Jalpy, Norvegııa – álemdegi aýqatty eldiń biri ǵana emes, sporttan eshkimge des bermeıtin alpaýyt derjava. Mundaı tujyrymǵa kóz jetkizý úshin halqynyń sany 5 mıllıonnan sál asatyn skandınavııalyq memlekettiń Olımpıadada alǵan medaldaryn sanap shyǵý jetkilikti. Qazirgi tańda qysqy sporttaǵy medal sany boıynsha Norvegııa ózgelerden oq boıy ozyp tur. Olardyń qorjynynda 118 altyn, 111 kúmis, 100 qola medal bar.
Vıkıngter eliniń jeńis jylnamasy erteden bastaý alady. Qysqy Olımpııa oıyndary 1924 jyly tuńǵysh ret Fransııanyń Shamonı qalasynda ótkizildi. Álemniń 16 eli qatysqan sol dodada Norvegııa jalpy sany 17 medal jeńip aldy. Onyń 4-eýi altyn, 7-eýi kúmis, 6-aýy qola júlde. Al Olımp shyńyn baǵyndyrýǵa attanǵan sportshylar sany nebári 14 ǵana bolatyn. Sodan beri skandınavııalyq sportshylar medaldy qos-qostap alyp keledi. Áli kúnge deıin birde-bir memleket Norvegııa sekildi kóp júldege ıe bolmaǵan. Onyń ústine, Norvegııa – júlde sany 300-den asqan tuńǵysh ári jalǵyz memleket.
Shamonıdegi (Fransııa, 1924 jyl) dodadan keıingi alty olımpıadada Norvegııa aldyńǵy qatarda boldy. AQSh-tyń Leık-Plesıd (1932 jyl) qalasynda ótken oıynda komandalyq esepte ekinshi oryn alyp qaldy demeseń, qalǵandarynda eshkimge des bergen joq. Norvegııada qysqy Olımpııa oıyndary tuńǵysh ret 1952 jyly ótkizildi. Baıraqty básekede vıkıngter baryn salyp, jalpy esep boıynsha 7 altyn, 3 kúmis, 6 qola medalmen birinshi satyǵa jaıǵasty.
Otyz jylǵa jýyq merzim aralyǵynda norvegııalyqtar qarsylastaryn qalpaqpen uryp alyp júrgen. Qysqy Olımpıadaǵa KSRO-nyń qatysýy jáne Germanııanyń qaıta túleýi, sportqa kásibı turǵyda kóńil bólinip, jattyǵý sapasynyń ózgerýi skandınavııalyqtarǵa qıyn tıdi. Buryn qarsylas shaq keltirmeıtin el saıypqyrandarynyń altyn tájin qaıtarý úshin 12 jyl aıanbaı ter tógýine týra keldi. Nátıjesinde Grenobldegi (Fransııa, 1968 jyl) dodada 6 altyn júldeni qanjyǵasyna baılap, komandalyq esepte birinshi orynǵa shyqty. Degenmen, vıkıngterdiń bul qýanyshy uzaqqa sozylǵan joq. Grenobldegi Olımpıadadan keıin 20 jyl boıy Norvegııa sportshylary aýyz toltyryp aıtarlyq jetistikke qol jetkize almady (Árbir qatysqan Olımpıadasynan eki-úsh altyn buıyrdy). Ásirese, Kalgarıdegi (Kanada, 1988 jyl) dodada vıkıngter tuńǵysh ret bas júldesiz qaıtqan-tuǵyn.
Áıtse de, sol baıraqty báseke Norvegııa qysqy sportynyń qaıta túleýine múmkindik berdi. Kanadaǵy sátsizdikten keıin el basshylyǵy, sport mamandary jınalyp, qysqy sportty qaıta jańǵyrtý josparyna kirisip, OlympiaToppen jobasyn jasap shyqty. Atalǵan mekeme eldegi talantty sporshylardy jınap, kásibı sportqa jatpaı-turmaı baýlydy.
Tókken ter tekke ketken joq. Ekinshi ret Olımpııa oıyndaryn ótkizgen Norvegııa saıypqyrandary Lıllehammerdegi dodada (1994 jyl) altynnan taý turǵyzdy. Sol básekede olar jalpy esepte 10 altyn, 11 kúmis, 5 qola júlde jeńip aldy. Sodan beri vıkıngterdiń qorjyny bos qaıtqan emes. Skandınavtar sol jetistigin Naganoda (Japonııa, 1998 jyl) taǵy bir ret qaıtalasa, Solt-Leık-Sıtıde (AQSh, 2002 jyl) odan asyp túsip, 13 altyn júlde oljalady.
Norvegterdiń Týrınde (Italııa, 2006 jyl) joly bolǵan joq. Nebári 2 altyn, 8 kúmis, 9 qola medal jeńip alǵan olar komandalyq esepte 13 orynǵa jaıǵasty. Eki altyndy mise tutpaǵan el úkimeti buqaralyq sportty basqa qyrynan damytýǵa kiristi. Sátsizdikten sabaq ala bilgen Norvegııa Vankýverde (Kanada, 2010 jyl) toǵyz márte Olımp shyńyn baǵyndyrdy. Al Sochıde (Reseı, 2014 jyl) jalpy sany 26 medal jeńip alyp, komandalyq esepte birinshi satyǵa jaıǵasty.
Norvegııa sportshylary týraly sóz qozǵaǵanda Ýle-Eınar Bıorndalen eske túsedi. Bıatlon sheberi jalǵyz ózi-aq Olımpıadanyń 13 júldesin (8 altyn, 4 kúmis, 1 qola) qanjyǵasyna baılady. Bıorndalenniń jetistigin áli kúnge álem halqy aýzynyń sýy quryp áńgimeleıdi. Otyzynda orda buzyp, Solt-leık-Sıtıde bes dúrkin Olımpıada chempıony atanǵan Ýle-Eınar qyrqynda qamal alyp, Sochıdegi baıraqty básekede jetinshi jáne segizinshi altynyn qorjynǵa saldy. Budan bólek Bıorndalen álem chempıonatynyń 20 altyn medalin ıelengen. Onyń álem kýbogy kezeńderinde jeńgen medaldaryn sanap taýysý qıyn. Altynnan taý turǵyzatyn «Bıatlon patshasy» 133 ret álem kýbogy tuǵyrynyń eń bıigine shyǵypty.
«Bıatlon koroli» Ýle-Eınar Bıorndalen Ońtústik Koreıada ótetin aq Olımpıadaǵa bara almaıdy. О́ıtkeni Norvegııada joldamaǵa talas barysynda burynǵy eńbegińdi emes, qazirgi áleýetińdi baǵalaıdy. Iаǵnı Iohannes Bıo men Tareı Bıo bastaǵan saıdyń tasyndaı iriktelgen jigitter qazirgi tańda «bıatlon korolinen» myqty bolyp tur.
Álemde aq Olımpıadada 10-nan asa medal alǵan bes sportshy bar. Sonyń úsheýi – norvegııalyq. Joǵaryda Bıorndalen týraly aıttyq. Aty ańyzǵa aınalǵan kelesi saıypqyran ‒ shańǵyshy Born Delı. Ol 8 márte Olımp shyńyn baǵyndyrdy. Bornnyń qorjynynda budan bólek aıtýly dodanyń 4 kúmis medali bar. Onyń álem birinshiligindegi jetistigi bir tóbe. Toǵyz márte álemniń eń úzdigi atanyp, 5 kúmis, 3 qola júldege qol jetkizdi. Álem kýbogynda 82 márte tuǵyrǵa kóterilse, sonyń 46-synda teńdessiz úzdik ekenin dáleldedi. Shańǵy sportymen burynnan tanys qazaqstandyq jankúıerler Born Delıdi «jaqtyra» qoıýy neǵaıbyl. О́ıtkeni osy Delı dúbirli dodalarda jerlesimiz Vladımır Smırnovtyń basty qarsylasy bolatyn. Jalpy, 1990 jyldardaǵy Smırnov pen Delıdiń básekesin sport súıer qaýym áli kúnge deıin tamsana aıtady.
Altyn kórse, jeńiske talpynatyn skandınavııalyq taǵy bir sportshy – Chetıl Andre Omodt. Ol – taý shańǵysynan tórt dúrkin Olımpıada jeńimpazy atanǵan tuńǵysh ári jalǵyz saıypqyran. Budan bólek dúbirli básekeniń 2 kúmis, 2 qola medalin jeńip aldy. Álem chempıonatynda 4 altyn, 4 kúmis, 3 qola júldege qol jetkizdi. Andre Omodt jeke medal sany boıynsha úzdikterdiń qataryna kiredi.
El sportshylarynyń aq Olımpıadadaǵy júldeleriniń basym bóligin 6 sport túrinen: shańǵy, konkı, tramplınnen sekirý, taý shańǵysy, bıatlon, shańǵy qossaıysynan jeńip alǵan. Atalǵan sport túrlerinen norvegter 101 altyn oljalapty. Al medal sany boıynsha shańǵy men shańǵy qossaıysynan eshkimge des bermeı tur. Ádette, ár memlekettiń oń jambasyna keletin sport bolady ǵoı. Norvegııa týraly olaı aıtýǵa kelmeıdi. О́ıtkeni skandınavtar jazǵy Olımpıadada da aıtarlyqtaı jetistikke qol jetkizdi (56 altyn, 47 kúmis, 42 qola medal).
Norvegterdiń qysqy sporttaǵy basymdyǵynyń sebebin kóp adam bile bermeıdi. Memleket soltústikte ornalasqandyqtan, qysqy sportqa beıim bolyp keledi degen sekildi taptaýryn pikirdiń jalǵan ekeni anyq. Wall Street Journal basylymy olardyń jetistigin ultshyldyǵymen baılanystyrypty. Shyndyǵynda, Norvegııada árbir qalada qysqy sport túrine arnalǵan klýbtar bar. Daryndy órenderdi taýyp, jastaıynan olardyń talantyn shyńdaýǵa arnalǵan memleket qarjylandyratyn mekemeler eldiń barlyq bóliginde jumys isteıdi. Máselen, OlympiaToppen dep atalatyn joba eldiń túkpir-túkpirin sharlap, talanttardy taýyp, olardy kásibı sportqa shyńdaıdy.
Eldegi sporttyń damýyna myna jaǵdaı da áser etedi. Balalar arasyndaǵy jarysta eshqashan altyn, kúmis, qola degen sekildi medal berilmeıdi. Saıysqa túskenniń bári birdeı marapattalady. Munyń sebebin sport tizginin ustaǵandar bylaı túsindiredi. Eger bala jas kezinde taýy shaǵylsa, keleshekte sol sportty tastap ketýi múmkin. Al jeńilse de qurdasymen birdeı medal alǵan órenniń sportqa degen yntasy ashylady. Sonymen qatar Norvegııada dalada sportpen aınalysý mádenıeti qalyptasqan. Basqa elde balalar kompıýterge telmirip otyrǵanda, norvegter shańǵy teýip, konkımen jarysyp júredi. Sanaýly sporttan-aq Norvegııanyń dańqyn asqaqtatqan skandınav fenomeniniń qupııasy, mine, osynda!
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
