq bıonıkalyq protezderdi memlekettik granttar esebinen jasap jatqanyn tilge tıek etti. Sonymen qatar, tapsyrystar da barshylyq. «Sondyqtan biz qarjylandyratyn uıymdar izdep jatyrmyz», dedi ol.
«Negizinen protezder adam salmaǵynyń on paıyzynan artyq bolmaýy kerek. Iаǵnı protezder 500 gramm bolý kerek bolsa, bizdiki 800 gramm. Qazir, osy jaıtty jetildirý úshin jumys istep jatyrmyz», deıdi Bekturǵanov. Sonymen qatar, ol aldaǵy ýaqytta bıonıkalyq ıyq jáne aıaq jasaǵysy keletinin aıtty.
Mádına JÁLELQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
