1884 jyly belgilengennen bastap eleýli kúzet qoıylmaǵan shekarany keńes úkimeti birden nyǵaıtty deýge bolady. Alǵashqyda shekara zastavalaryn salsa, ile-shala shekara jasaqtaryn qurdy.
Sonyń ishinde Qazaqstandaǵy eń alǵashqysy Shyǵys shekara otrıady (qazirgi Zaısan shekara jasaǵy) 1924 jyly qurylsa, mysaly, oǵan qaraıtyn qazirgi Kondıýrın atyndaǵy zastava 1922 jyly qoıylǵan. Ol alǵashqyda Tymyrsyq ózeniniń boıyndaǵy qazirgi Tomar aýylynda burynǵy kedenniń úıinde ornalasty. 1924 jylǵy sáýirde Baqty shekara komendatýrasynyń quramyna kirip «Habar- Asý» zastavasy atanýy osy bekettiń qurylǵan kúni bolyp sanalady. 1925 jyly 13 mamyrda zastava jańadan qurylǵan 2-shi Pokrovka shekara komendatýrasynyń quramyna kirgen. Keıinnen, 1930 jyly «Jartas» degen jerdegi qazirgi ornyna salynǵan jańa ǵımaratqa kóshirildi deıdi zastava shejiresi. Al kónekóz qarııalar sol zastavalardy salǵanda burynǵy Nuǵyman bolys saldyrǵan mektepti buzyp sonyń kirpishin, tipti mańaıdaǵy tas beıitterdiń tastaryn da paıdalandy deýshi edi. Alǵashqy zastavanyń bir qabatty ǵımaraty áli bar, qazir ol atqora qyzmetin atqarýda.
Ár zamanǵa bir surqyltaı, «kól tolqysa kóbigi betine shyǵady, el tolqysa tentegi betine shyǵady» degendeı, revolıýsııa sol zamannyń «suranysyna» saı jazalaýshy jendetterdi de qalyptastyrdy. Olar halyqqa jappaı jasalǵan qııanatty iske asyrýshylar bolatyn. Aýdanymyzdyń tórinde ornalasqan bir zastavaǵa aty berilgen Vasılıı Kondıýrındi Tarbaǵataı jurty solardyń biri dep tanıdy. Biz pıoner bolyp «batyr shekarashy V. Kondıýrınniń» erligin dáriptep júrgen kezde de keıbir úlkender «qanisher qandiriń» jaıly kúńkildep qana aıtatyn, sonyń ózi bizdiń appaq kirshiksiz bala kóńilimizge kúdik qaldyryp, sol qoǵamnyń ásire ádildigine degen senimimizge qaıaý túsirgen sııaqty.
Táýelsizdik alǵanymyzǵa shırek ǵasyrdan asty, bizdiń ǵana emes búkil eldiń sanasyndaǵy jańaǵydaı kúdik pen kúmánniń tolyǵymen seıiletin ýaǵy da jetti. Biraq áli de bolsa jańaǵy Kondıýrın máselesi sııaqty keıbir kózge uryp turǵan qııanattar jaıly elge shyndyqty aıtyp aqty aq, qarany qara deýge asyǵatyn eshkim kórinbeıdi. Mysaly, Zaısan shekara jasaǵynyń 90 jyldyǵyna baılanysty 2014 jyly «Zaısanskıı pogranıchnyı otrıad. (Letopıs mýjestva ı geroızma)» degen asa kórkem kitap shyqqan eken. Sol kitapta V. Kondıýrınniń «erligi» sol qalybynda berilipti. Kitapty jasaýshylar, árıne, burynǵy derekterge súıengen, óıtkeni jurtshylyq aıtyp júrgen aýyzeki derekter áli qoǵamdyq pikirge aınalǵan joq. Kitapta 1931 jyly 8 maýsymda bólimshe komandıri, serjant V.Kondıýrın men qyzylásker Semen Petrov qarýly qaraqshylarmen urysta erlikpen qaza tapqany jaıly, osy urys jóninde egjeı-tegjeıli jazylyp, batyr shekarashylardyń zastava mańyna qurmetpen jerlengeni aıtylady. 1965 jyly zastavaǵa MQK-niń sheshimimen V.Kondıýrınniń esimi berilgeni jáne bar. Sol qalyppen V. Kondıýrınge kúni osy ýaqytqa deıin erekshe qurmet kórsetilip keledi. Jańaǵydaı jazbasha derekterde aıtylǵandaı 14 «qaraqshymen» atysyp qaza tabý kez kelgen jaýynger úshin erlik ekeni daýsyz.
Al kónekózderdiń aıtýynsha, saılanyp shyqqan 5 qazaq azamaty Kondıýrındi ańdyp júrip qolǵa túsirip, azaptap óltirgen. Keńestik ıdeologııa qansha burmalasa da ulttyń janyna túsken jaranyń tyrtyǵy jazylmaı-aq kele jatqandaı.
«Biz ótkenimizdi aıqyndap bolashaq úshin shynaıy patrıottar tárbıelegimiz kelse, eń aldymen, osyndaı oǵashtyqtardy joıyp, rýhanı shyndyqty aıqara ashýymyz kerek qoı. Osy aýyldyń halqy kári-jasy túgel Kondıýrın jónindegi el esindegi shyndyqty jaqsy biledi. Birneshe ret úkimetke jazbasha suranys ta berdik, ol jaqtan «zastavanyń atyn ózgertý bizdiń quzyrymyzda emes, ol Qorǵanys mınıstrliginiń quzyryndaǵy másele» degen jaýap ta aldyq. Aýyl jurtshylyǵymen zastavanyń baılanysy jaqsy, qoldaý, kómek jasalyp turady, ásirese, mektepter úshin zastava naǵyz patrıottyq tárbıeniń orny. Bir-aq zastavanyń ataýyna kelgende balalardyń aldynda betimiz kúıedi, óıtkeni el aýzyndaǵy shyndyqty balalar bizden de jaqsy biledi. Olar úshin zastavaǵa aty berilgen adam kirshiksiz taza parasattyń, erliktiń úlgisi bolýy kerek, olar bir ǵana shyndyqty qalaıdy. Endeshe bolashaq úshin biz qyp-qyzyl qııanat jasap otyrmyz», deıdi Kondıýrın zastavasy ornalasqan Oıshilik aýyldyq okrýginiń ákimi Yǵıev Serik myrza.
Zastavanyń óz basynda da Kondıýrınge erekshe qurmet kórsetiledi, onyń esimi jeke quramnyń tizimine máńgilik engizilgen. Kazarmanyń tórinde V.Kondıýrınniń tósegi qurmetti orynǵa, kóterińki teksheniń ústine qoıylǵan. Shekarashylarǵa kúndelikti jaýyngerlik tapsyrma beriletin saltanatty sap «Jaýyngerlik esep» dep atalady eken. Onda, eń aldymen, ánuran aıtylyp, odan keıin zastava bastyǵy bárinen buryn erekshe saltanatpen: «Serjant Vasılıı Kondıýrın Memlekettik shekarany kúzetý qyzmetine taǵaıyndalsyn» dep komanda beredi. Sapta turǵan aldyńǵy qatarly jaýyngerlerdiń biri: «Bólimshe komandıri, serjant Vasılıı Kondıýrın Memlekettik shekarany kúzetý barysynda erlikpen qaza tapty» dep odan da erekshe saltanatpen málimdeıtin kórinedi. Árıne bul erlik pen dańqqa degen erekshe qurmet, jaýyngerlikke, patrıotızmge tárbıeleýdiń erekshe úlgisi ekeni daýsyz.
«Bul barlyq zastavalarda bar shekara áskerinde erekshe qalyptasqan dástúr. Shekara qyzmetinde qazaǵa ushyraǵan jaýyngerlerdiń erligin úlgi etemiz, qurmetteımiz, jas shekarashylardy erlikke baýlımyz. Bir-aq óz basym zastavanyń atyn ózgertýdi qalar edim», dep edi zastavanyń sol kezdegi bastyǵy, aǵa leıtenant Jandos Kájenov.
Bir qyzyǵy, zastava bastyǵynyń ózi de, onyń qaramaǵyndaǵy jaýyngerleri de Kondıýrın jónindegi el aıtatyn áńgimelerden tym jaqsy habardar bolyp shyqty. Endeshe jańaǵydaı saltanattyń bárin olar jalǵandyqpen atqaryp júrgeni sózsiz. Áskerı tártipke qanyqqan zastava bastyǵy olaı dep týra málimdemegenimen peıiliniń basqa ekeni bilinip turdy. «Tipti shekarashy bolmasa da qazaqta batyrlar kóp qoı, solardyń bireýiniń atyn berse de bolar edi», dep qosty áskerı ádepten ozbaǵan jas ofıser. О́tken tarıhymyzǵa, eldik namysymyzǵa, bolashaqqa jasalyp otyrǵan osy bir óreskel qııanat sol qalybynda qalmasa eken, oǵan Alash azamattarynyń bir de bireýi beıjaı qaramasa eken deımin.
Tóleýhan SALQYNBAEV,
Bilim berý isiniń úzdik qyzmetkeri
ShyǵysQazaqstan oblysy,
Tarbaǵataı aýdany,
Aqsýat aýyly
