Jańa dáýirdegi tarıhı beles

Ár memlekettiń túpki maq­­saty eldiń ishki ahýalyn jaqsar­typ, syrtqy saıasatta da ynty­maq­tastyqqa jetý ekeni belgili. Osy turǵydan alǵanda AQSh-tyń alatyn orny erekshe. О́ıt­keni Amerıka barlyq salada alǵa shyqqan alyp derjava. 330 mıllıonǵa tarta halqy bar, qaryshtap damyǵan eldiń órken­dep ósýi ózgelerge úlgi. Álem­degi eń úzdik, asa sapaly ǵy­lym, bilim ordalarynyń deni, ǵa­lymdardyń ǵalamat jańalyq­tar ashýy da osy elde ushyra­sady. Nobel syılyǵyn alǵan­dardyń basym bóligi de AQSh-ta. Aýzyn aıǵa bilegen Amerıkanyń álemdik saıasattaǵy orny da ózgeshe. Qazaqstan óz kezeginde álemde beıbit bastamalarymen, yntymaqtastyqqa baǵyttalǵan ıgi sharalarymen tanymal. Sonymen qatar AQSh ekonomıkasy joǵary teh­no­logııaǵa negizdelgen. Álemde eń úzdik da­myǵan ozyq úlgidegi kásip­­oryndar osy elde. Demek, bul el­­men ekonomıkalyq qaty­nas­ta tek qarjy tartýmen qatar, ozyq teh­nologııalardy da kel­tirý ma­ńyzdy. Mine, osynyń bári ózi­niń oń nátıjesin berip otyr.

Qazaqstan Prezıdenti bıyl­ǵy jyldyń basynda AQSh Pre­zıdentiniń arnaıy sha­qyrýymen Aq úıde bolǵan alǵash­qy már­tebeli meıman. Onyń ústine Ortalyq Azııa elderi basshylary arasynan D.Tramp­tyń birinshi qabyldaǵany – Qazaq­stannyń Kóshbasshysy. Biz bu­dan alyp derjavanyń Qaza­q­stanmen jan-jaqty qarym-qa­tynas ornatýǵa nıetti ekenin ańǵaramyz. Dúıim jurt kóz tigip, qulaq túrge­nindeı, bul jáı kezdesý emes, AQSh Prezıdenti Elbasyn qatt­y qurmetteıtinin aıtyp, Qazaq­stan búginde óte jaqsy tabys­tarǵa qol jetkizgenin tilge tıek etýi, ony ystyq yqylaspen qar­sy alýynyń ózi kóp nárseni ań­ǵartsa kerek.

Ortalyq Azııa AQSh úshin mańyzdy ekenin taǵy bir márte rastady. AQSh-tyń Qazaqstanǵa ózgeshe nazar aýdarýynyń sebebi, elimiz ekonomıkasy boıynsha aımaqtaǵy iri memleket, sonymen qatar saıası júıesi ashyq, turaqty memleketter qatarynda. Donald Tramp bastaǵan AQSh ákimshiliginiń bul máselege erekshe kóńil bólýi osynda jatsa kerek.

 Qarjylyq máselege kelsek, jalpy somasy mıllıardtaǵan dollardy quraıtyn  iri jobalardy júzege asyrýǵa kelisim jasaldy. Ol ekonomıkalyq, energetıkalyq, agroónerkásiptik salalardaǵy tıimdi áriptestikke jol ashady. Sondaı-aq syrtqy saıasatta utymdy sheshimder jasalǵany taǵy bar. Álem ekonomıkasynyń shamamen 24 paıyzy AQSh-tyń úlesinde ekeni belgili. Nebir damyǵan ozyq tehnologııa, alyp óndiris oryndary da osy elde. Al mundaı alpaýyt elmen ekonomıkalyq baılanys ornatýǵa árkim de múddeli. Osy turǵydan kelgende Elbasynyń osyndaı iri memleketpen jan-jaqty baılanys ornatýdyń ońtaıly tásilin taba bilýi el damýy jolyndaǵy tarıhı qadam ekeni sózsiz.

Álemdik aqparat qural­dary­nyń paıymdaýynsha, sapar óte jemisti ótti. Oǵan eki el bas­shylarynyń ózara jeke áńgi­melesýi men keńeıtilgen quram­daǵy kezdesýleri sebep boldy. Ekijaqty ekonomıkalyq, saıası máseleler, eki el arasyndaǵy damý úrdisterimen qatar, aı­maqtyq aýqymdy máseleler, jahandyq qaýipsizdik sharalary da nazardan tys qalmaı, jan-jaqty talqylandy.

Sapar barysyndaǵy ma­ńyz­dy máseleniń biri – Qazaq­stan­nyń Birikken Ulttar Uıy­my­nyń Qaýipsizdik Keńesine Tór­aǵalyq etip, jahannyń eń bıik minberinen Memleket basshy­synyń tórelik aıtýy – eli­mizdiń jáne álemniń jylna­ma­syndaǵy tarıhı mańyzdy oqı­ǵa. Halyqaralyq arenada El­basynyń sóz sóılep, ǵalam­dyq prosesterge oraı utym­dy oılaryn ortaǵa salýy úl­ken bedel ákeldi. Ǵalamdyq úrdisterde keıde kúrmeýi qıyn, ońaı sheshile salmaıtyn, ıkemge kelmeıtin, ótkir máseleler bolady. Osyndaıda tyǵyryqtan jol taýyp, kún tártibindegi ózekti máselelerdiń túıinin sheshý kez kelgen memleket úshin ońaı sharýa emes. Mine, osy turǵyda Qazaqstan Respýblıkasy der kezinde usynǵan «Beıbitshilik. HHI ǵasyr» atty baǵdarlamalyq qujaty BUU-nyń Bas Assambleıa­sy men Qaýipsizdik Keńesinde «Jappaı qyryp-joıatyn qarý­lardy taratpaý: senim sharalary» taqyrybyn kótergen otyrys barysynda jalǵasyn taýyp, óz jemisin berdi. Iаdrolyq qa­rý­dan bas tartý, terrorızmmen kú­res máselesi kún tártibine qo­ıyldy.

Ǵalamdyq problemalardy sheship, álem elderiniń oı-pikirin bir arnaǵa toǵystyrý áste ońaı is emes. Qazaqstan bul mindetti asqan abyroımen atqaryp keledi. Elbasy N.Nazarbaevtyń BUU Qaýipsizdik Keńesi otyrysynda Soltústik Koreıany da osyndaı qadam jasaýǵa shaqyrǵany álem jurtshylyǵynyń nazaryn aýdardy. Qazirgi Soltústik Koreıa ıadrolyq qarýdy ıemdengisi ke­letin ambısııasy bar ózge de mem­leketterdiń osyndaı áreket­ke barýyna túrtki bolýy múmkin degen eskertý aıtty. Prezıdent bul oraıda Qazaqstannyń múd­deli taraptar úshin kelissóz alańyn usynýǵa daıyn ekenin de jetkizdi.

Qazaqstan Prezıdentiniń alyp derjava AQSh-qa jasaǵan resmı sapary tıimdi bolǵanyna aqparat quraldary basa nazar aýdardy. Osy sapardyń ekono­mı­kada, syrtqy saıasatta jáne álemdik qoǵamdastyqta qan­sha­lyqty mańyzǵa ıe bolǵanyn saraptap, saralap usynýshylar az bolmady. Sonyń bári bizdiń elge, memleketimizdiń basshysy­na degen oń pikirlerin aıtyp jat­ty. Qazaqstan Prezıdentiniń AQSh-qa resmı saparynyń nátı­jesi qos memlekettiń qarym-qaty­nasyn jańa deńgeıge kótergenin aıqyndady.

Elbasy AQSh-qa jasaǵan resmı saparynyń qorytyndysyna oraı BAQ ókilderimen bolǵan kezdesý barysynda Donald Tramptyń Aq úıdiń ózge basshylarynan múldem bólek ekenin aıtyp ótti. Ol naqty istiń adamy, aıtqanyn oryndaıtyn, tý­ra­syn aıtatyn basshy dedi. Osyn­daı nátıjeli kezdesý qory­tyndysyna oraı endigi jerde eki el arasynda tıimdi oń óz­gerister bolatynyn nyq senim­men jetkizdi. Bul sátti sapar, ja­ńa dáýirdegi tarıhı beles boldy.

Aqan BIJANOV,
Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný  ınstıtýtynyń dırektory, saıasattaný  ǵylymdarynyń doktory, professor