Turannyń uly bıi Taraǵaıdyń perzenti jáne kók kúmbeziniń qupııasyn tanytqan Ulyqbektiń (1394-1449) atasy ekendigin tebirene tolǵap, Ámir Temirdiń monologyn bylaısha aıshyqtaıdy:
...Táńiri – kóktiń Táńirisi
Kúńirensin, kógin bılesin!
Jer Táńirisi Temirmin,
Jerime Táńiri tımesin!»
Kók Táńirisi – Táńiriniń,
Tuqymy joq, zaty joq!
Jer Táńirisi Temirdiń,
Tuqymy – túrik, zaty – ot!
Teginde, Dalanyń aýyzsha tarıhnamasynan alynǵan Ámir Temir Kóregenniń jaratylysy, bolmysy bólekshe, aıbary, aıbaty ózgeshe bitimdi, qaharly el bıleýshisi ekendigi aıqyn tańbalanǵan. «Men ómirimde 12 nárseni aldyma nysana etip alyp, sol arqyly bıliktiń bıik mártebesine jettim. Osy 12 qabilettiń kómegimen ártúrli memleketterdi baǵyndyryp, olarǵa óz ámirimdi júrgizdim. Baǵyma kórik, taǵyma erik syıladym», deıdi.
Aıtqandaı, qazaq támsilderindegi balaýsa, balǵyn Temirdiń myna bir kórinisti kórip, qandaı oıǵa bólengenine júgineıik:
«Bir tyshqan joǵaryda turǵan etti bilip, barǵysy kelip, tamǵa órmelep shyqqysy keledi. Biraq orta jolǵa barǵanda taıyp jyǵylady. Taǵy órmeleıdi, taǵy jyǵylady. Taǵy shyǵady, taǵy jyǵylady. Ne kerek, toqsan toǵyz ret órmelep jyǵylady. Oǵan da qaramaı júzinshi órmelegende etke jetip, jeı bastaıdy. Bul kórinisterdiń bárin manadan kórip jatqan Temir oılaıdy: «Myna tyshqan ǵoı etke barýdy talap etip, sol etke barǵysy keldi. Biraq toqsan toǵyz jyǵyldy. Sonda da ol talabyn qoıǵan joq. Aqyry, júz degeninde izdegenine jetti. Al endi meniń osy tyshqandaı jigerim joq pa? Men de, sirá, qoımasam tyshqan qusap aqyry han bolarmyn», dep oılaıdy.
Ámir Temir 12 jasynan bastap ákesimen birge joryqqa shyqqan, qarýly, aqyldy, aılaly, azýly bolǵan. Áýlıelerdiń nazary túsken eken. Ǵaıyp eren qyryq shilten qoltyqtaıdy eken. О́zi Qyzyr paıǵambardy álemniń qaı buryshynda júrse de, úıde otyryp-aq kóredi eken. Jortýylǵa shyqqanda Qyzyrdyń bet alǵan jaǵyna attanady eken deıdi el aýzyndaǵy ańyz-áńgimeler.
Birde jas ýaǵynda Temirdi Horezm bıleýshisi qolǵa túsirip, baqa-shaıan, qurt-qumyrsqa, shybyn-shirkeı qaptaǵan shuńqyr ishinde 62 kún ustaıdy. Sonda Temir aıtqan eken: «Bul kishkentaı jándikter bizdiń shydamdy ári tabandy bolýymyzǵa qyzmet etedi. Dúnıe teris aınalsa da qamyǵyp qaıǵyrýǵa bolmaıdy, barlyq ýaqytta úmittený durys, sebebi, jaqsy oılastyrylǵan iske, maqsatqa tek shydamdylyq, kónterlilik arqyly jetýge múmkindik bar». Ne degen qaırat, tózim, kórkem sabyr deseńizshi!
Ámir Temir negizdegen memlekettik qurylym júıesinde azamattyq, qylmystyq, halyqaralyq quqyqtar, áskerı kodeks, ádep, dástúr, ǵuryptar, rásimder, áskerı ataq-laýazymdar, joryq ústinde qoldanylatyn mýzykalyq aspaptar retti qalyptasqan, damyǵan. Mysaly, árbir jasaqtyń kıimderiniń túsi qyzyl bolsa, sadaqtarynyń, qalqandarynyń, er-turmandarynyń, beldikteriniń, saýyttarynyń túsi de qyzyl bolǵan. Jasaqtar qarý-jaraq túrlerine oraı jiktelgen.
Nemeresi Ulyqbekti ǵylymǵa baýlyǵan, Qoja Ahmet Iassaýı kesenesin turǵyzǵan Ámir Temir qudaıdyń qutty kúni «tún bazaryn qyzdyryp, oıdy, dalany jap-jaryq kúndizgideı qyldyryp, ǵulamalar májilisin jasatyp, zamanyndaǵy júırikterdi sóıletip otyrady eken» (Máshhúr Júsip deregi). Buǵan Ámir Temirdiń: «Tektiler, ǵulama men danalar, shaıyr-sheshen, shejireshi-tarıhshylardy aıryqsha nazarly hám quzyrly adamdar dep bilip, olardan izet-qurmetimdi aıamadym. О́zi de, sózi de batyl kisilerdi dos sanadym. ...Dostyq-qastyǵyna qaramaı qaı kezde de zııalylardy qurmettedim» degen sózi aıǵaq.
Endi uly bıleýshiniń ǵıbratty oı-baılamdaryna, tájirıbelerine taǵylymdyq-tálimdik qyrlaryna qanyǵaıyq: «Adam-Atadan bastap búginge deıingi ótken-ketken sultandardyń el bıleýdegi amalyn, turmys-tirshiligin, taǵdyr-talaıyn kónekóz danalardan surap, bilip otyrdym. Árqaısysynyń jol-joryqtaryn, qylmys-jazalaryn, aıtqan sózderin, mıras-muralaryn jadymda saqtadym, jaqsy jaqtary men úlgili isterinen ǵıbrat tanydym». Iа bolmasa: «Bılikti mámilemen, buıryqty túsinýshilikpen, isti sabyrlyqpen júrgizdim. Kóp nárseni bilip, sezip tursam da, bilmegen, sezbegen boldym. Dospen de, qaspen de túsinisýge, til tabysýǵa tyrystym». Bulardy oıǵa toqyp, sanamyzǵa sińirip, ómir-tirshilik bazarynda ıkemdilikpen, uqyptylyqpen qoldana bileıik. Osynaý kemeńgerlik keńester óziniń mańyzyn, bile bilsek, búgin tańda da joımaǵanyn árkez qaperde ustaıyq.
Serik NEGIMOV,
fılologııa
ǵylymdarynyń
doktory,professor
