Táýelsizdik – kez kelgen halyqtyń mańdaıyna jazylmaǵan, taǵdyr-talaıyna buıyrmaǵan ǵajap syı. Adamzat tarıhynyń ózi – taıpalardyń, ulttar men ulystardyń, halyqtardyń derbes memleket, erkin el qurý jolyndaǵy jan alyp, jan berisken kúrester tarıhy. Jylnamaǵa túsken sońǵy eki myń jyldyń ishinde osy azattyq kúresinen ústem shyqqandardan góri, jeńilis tapqandar myńdap sanalady. Bizdiń mańdaıymyzǵa jazylǵan, taǵdyr-talaıymyzǵa buıyrǵan baǵymyzǵa qaraı ústem shyqqandardyń uly kóshinde Qazaqstan da bar.
Bizdiń urpaq – baqytty urpaq. Sebebi, biz dál osyndaı, jaýapty da jaqsylyqqa toly dáýirde ómir súrip jatyrmyz. Jasyratyny joq, keıde ulttyq keýdemsoqtyqqa, áleýmettik toǵysharlyqqa salynyp Táýelsizdikti «kókten tústi, jerden óndi» dep jatatyndar da bar. Áıtse de, biz ótken shaqtyń sabaqtaryn jadymyzdan shyǵarmaýǵa tıispiz. Ol shaqtyń shejiresi bizge el bolýdyń beıneti men qıyndyǵyn ǵana jaıyp salmaıdy. Saıası kóregendikti, bardy baǵalaýdy, joqty izdeýdi úıretedi. Eski súrleýdiń múmkindikteri men jańa kókjıektiń keńistigin ashyp beredi.
Prezıdent, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń 15 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jınalysta: «Biz eshqashanda qol jetpeıtin armandarǵa umtylǵan joqpyz. Biz, bálkim, keı tustarda kelispesek te halyqtyń ál-aýqaty men elimizdiń órkendeýi jolyndaǵy uly maqsatta birige otyryp, óz bolashaǵymyzdy birlese josparlap, ony belsendi túrde qura aldyq», degen edi. Elbasy bul ýaqytty «ǵasyrǵa bergisiz on bes jyl» dep baǵalaǵan.
Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyq tarıhy ońaı jazylǵan joq. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldaryndaǵy álem úshin «Qazaqstan» uǵymy Eýrazııanyń meńireý túkpirindegi, artta qalǵan qoǵam sıpatynda ǵana bolǵany aqıqat. Shyǵandaǵy eýropalyq túgili keshegi baýyrlas respýblıkalar ókilderiniń ózi búgingi ekonomıkasy qaryshty damyǵan, ornyqty da myǵym Qazaqstandy tipti qııalynda elestete almaǵany anyq. Elestetkisi de kelmegen bolar. Olar túgili Qazaqstannyń bolashaǵyna kúdikpen, úreımen qaraǵandar bizdiń óz aramyzda da az bolǵan joq.
1989 jyly KSRO-daǵy ekonomıkalyq daǵdarys resmı túrde jarııa bolǵany belgili. 1989-1991 jyldardaǵy energetıka kózderine degen baǵanyń toqtaýsyz tómendeýi, josyqsyz taýar defısıti, syrtqy saıasattaǵy solqyldaqtyq, búkil eldi jaılaǵan áleýmettik apatııa aqyry táýelsizdik sherýine ulasty.
Keńes Odaǵy taraǵannan keıin, onyń orasan aýmaǵynda sansyz turaqsyzdyq núkteleri paıda bolady. Áleýmettik, ultaralyq shıelenisterdiń sońy alapat apattarǵa soqtyrady. Onyń bir ushy Ortalyq Azııada, sonyń ishinde Qazaqstanda jatyr. Sol ýaqyttaǵy geosaıası boljam osyndaı edi.
Shyndyǵynda, AQSh-tyń syrtqy saıasattaǵy bedeldi ıdeologtarynyń biri, halyqaralyq saıasattyń gýrýy atanǵan Zbıgnev Kazımej Bjezınskıı óziniń «Uly shahmat taqtasy: Amerıkanyń ústemdigi jáne onyń geostrategııalyq ımperatıvteri» kitabynda Eýrazııany, sonyń ishinde, Ortalyq Azııany uly memleketter úshin «eń úlken geosaıası syılyq» dep ataǵan bolatyn. О́z táýelsizdikterin ala salysymen, ile-shala Ortalyq Azııadaǵy jas memleketter, ásirese, Qazaqstan Eýrazııadaǵy osy bir úlken oıynnyń shyrmaýyna iligip úlgergen bolatyn.
Is júzinde qoǵamnyń úırenshikti formasııadan múlde beıtanys formasııaǵa shuǵyl aýysýy adamdardyń oı-sanasyna da, dúnıetanymyna da alapat áserin tıgizdi. Burynǵy kommýnıstik dogmalardyń ornyn basqan azamattyq qoǵamnyń paradıgmalaryn boıǵa sińirý ońaı bolǵan joq. Onymen qosa, burynǵy saıası júıeniń tutastaı kúıreýi, plıýralızm men sóz bostandyǵy, kóppartııalyq qaǵıdasy áý basta qarapaıym adamdardy qoıyp, bıliktiń ózin ári-sári kúıge túsirgeni aıqyn. Úshinshiden, josparly ekonomıkadan naryqqa ótý, jeke menshik quqynyń engizilýi ádettegi sharýashylyq basqarý isiniń astyn ústine shyǵarǵan bolatyn.
Sarapshylardyń boljamy aqıqattan alys ketken joq. Keńestik keńistiktegi eshbir memleket sol dúrbeleń jyldardaǵy ultaralyq shıelenis pen azamattyq soǵystan, áleýmettik qaqtyǵystardan tys qalmady. Olardyń keıbiri ydyrap tynsa, endi biri qanǵa bókti. О́zgesiniń damý, órkendeý joly ondaǵan jyldarǵa keıinge shegerildi. Sarapshylar Qazaqstanǵa kelgende ǵana qatelesti. Biz ǵana munyń bárin tek gazetten oqyp, teledıdardan kórdik.
1991 jylǵy 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq Zań qabyldandy. 1992 jylǵy 3 naýryzda Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymynyń músheligine ótti. Erkin eldiń derbes ómiri osylaı bastalǵan edi.
1991-1993 jyldar Qazaqstan úshin eń aýyr da kúrdeli kezeń bolǵany anyq. Egemendigin jańa alǵan, ekonomıkasy men ónerkásibi basy bútin ortalyqqa baılaýly qalǵan, álemdik rynokqa shyǵar joly tuıyq, kópultty, kópdindi memlekettiń mundaı qysymǵa shydas berýi de ońaı sharýa emes edi. Jáne ol kezde mundaı sharýany sheshýdiń daıyn resepti de joq bolatyn. Saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik tranformasııa únemi pyshaqtyń júzinde júrgizildi dese bolady. Sol jyldardaǵy qıynshylyqty betperde etip, jas memlekettiń irgesin shaıqaltqysy kelgender eldiń ishinde de, syrtynda da mol bolǵany aqıqat.
90-jyldary táýelsizdik alǵan ózge memleketterdegideı, Qazaqstanda da mádenı, ıntellektýaldyq oı men ǵuryp shyn mánindegi tektonıkalyq ózgeristerge ushyrady. Ǵasyrlar boıy janshylǵan, tepki kórgen halyqtyń ulttyq sanasy oıandy. Otarlyq ezgiden shyqqan qazaq halqy úshin osy tusta ulttyq-mádenı túleý aýadaı qajet bolatyn. Bul, óz kezeginde, jańa rýhanı qundylyqtardy qalyptastyrý, jańa sapadaǵy bilim júıesin jasaý, adam kapıtalyn damytý arqyly ǵana iske asyrylatyn edi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary memleket osy rýhanı muqtajdyqtyń ótelýine kóp kúsh pen qarjy jumsady. Ultymyzdyń joǵalýǵa aınalǵan tili men dini, dili qaıta oraldy.
Sol bir aýmaly-tókpeli kezeńde Qazaqstandaǵy ózge ult ókilderiniń arasynda da saqtyq pen óz bolashaǵyna degen úreıdiń bolǵany anyq. Kommýnıstik muradan qalǵan ult saıasaty jańa zaman talaptaryna múlde kereǵar edi. Biraq biz osy jıyrma jyl ishinde 140 ult pen 40-tan astam konfessııanyń ókilderin memleket qurý isine jumyldyryp, toptastyra aldyq, tolyqqandy qazaqstandyq ultty qalyptastyrdyq.
Álemdik qoǵamdastyqtyń, kórshi iri derjavalardyń Qazaqstanǵa erekshe nazar aýdarýynyń taǵy bir shetin sebebi bar bolatyn. Keńes Odaǵy taraǵannan keıin Qazaqstan álemdegi ıadrolyq qarýǵa ıe memleketterdiń tórttigine enip shyǵa keldi. Bul, árıne, álemdegi jetekshi memleketterdi alańdatpaı qoıǵan joq.
Osy tusta Qazaqstan Prezıdenti N. Nazarbaev adamzat tarıhyndaǵy eń uly gýmanıstik qadamdardyń birin jasady. 1991 jylǵy 29 tamyzda Prezıdenttiń arnaıy Jarlyǵymen dúnıedegi eń úlken ıadrolyq synaq alańy – Semeı polıgony jabyldy. Artynsha, 1993 jyly Nursultan Nazarbaev ıadrolyq derjavalardyń úkimetterine ıadrolyq, hımııalyq, bıologııalyq synaqtarǵa moratorııdi 2005 jylǵa deıin uzartý týraly úndeý tastady. Osylaısha jas, táýelsiz memleket álemdegi beıbitshilik pen izgi nıettiń úlgisine aınaldy.
Alaıda, óz damýynyń jańa belesine kóterilgen Qazaqstan úshin jańa saıası, zańnamalyq, ekonomıkalyq alǵysharttar qajet edi. Memlekettik shekarany bekitip, egemen eldiń qarýly kúshterin jasaqtaý, ulttyq ekonomıkanyń irgetasyn nyqtap, ulttyq valıýtany engizý, ulttyq bıznesti aıaǵynan turǵyzý birinshi kezektegi memlekettik sharýalar edi.
1993 jylǵy 15 qarashada Táýelsiz Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy aınalymǵa engizildi. Bul, shyn máninde, bizdiń memlekettiń derbes el retindegi zor jeńisteriniń biri edi.
Dál osy 1991-1993 jyldary Qazaqstanda júrgizilgen jekeshelendirý kezinde alǵashqy jekemenshik ıeleri paıda boldy. Bul óz kezeginde jeke sharýashylyqpen, jeke ispen aınalysqysy keletin myńdaǵan azamattarymyzdyń qolyn uzartty. Jalpy, ótken ǵasyrdyń sońǵy on jyldyǵynda Qazaqstanda shaǵyn jáne orta bıznesti damytý baǵytynda jasalǵan jeńildikter táýelsiz eldiń orta tabynyń qalyptasýyna ólsheýsiz yqpal etti. Bul rette Nursultan Nazarbaevty Qazaqstannyń naryq ekonomıkasynyń negizin qalaýshy, uıytqysy dep ataýǵa tıispiz ári ol zańdy da.
1993 jyly 28 qyrkúıekte qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy týraly túrli áńgime aıtylady. Tipti, bul Konstıtýsııany etalonǵa balaıtyn kertartpa, syńarjaq pikirler de bar. Shyndyǵynda, 1993 jyly qabyldanǵan Ata Zań ótpeli kezeńniń basty zańdyq qujaty edi jáne ol óz mıssııasyn tolyqtaı oryndady da.
Ýaqyt óte kele 1993 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııadaǵy olqylyqtardy bitispes qarsylastardyń ózi moıyndady. Qazirgi zaman kókjıeginen qarasańyz, atalǵan konstıtýsııalyq qujatta kóbine sosıalıstik qaǵıdalardyń qamtylǵany kózge urady. Naryqtyq ekonomıkanyń ózegi sanalatyn jekemenshik pen jerge qatysty máseleler múlde qarastyrylmaǵan. Bıliktiń úsh tarmaǵy arasyndaǵy mindet bólinisi aıqyndalmaǵan. Sot pen quqyqtyq organdardyń ókilettigi ústirt. Atalǵan zań shyn máninde, jańa zamannyń talaptaryna jaýap bere almaıtyn edi.
1995 jylǵy 30 tamyzda qabyldanǵan Konstıtýsııa Táýelsiz Qazaqstannyń damýyndaǵy jańa belesterge jol ashty. Bıylǵy jyly biz Ata Zańymyzdyń 16 jyldyǵyn joǵary deńgeıde atap óttik. О́z dáýiriniń talaptaryna tolyqqandy jaýap beretin, Qazaqstannyń turaqty, ornyqty damýyna keń múmkindik ashqan 95-tiń Konstıtýsııasy áli de ómirsheń ekendigine sóz joq.
1995-2000 jyldardaǵy saıasattaǵy, ekonomıkadaǵy orasan ózgerister qoǵamdyq oı men adamdardyń sanasyna da tóńkeris alyp keldi deýge ábden bolady. Az ǵana ýaqyttyń ishinde qoǵamda jańa ómir súrý stıli, jańa qundylyqtar men ıgilikter, jańa mádenı-rýhanı sıpat paıda boldy. Halqynyń 99 paıyzy saýatty, saýattylyq deńgeıi jaǵynan álemdegi on memlekettiń bel ortasynda turǵan qazaqstandyqtar úshin jańa zamanǵa, jańa qalypqa beıimdelý qıynǵa soqpaǵany anyq.
Biz burynǵydaı «Kremldiń ojaýyna», «ortalyqtyń nusqaýyna» alańdamaıtyn boldyq. Biz keshegi «keńestik shınelden» shyqqan, qarabaıyr, jasyq ulttan aıaǵynan tik turǵan, saıası erki men tańdaýy bar, bolashaǵy jarqyn memlekettiń azamattaryna aınaldyq. Al, Táýelsizdiktiń qurdastary, jasy jıyrmaǵa tolǵan urpaq bodandyqtyń ne ekenin bilmeı jetildi.
Álemdik qarjy uıymdary tarapynan Qazaqstannyń ekonomıkasy «naryqtyq ekonomıka» dep tanylǵan soń, eldegi ınvestısııalyq ahýal da meılinshe jaqsardy.
Shyny kerek, Qazaqstannyń qazba baılyǵynyń qanshalyqty mol ekenin Táýelsizdik alǵannan keıin ǵana sezindik. Munaıdyń naqtylanǵan qory 35 mlrd. tonna, gaz qory 3 trln.-nan astam tekshe metrdi quraıdy. Jylyna 90 mln. tonnadan astam kómir óndiremiz. Ýran qory jóninen álemde úshinshi oryndamyz jáne t.t. Osynyń arqasynda Qazaqstan dúnıe júzindegi alyp qarjy-óndiristik toptardyń kózqurtyna aınaldy. Búgingi tańda Ortalyq Azııa aımaǵyna quıylǵan ınvestısııanyń 80 paıyzy bizdiń eldiń úlesine tıesili.
Árıne, jetistikterge ońaıshylyqpen qol jetkizilmeıdi. Bir ǵana mysal. Belgili qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń burynǵy Syrtqy ister mınıstri, Birikken Ulttar Uıymy tóraǵasynyń orynbasary Qasym-Jomart Toqaevtyń «Otandyq dıplomatııanyń on bes jyly» maqalasynda: «Prezıdent N.Nazarbaev halyqaralyq isker ortalarǵa Qazaqstannyń mol múmkindikterin túsindirý isine batyl kiristi. Tipti, bastapqy kezde shetelderge saparlary barysynda Elbasy qolyna taıaq alyp, Qazaqstannyń qaı jerde turǵanyn kartadan ózi kórsetken kezderi de jıi bolatyn» dep eske alady. Mine, bizge búgingi toqshylyq pen qut-bereke osyndaı jankeshtiliktiń arqasynda kelgenin kópshiligimiz bile bermeımiz.
Biz Batys pen Shyǵystyń bar jaqsysyn súzgiden ótkize otyryp, ózindik joldy – qazaqstandyq joldy tańdadyq jáne az ǵana jyldyń ishinde osy jolda aıaǵymyzdan nyq turdyq. О́tken jıyrma jyl bizdiń tańdaýdan qatelespegenimizdi dáleldep otyr. Álem tarıhynda mundaı memleketter ilýde bireý bolsa kerek.
Bireýdiń basqan izin aına-qatesiz salý múmkin emes. Úlken saıasatta, ásirese, memleket qurý isinde mundaı klonshyldyqqa úıir bolý esh eldi ushpaqqa shyǵarmaǵan. Osydan jıyrma jyl buryn myzǵymastaı kóringen qaısybir zańdylyqtar men prınsıpter búgingi tańda kereksiz bop qalǵan jaıy bar. Búkil álem bizdiń qarsylastarymyz qaıtalaýdan jalyqpaıtyn lıberaldyq demokratııanyń búgingi kúni bar aýrýǵa bolmaıtynyn túsindi. О́z memleketiniń qurylysyn, qurylymyn, demokratııalyq qaǵıdalar men erejelerdi júz jyldap engizgen Batystyń ózinde qazir bul júıeniń olqylyqtary kóp ekeni ashyq aıtyla bastady.
Nursultan Nazarbaevtyń «aldymen – ekonomıka, sosyn – saıasat» qaǵıdasy Qazaqstannyń jıyrma jyldyq damýy men órkendeýiniń naǵyz kepiline aınaldy. Qazaqstan jaıly jazylǵan sansyz kitaptar men zertteý eńbekterde, saraptamalarda halyqaralyq, otandyq mamandar táýelsiz eldiń damý tarıhyn úsh kezeńge bólip qarastyryp júr.
Birinshi kezeń – 1991-1995 jyldar. Joǵaryda aıtqandaı, bul kezeń Qazaqstan úshin eń aýyr da kúrdeli kezeń boldy. Soǵan qaramaı, biz barlyq atrıbýttary men alǵy-sharttary bar jańa geosaıaı joba – jas memlekettiń irgesin qaladyq.
Ekinshi kezeńge sarapshylar 1995-2000 jyldardy jatqyzady. Bul jyldary saıasattaǵy, ekonomıkadaǵy qurylymdyq, zańnamalyq, ózgerister egemen memlekettiń qalyptasýy men damýyna jańa múmkindikter jasap berdi.
Eger, 1991-1995 jyldar el úshin kúrdeli kezeń bolsa, 1995-2000 jyldardy memleket damýyndaǵy sheshýshi kezeń dep ataýymyzǵa bolady.
2000 jyldan bastap Qazaqstannyń jańarý, jańǵyrý, dáýirleý kezeńi bastaldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Saıası turaqtylyq, údemeli ekonomıkalyq damý jáne qoǵamdyq kelisim elimizdiń órkendeý jolyndaǵy úshtaǵany boldy. Bizdi álem tanydy, biz álemdi tanydyq. Qazaqstan postkeńestik keńistiktegi, Ortalyq Azııadaǵy moıny ozyq memleketke aınaldy.
Jańa onjyldyqtaǵy eń aýyr syn jahandyq qarjy daǵdarysy bolǵany belgili. Bári de salystyrýdan týady. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń aıaǵyndaǵy qarjy daǵdarysy «Azııanyń tórt jolbarysy» atanǵan Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, Gonkong, Taıvan elderin eseńgiretip ketse, 2008 jylǵy jahandyq daǵdarys búkil álemdi sharpydy. Bul daǵdarystan álem elderi áli esin jııa alǵan joq.
Tipti, ekonomıkalyq kepildemesi myǵym sanalǵan Eýroodaqtyń ózi qarjy kúızelisinen qutyla almaı otyr. Qarjy mamandary «PIGS» atandyrǵan eýropalyq tórt memleket – Portýgalııa, Italııa, Grekııa men Ispanııa qazirgi kezde halyqaralyq qarjy uıymdarynyń kómegine ǵana súıenip, únemdep ómir súrýge májbúr bolyp otyr. Al, Shyǵys Eýropa memleketteriniń jaǵdaıyn sóz etpese de bolady.
Qazaqstan jahandyq qarjy daǵdarysynyń aldyn alý sharalaryn saýatty da sátti júrgizgeniniń arqasynda joǵaryda biz ataǵan memleketterge, TMD elderine qaraǵanda, bul synnan súrinbeı ótti deýimizge bolady. Qazaqstannyń qarjy daǵdarysy kezindegi is-qımylyn halyqaralyq sarapshylar da joǵary baǵalap otyr. «Menińshe, Qazaqstan Úkimetiniń jahandyq qarjy daǵdarysyn eńserýge qatysty is-qımyly naqty ári tıimdi boldy. Tólem júıesiniń kúıreýine jol bermeı, daǵdarystan zardap shekken qarjy uıymdaryna memlekettik kómek berýi, aqshalaı-nesıelik, fıskaldyq jeńildikter jasaý arqyly ekonomıkany demeýi daǵdarystyń salmaǵyn jeńildetti», deıdi Eýropa Qaıta qurý jáne damý bankiniń eks-prezıdenti Jan Lemer.
Eń bastysy, Qazaqstanda jappaı jumys oryndarynyń qysqartylýyna, jalaqynyń kesilýine, óndiris oryndarynyń jabylýyna jol berilgen joq. Biz jahandyq qarjy daǵdarysynan ózimizge sabaq alyp, ysylyp, pisip shyqtyq.
Qaıta sol kezeńde Qazaqstan óziniń ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan mańyzdy baǵdarlamalar qabyldady. «Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy», «2020 jylǵa arnalǵan bıznestiń jol kartasy» bekitildi. Básekege qabiletti 50 eldiń qataryna kirýdiń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik alǵysharttary jasaldy.
Qazaqstanda táýelsizdik jyldary zańdy aınalymnan shyǵaryp áketilgen kapıtal men múlikke eki márte amnıstııa jarııalanǵany belgili. Halyqaralyq tájirıbede bar osy is-shara bıýdjettiń qazynasyn edáýir toltyrdy. Kóleńkeli ekonomıkadaǵy salyqtan jaltarý, tabysty jasyryp qalý tárizdi qylmystardy azaıtyp, olardyń aldyn alýǵa jol ashty.
Sonymen qosa, bıznesti joıdasyz, jónsiz tekserýdi tyıý maqsatynda jarııalanǵan moratorıı de ekonomıkanyń údemeli damýyna serpin berdi. Kúni keshe qylmystyq kodekske, basqa zańnamalyq aktilerge ekonomıkalyq qylmystarǵa qatysty saıasatty meılinshe izgilendirýge baǵyttalǵan ózgerister engizildi. Mundaǵy eń úlken jeńildikter ekonomıka salasyna tikeleı qatysty boldy. Memleket tarapynan qabyldanǵan bul sheshimder eldegi ekonomıkanyń, bıznestiń erkin damýyna alǵyshart bolyp otyr.
Árıne, munyń bári jeke memlekettiń, bıliktiń nemese jekelegen kásiporyn, kásipkerlerdiń qolynan keletin sharýa emes ekeni anyq. Mundaı jetistikke biz memlekettiń, bılik pen bıznes ókilderiniń, qoǵamnyń tize qosyp jumys isteýi arqasynda qol jetkizdik. Osy rette, ýaqytynda ózim basqarǵan Qazaqstannyń «Atameken» Ulttyq ekonomıkalyq palatasynyń da osyndaı úlkendi-kishili ıgi isterge bastamashy bolǵanyn, Qazaqstan ekonomıkasynyń damýyna, shaǵyn jáne orta bıznestiń órkendeýine qarapaıym úles qosqanyn maqtanyshpen aıta alamyn.
Sońǵy on jyldyqtaǵy Qazaqstannyń ekonomıkalyq ósimi orta eseppen 9-10 paıyzdy kórsetip keledi. 2011 jylǵy qańtar-shilde aılaryndaǵy kórsetkish boıynsha ishki jalpy ónim kólemi 10 108,6 mıllıard teńgeni qurasa, ónerkásiptik ónim kólemi 8 943 mıllıard teńge boldy. 2011 jylǵy maýsym aıyndaǵy derek boıynsha elimizdegi orta eseptik aılyq jalaqy 88 296 teńgege jetken. Jumyssyzdardyń sany 5,3 paıyzǵa deıin tómendedi.
Sońǵy jıyrma jyldyń ishinde Qazaqstanda jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kólemi 700 dollardan 10 000 dollarǵa jetti. Bul kórsetkish boıynsha biz Ortalyq Azııa men TMD-ny da, Shyǵys Eýropa elderin de basyp ozdyq.
2000-2010 jyldar Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy juldyzdy jyldary boldy desek, artyq aıtpaımyz. Osy ýaqyt ishinde Qazaqstan Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes qurýdyń bastamashysy bolyp qana qoımaı, osy uıymdarǵa basshylyq etti. Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyǵy elimiz tarıhyna altyn áriptermen jazylyp qaldy.
Qazaqstan, Reseı, Belarýs memleketteriniń basyn qosqan Keden odaǵy biz úshin múmkindikterdiń kózin ashty. Biz az ǵana ýaqyttyń ishinde Keden odaǵynyń Qazaqstan úshin qanshalyqty paıdaly ekenin sezinip úlgerdik. Qazaqstan Keden odaǵy arqyly kórshiles memleketterge ǵana jol salyp qoıǵan joq, Eýropadaǵy, Azııadaǵy orasan zor rynokqa esik ashty. Keden odaǵy elderi arasyndaǵy alys-beris, taýar aınalymy bir jyldyń ishinde-aq eselep ósti. Qazirdiń ózinde, 1000-nan astam Reseı kompanııalary óz isterin Qazaqstanǵa kóshirip otyr. Osynyń ózi Qazaqstandaǵy bıznes-klımattyń qanshalyqty jaıly da tartymdy ekenin kórsetedi.
Bir sózben aıtqanda, Táýelsiz Qazaqstannyń jıyrma jyldaǵy bar jetistigi – bizdiń jarqyn bolashaǵymyzdyń temirqazyǵy. Qazaq halqy baqýatty da baqytty ómir súrýge, qýanýǵa, armandaýǵa bolatyn elde turýǵa qaqyly ári laıyqty. Bul úshin bizdiń týǵan elimizde barlyq jaǵdaı jasalǵan.
Qarny toq, kóılegi kók adam óz tóńiregindegi ózgeristerdi, jaqsylyqtardy baıqaı bermeýi múmkin. Jasyratyn nesi bar, keıde osy minezdi biz ózimizdiń boıymyzdan da kórip qalamyz. Sondyqtan, joǵaryda aıtqandaı, Táýelsizdikti «kókten tústi, jerden óndi» dep jelpinetin aǵaıynǵa da túsinistikpen qaraýǵa týra keledi. Munyń bári de bizdiń týǵan Otanymyzdaǵy beıbitshilik pen turaqtylyqtyń, bereke men birliktiń arqasy. Áıtse de, Táýelsizdikti máńgilikke berilgen syıǵa balap, arqany keńge salý da óser eldiń ádeti bolmasa kerek. О́tken shaqtyń sabaqtaryn jadymyzdan shyǵarmaý kerek degende aıtpaǵymyz osy edi.
