О́tken jyldyń maýsym aıynyń alǵashqy aptasynda osy arnaıy shara Sileti ózeni boıyndaǵy Túıte áýlıe mazaryna, sońynan Stepnogor qalasy mańyndaǵy Aqsý kentinen 18-20 shaqyrym jerde ornalasqan «Bógenbaı batyr sóresine» barý saparymen jalǵasyp, qyzyǵýshylyq bildirgen jastardy tarıhı nysandarmen jaqyn tanystyrýǵa jaqsy múmkindik berdi.
Osy jolǵy ólketaný jumysynda biz jolǵa shyqqan kisilerge Orta júzdiń boz arǵymaǵy atanǵan Saqqulaq bı jáne onyń balalary Ájimbet, Eraly men Nuraly týraly mol maǵlumat berýge tyrystyq.
Saqqulaq bı kesenesi shıki kirpishten salynǵan. Qasbetteriniń qyrlary aralyǵynyń doǵa tárizdi jabyny bar ári segiz qyrly kúmbez túrinde órilgen. Ýaqyt áserimen kóne mazar qabyrǵalary mújilip, jartylaı qulaǵan edi. Biraq 2000 jyly Bógenbaı batyrdyń Álıhan Barlybaev bastaǵan urpaqtary eski nusqanyń syrtynan jańa kúmbezdi mazar turǵyzyp, ony qaıta jańǵyrtty.
Qara sózdiń júırigi, arǵynnyń aqsaqaly atanǵan Saqqulaqtyń shyn esimi Sábden (keı derekterde Sábeleń), erekshe zeıin men alǵyrlyǵynyń arqasynda Saqqulaq atanǵan desedi. Bul esimdi rızalyqpen qoıǵan altaıdyń aqıyǵy – ataqty Baıdaly sheshen. Bógenbaı batyrdyń Bapan degen nemeresinen týǵan shóberesi elge alǵyrlyǵy ári sheshendigimen jasynan jaqsy tanys bolǵan. Osy Saqqulaq bala kúninde qatty syrqattanyp, kóp ýaqytqa deıin aıyqpaı, ata-anasyn qatty sastyrsa kerek. Áke balaǵa synshy degen ǵoı burynǵylar. Jabyrqaǵan Bapan bıdiń:
«Kóp balanyń ishinde Anaı da bar,
Anaı atqa mingenshe talaı da bar.
Janqulaq pen Qonqaıǵa sengenińshe,
Ketpen al da, kórińdi saraılap al», – degen ataly sózinen onyń osy balasyna zor úmit artqanyn baıqaımyz.
«Saǵekeń aıtypty» degen aýyz ádebıetiniń úlgileri qazir kóp kezdesedi. Jas bıdiń: «Adam balasyna tán jáne bir-birinen týatyn úsh jaman qasıet bar. Ol: qyljańdyq, myljyńdyq, aljýshylyq. Jasynda qyljań bolǵan adam, óskende myljyń bolady, qartaıǵan soń myljyńnan aljý týady»; «Bas bolatyn jigittiń bes belgisi bolady: tyńdaı bilý, syılaı bilý, synaı bilý, jylaı bilý (aıaýshylyq maǵynasynda), shyraı berý» degen ulaǵatty sózderi bar. Saqqulaqtyń árbir aıtqan sheshendik sózderiniń fılosofııalyq maǵynasy tereń, tárbıelik máni zor.
Qazaqtyń mańdaıyna bitken birtýar ǵalymy Shoqan Ýálıhanov Baıanaýyldyń Ereımenmen shektesken jerinde jaılaýy bolǵan naǵashy atasy Shorman bıge barar jolda mindetti túrde Saqqulaq bıdi ádeıi izdep baryp, onyń danalyq sózderin tyńdaǵan eken. Sol kezdesýlerdiń birinde Saqqulaq bı bata suraǵan Shoqanǵa: «Basshyń – aqyl, joldasyń – oı, jolaýshyń – eńbek, qorǵanyń – kásip, qorǵaýshyń – sabyr, qoldaýshyń – minez, qymbatyń – ar, taýsylmaıtynyń – arman, tarazyń – júrek, qyzyǵyń – ómir bolsyn» dep aǵalyq tilegin aıtqan eken.
Mýzeı qyzmetkerleri oqýshylarǵa Saqqulaq bıge qatysty osy jáne ózge de oqıǵalar jóninde aqparat berip, Bógenbaı urpaqtarynyń ómirdegi ulaǵatty isteri men muralary týraly oı qozǵady.
Keı derekterde osy mazardan 20-30 qadam jerde Bógenbaı batyrdyń úshinshi áıeli Labadan týǵan Jylqybaı degen balasy men batyrdyń nemeresi, ataqty Bapan bıdiń múrdeleri jatyr dep kórsetilgen.
Saqqulaq bı mazarynan keıin ekspedısııa Ereımentaýdyń kúnbatysynda jaıǵasqan Sileti ózeni janyndaǵy Keńótkel aýylyna bet aldy.
Jol ústinde jastarǵa Bógenbaıdyń báıbishesi Baıaýdan týǵan balasy Tasybektiń qystaýyn kórsettik. Qazirgi tańda bul jerdi Tasbaqa dep ataıdy. Jáne osy jerde Bógenbaıdyń úshinshi áıeli, qalmaqtyń qyzy – Laba anamyzdyń beıiti tur. Qalmaq pen qazaq arasyndaǵy bir qaqtyǵysta jaýlasqan el tizerlep, Ýsa Seren qontaıshynyń eki qyzy Laba men Laǵba eski shart boıynsha qazaqtyń bas adamdaryna beriledi. Labany qanjyǵaly Bógenbaı batyr áıeldikke alsa, Laǵbaǵa súıindik Oljabaı batyr úılenipti.
Tasbaqadan Ereımenge bet alǵan tusta Jamannyń aǵashy atalatyn jerden óttik. Bógenbaı batyrdyń urpaǵy Jaman qajy óz zamanynda aýqatty kisi bopty. Kezinde osy jerde qystaýy bolǵandyqtan el ony Jamannyń aǵashy dep atap ketken eken. Kóne aýyl tusynan ótken adamdar qol jaıyp zııarat etedi, áıtpese joldary bolmaýy múmkin desedi. Jamannan 80 shaqyrym jerde ornalasqan Kishi Maıdan taýyna deıingi jolda Bógenbaı batyr men onyń urpaqtary, Ereımen eli men kıeli jerleri jaıly ańyz-derekterdi aıta otyryp, kózdegen nysanǵa qalaı kelgenimizdi ańǵarmaı da qalyppyz.
Kishi Maıdan taýyna jetkende mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri Mánap Ádireshev osy taýǵa baılanysty aıtylǵan ańyz-áńgimelermen bólisti: Jaýgershilik zamanda osy taýdyń janynda Bógenbaı jasaǵy ornalasqan. Batyr únemi jas sarbazdardan turatyn jasaǵyn áskerı iske mashyqtandyryp, soǵys taktıkasyn jetildirip otyrǵan. Kishi Maıdannyń janynda urysqa daıyndalǵan ásker Keńótkelden ótip Úlken Maıdan taýynyń arǵy jaǵynda jońǵar áskerimen shaıqasady. Qazirgi kezde bul taýlardy keıbir adamdar shatastyryp «Maılan» taýy dep aıtyp júr. Jáne bul taýdyń shyǵý tarıhyn Maılan degen jas qyzben baılanystyrady. Biraq durysy, Maıdan dep sózin túıindedi ol.
Osy Maıdan taýynyń shyǵý tarıhy jóninde jazǵan tulǵalardyń biri Qımash Syzdyquly Shaqabaı. Bul kisi Aqmola óńiriniń týmasy. Kóp jyldar boıy Aqmola, Batys Qazaqstan oblystarynyń partııa jáne atqarý komıtetterinde bedeldi jumystar atqarǵan. Zeınetkerlikke shyqqannan keıin ólketaný jumysymen aınalysyp, burmalanǵan jer-sý ataýlary jaıynda tarıhı derekterge baı shyǵarmalar jazǵan. Sonyń biri – «Sileti ózeni» kitaby, 1994 jyly shyqqan. Avtor osy shyǵarmasynda Selınograd aýdany men Ereımentaý aýdandaryn bólip turǵan Maıdan taýynyń «Maılan» bolyp ózgeriske túskenine tańdanys bildiredi. О́ziniń týyp-ósken jerine kimderdiń jáne ne úshin ózgeris jasaǵanyna renishin aıtady.
Atalmysh kitapta jasy 90-nan asqan aqsaqal mynadaı naqty derekterdi alǵa tartqan. «...Prırechnyı poselkesiniń kúnshyǵys jaǵynda Úlken Maıdan taýy tur. Erterekte, HVIII ǵasyrdyń orta sheninde jońǵar áskerleri Ertis ózeni arqyly ótip kelip Saryarqaǵa shabýyl jasaıdy. Sonda jońǵar shapqynshylyǵyna toıtarys berýge shyqqan Abylaı han men qanjyǵaly qart Bógenbaıdyń tańdaýly jasaqtary osy tusta kezdesip, birazǵa sozylǵan úlken shaıqas bolady. Taýdyń Maıdan atanǵan tusy osy kezden bastalady. Biraq keıin, nege ekeni belgisiz, sóz saptaýy burmalanyp, taýdyń atalýy «Maılan» bolyp ketedi. Al shyndyǵynda, taýdyń durys ataýy Maıdan. Maıdannan keıin Sileti ári qaraı arnasyn keńeıtip, jaıyla aǵady da, Kishi Maıdandy aınalyp ótedi», deıdi.
Kishi Maıdannan Keńótkelge kelgen tusta uly babamyz Bógenbaıdyń júrgen jolymen kelgenimizdi maqtan tutyp, rýhanı azyq alyp, júregimizdi shynaıy patrıottyq sezim kernedi. Keńótkelde 2-3 qana úı kózimizge tústi. Sonyń ishindegi sharbaǵy bıik, aýlasy keń, baý-baqshasy kelisken bir úıdiń janyna baryp toqtadyq. Surastyra kele bul úıdiń ıesi Serik Beıimjanov esimdi azamat bolyp shyqty. Osynda atakásibin jalǵastyryp, mal sharýashylyǵymen aınalysady eken. Bir kórgennen bizdi jyly shyraımen qabyldady. Roza apamyzdyń qolynan dám tatyp, biraz shúıirkeleskennen keıin elge at basyn burdyq. Jol-jónekeı burynǵy Stahanov, qazirgi Qaraǵaıly aýylynyń ishimen ótip, oqýshylardy bul jerdiń kóneden tamyrlanǵan tarıhymen tanystyrdyq. Erkinshilik aýdany qurylǵan kezde eń alǵashqy ortalyq bolǵan eldi meken. Osy aýylda bolǵan ShKM /Shkola komsomolskoı molodejı/ qabyrǵalary áli kúnge deıin saqtaýly.
Qaraǵaıly aýylynan shyqqasyn jastarǵa Qazaqstannyń kıeli jerleri tizimine engen Qumaı túriktik-etnografııalyq keshenin kórsettik. Bir-biriniń janynda qatar ornalasqan tarıhı eskertkishter 2009 jyly júrgizilgen barlaý jumystarynyń nátıjesinde, ǵalym Aıman Dosymbaevanyń muqııat zertteýi nátıjesinde ashyldy. Mundaǵy eskertkishter túrki murasynyń ozyq úlgisi bolyp tabylady.
Túrkiler Ereımenniń bul jerin asa qunarly ári kıeli retinde joǵary baǵalaǵan. Babalarynyń músinderin olar tasqa bederlep, uly mekenderine ornatyp, el senimin aqtaýǵa, týǵan jerdiń kıeliligin qorǵaýǵa ant etkeni kórinip-aq tur. Jalpy, bul tarıhı-etnografııalyq keshennen 100-den astam qurylys nyshandary tabyldy. Bul málimetter men jádigerler kórýshilerdi qatty qyzyqtyrǵany anyq.
«Týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarıhtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis», dep aıtqan Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń sózin arqaý etip, týǵan elimizdiń tarıhynda oryn alǵan oqıǵalar men kindik qanymyz tamǵan jerdiń kıesi jaıly mazmundy aqparat berdik. О́skeleń urpaqtyń patrıottyq sanasyn oıatý, asqaq rýh berý – bizdiń basty maqsatymyz boldy. Aldaǵy jyly da bul sharanyń aýqymyn keńeıtý isi josparǵa enip otyr.
Rýhanı jańǵyrý – árbir mezgildiń birinshi kezektegi ári eń jaýapty mindeti bolyp qala beretinine biz úlken senimmen qaraımyz.
Lázzat TÚGELBAEVA,
Bógenbaı batyr atyndaǵy Ereımentaý aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory
Aqmola oblysy,
Ereımentaý qalasy
