Orman qory oıdaǵydaı qorǵalsyn

О́rt qaýipsizdigi – ózekti másele

Jambyl oblysynyń 30,8 paıyzyn, ıaǵnı 4,4 mıllıon gektar jerin orman qory alyp jatyr. Onyń ishinde 2,2 mıllıon gektar ormandy jerler bolyp sanalady. Alaıda osynshama en baılyqty erekshe qasterleý, qaýip-qaterden qorǵaý jaǵy kemshin bolyp tur. Olaı deıtinimiz, byltyrǵy jyl­dyń ózinde órt qaýpi órshigen maýsymdarda oblystyń orman qory jerlerinde 7 birdeı oqıǵa tirkelgen. Jalpy aýmaǵy 11283,4 gektar jerdi órt sharpyp, budan kelgen shyǵyn kólemi 10 mıllıon teńgege jýyqtaǵan. Mamandar aýqymdy aýmaqtardyń otqa oraný sebebin kúnniń ystyqtyǵy men tehnıkalardyń jetispeýshiliginen dep túsindir­genimen, bul órt oqıǵasyna jaýap­­ty mekemeler men aýdan ákimderiniń nemquraıdy áreke­tinen týyndaǵan jaılar bolatyn. Bıyl maýsym aıynda Shý jáne Moıynqum aýdandarynyń aýma­ǵyndaǵy ormanda órt shyǵyp, ony aýyzdyqtaýdy qos aýdan bir-birine silteýden ári aspaǵan edi. О́rt shyqqan Qosqudyq aıma­ǵynyń ózderine tıesili jer emes ekenin alǵa tartqan.

Qosqudyqtaǵy qaterli oqıǵa oblys­­tyń orman qorǵaý salasynda ózekti máselege aınaldy. Munda Moıynqum aýdanynyń ákimdigi tehnıkalarmen jáne adam kúshimen byltyr 23 maýsym kúni kúndizgi saǵat on shamasynda bastalǵan órtti tańǵy tórtte bir-aq sóndirgen. Al Shý aýdanynyń ákimdigi tek adam kúshin ǵana tartqan. Osy oraıda bul bolymsyz áreket talaı basshyǵa sabaq ta bolǵan edi. Oblys boıynsha orman sharýa­shylyǵy mekemeleriniń 4 dırektory tártiptik jazaǵa tartylyp, bul máselege tikeleı jaýap­ty 2 maman jumystan bosa­tylǵan bolatyn. Sol sııaqty dırektordyń orynbasary da qyzmetinen tómendetilgen. Biraq budan eshqandaı másele she­shilmeýi múmkin. Aınalyp kelgende jaýapkershilik pen tynymsyz eńbek ushtassa ǵana, nátıje bolmaq.

Keleńsiz jaıt kedergi týdyrady

Oblystyq orman sharýa­shylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Meıirhan Satybaldın atalǵan mekeme tarapynan orman sharýashylyǵy memlekettik mekemeleri men kásipker­lik nysandaryna byltyr 87 tekserý júrgizilgenin aıtyp otyr. Nátıjesinde 25 laýazymdy tulǵa tártiptik jaýapkershilikke tartylsa, reıdtik tekserýler barysynda 268 derek anyqtalǵan. Bul oraıda tıisti jaýapty tulǵalarǵa 3 mıllıon 205 myń teńge kóle­minde aıyppul salynǵan.

Jalpy, tabıǵat qorǵaýǵa baılanysty zań talaptaryn oryndaý men orman sharýashylyǵy zańnamalaryn saqtaý – basty másele. Biraq keıde zań talaptary eskerilmeı, zańnamalardy buzý áreketteri jıi oryn alyp ke­tedi. О́ńirde osyndaı birqatar keleń­siz áreketter anyqtalyp, orman sha­­rýashylyǵy zańnamalaryn buzý­shy­lar 3 mıllıon 336 myń teńge kóle­min­de aıyppul arqalaǵan.

Elimizdiń «Qyzyl kitabyna» engen sırek janýarlardy atý da tabıǵatqa jáne qorshaǵan ortaǵa edáýir zalalyn tıgizedi. Bul qazaqtyń qanynda ejelden qalyp­tasqan ańshylyq dástúrdiń jalǵasy emes, ári asqanda paı­dakúnemdik bolýy múmkin. Biraq tabıǵattyń tirshilik ıele­rin esepsiz atqandarǵa tosqaýyl qoıý qajettigi, olardy quryqsyz qal­dyrmaý máselesi kún tártibinde. Mysaly, óńirde «Qyzyl kitapqa» engen janýarlardy atý boıynsha 3 qylmystyq is tirkelgen. Onyń birin jasaǵan shetel azamatyna 500 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul salynyp, avtokóligi tárkilenip, óziniń eline qaıtarylǵany belgili boldy.

Keleńsiz jaıt kedergi týdyrady. Talap bolmasa tirliktiń ónbeıtini de sodan. Orman qorǵaý­daǵy taǵy bir keleńsizdik retinde orman sharýa­shylyǵy mekemeleriniń orman qory jerlerin jaıylymdyq pen sha­byndyqqa retsiz bólýde ekeni aıty­lyp keledi. Osynyń saldarynan dalany meken etken sırek kezdesetin janýarlardyń kóbi kórshi Qyrǵyz eline aýyp ketip jatyr. Jambyl aýda­nynyń orman qory aýmaǵynda orna­lasqan «Botamoınaq» ańshy­lyq sharýashylyǵy bar. Alaıda atalǵan mekeme tıisti organdarmen janýarlar ósimin molaıtýdy jáne tynyshtyq aımaǵyn ornatýdy keliskenmen, aýmaqtaǵy jerlerdi mal jaıylymy úshin bergeni anyqtalyp otyr. Sóıtip mundaı keleńsizdik jabaıy ja­nýar­­­lardyń kóbeıýine kedergi bolýda.

 Sońǵy jyldary óńirdegi ózender men kólderdiń arnasynan asyp-tasýy qalypty jaǵdaıǵa aınalyp ketkendeı. Máselen, Talas, Asa ózenderinde kóktem mezgilinde sý kóbeıip ketken kezde balyqtardyń sýmen aǵyp ketip, qyrylý qaýpi týyndaıdy. Bul keleńsizdiktiń bári de oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy aýdan­dyq bólim­sheleriniń balyqtardy qut­qarý jumystaryn talapqa saı uıym­dastyra almaǵanynan bolýda.

Sekseýilder súrgini azaıýda

Bul kúnde kóptegen eldi meken­derge kógildir otyn jetki­zilip, sondaǵy halyq pesh tazalap, ot jaǵýdan qutylsa da keıbir el áli de ot jaǵýǵa májbúr. Ol úshin otyn máselesi basty nazarda. Sonymen qatar kúndiz-túni damyl kórmeı jumys isteıtin meıramhanalar da otyndy qajet etedi. Sondyqtan kóp jaǵdaıda sekseýil saýdasy qyza túsedi.

Jambyl óńiriniń Moıynqum, Talas, Sarysý aýdandarynyń alqap­ta­ryn sekseýil aǵashy jaılaǵan. Alaıda tabıǵattyń en baılyǵyna balanǵan erekshe otyndy kesýdi, urlaýdy bol­dyr­maý da orman qorǵaýdaǵy oń isterge jatady. Biraq ótken jyly 140 tekshe metr sekseýil zańsyz kesilip, tirkelgen. Al bıyl sekseýilge baılanysty qýa­nyshty jaǵdaıdy oblystyq tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy basshysynyń orynbasary Maq­sat Záýirbekov aıtyp otyr. Onyń aıtýynsha, sekseýildi kesýge, satýǵa qatysty zańnama ta­lap­tary kúsheıtilip, orman sharýa­shylyǵy tarapynan qatań baqylaýǵa alynýynyń nátı­jesinde bıyl bul kórsetkish 70 tek­she metrge azaıǵan. Biraq áli de sekseýildi syndyryp, kesip, urlap, áı­teýir qýlyǵyn asyryp júrgender barshylyq.

Moıynqum aýdany – óńirdegi shal­ǵaı aýyldardyń biri. Qumdy, sek­seýildi dalanyń qysy da qatty. Bul oraıda jergilikti ha­lyq­qa kómir jetkizý de asa kúr­deli másele. Onyń ústine mun­da kógildir otyn jelisi tar­tyl­maǵan. Endi turǵyndarǵa kóp­jyl­­dyq sekseýilderdi kesýge, shirik­terin paıdalanýǵa ruqsat bergen durys. Ári sekseýil saýdasyn boldyr­maý máselesinde ormanshylarmen qatar, árbir qarapaıym azamat tabıǵat taza­lyǵyna, onyń kórkine, jalpy taǵ­dyryna jaýapty ekenin sezinse, en dalanyń eren baılyǵy saqtalady.

Túıin

Oblys boıynsha orman qory jerinde 51 órt sóndiretin top quryl­ǵan. Onyń quramynda 404 jasaq bar. Sonymen qatar eldi meken­derde 2180 adamnan quralǵan 171 erikti órt sóndirýshi qury­lym uıym­dastyrylǵan. Budan bólek, órtke qarsy avtomashınalar, soqaly traktorlar, tirkemeli ámbebap sıs­ter­nalar da qarastyrylǵan. Biraq oblys aýmaǵynda ormandy qorǵaý oıda­ǵydaı bolmaı keledi. Aǵymdaǵy jylǵy bir ǵana órt oqıǵasy memleketke mıllıondaǵan shyǵyn kel­tirýmen qatar, tabıǵattyń da tynyshyn alǵan jaı boldy. Endi mundaı keleńsizdikterdi boldyrmaý úshin orman oıdaǵydaı qorǵalsa eken deımiz...

Hamıt ESAMAN,

«Egemen Qazaqstan»

Jambyl oblys