Túıtkili kóp teri óńdeý óndirisi

Búginde elimizde teri óńdeıtin bar-joǵy 12 zaýyt bar. Solardyń biri – Semeı­degi bylǵary-teri kombınaty. Osy­­dan eki jyl buryn údemeli ındý­s­trııalyq-ınnovasııalyq da­mý baǵdarlamasy aıasynda iske qo­sylǵanymen, áli kúnge tolyq qýa­tymen jumys isteı almaı ke­le­di. Qazir zaýyttyń óndiristik qýatynyń 30 paıyzy ǵana paıdalanylady. Ma­mandar munyń sebebin teri shıkizatynyń azdyǵymen túsin­diredi. Al elimizde 6 mıllıon iri qara, 16 mıllıon usaq mal bar. Jylyna kem degende 5 mıl­lıon usaq mal, mıllıonǵa jýyq iri qara soıylady eken. Biraq soıylǵan maldyń terisi usta­ǵannyń qolynda, tistegenniń aýzyn­da ketedi. Sodan da bolar, elimizde jylyna 13 paıyz ǵana teri ónimi óndiriledi. Álemdik na­ryqta suranysqa ıe brend taýardyń biri sanalatyn bylǵary ón­dirisi bizdiń elde kúnnen-kúnge jutań tartyp, keri ketip barady. Bul týraly Ekonomıkalyq saıa­­sat ınstıtýtynyń dırektory Qaıyr­bek Arystanbek myrzamen pikirlesken edik.

– Úkimet ıntervensıonıstik ekono­mıkalyq saıasat júrgizip otyr. Son­­dyqtan memleket eko­no­mıkaǵa tú­begeıli aralasyp, on­daǵy shekarasyn osy kúnge deıin aıqyndaǵan joq. Sonymen qatar Salyq kodeksi men údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq da­mý baǵdarlamasy arasynda jeńil ónerkásip ónimderin eksporttaý turǵysynan keıbir kedergiler bar. Táýelsizdiktiń al­ǵashqy jyldary m­u­naı­dy eksporttaý barysynda «golland aýrýy» jappaı taralǵan bolatyn. Onyń keıbir belgileri elde ortasha baǵalardyń sharyqtaýynan jáne jınalyp qalýynan kórinedi. Baǵa faktorynan shıkizattyq emes sektorda básekege qabilettiliktiń tómendeýi de buǵan óz áserin tıgizedi, – deıdi Q.Arystanbek.

Jeńil ónerkásiptiń «kúreta­myry» sanalatyn teri óndirisiniń taǵdyry alańdaýǵa turarlyq. Olaı deıtinimiz, jylyna elimiz­den 7,5 mıllıon tonna teri shı­kizat qalpynda, arzan ba­ǵa­men shetel asady eken. Ne­giz­gi sebep – ónimdi óńdeıtin qa­zaq­stan­dyq kásiporyndar qaý­qarsyz. Son­dyqtan qoljetimdi jerdegi shıki­zat ónimin paıdalanýdan asa almaıdy. Al elimizdegi maldyń 80 paıyzy jekemenshiktiń qorasynda. Sol qorada talaı te­ri týlaq bolyp jatyr. Satyp alar eshkim joq. Qalaǵa ótkizý eń­­bekti aqtamaıdy. Tym arzan. О́ıt­keni otandyq ónimge suranys bolmaı otyr. Búginde bir kezdegi dúrkiregen teri óńdeýshi zaýyttar qańyrap bos tur deýge bolady. Buǵan elimizdegi ımporttyń yqpalynyń basym bolýy da keri áserin tıgizip otyr. Saldarynan otandyq ónim syrttan keletin taýarǵa jutylyp ketip jatyr. Al shıkizat jetispeıdi deý kóp syl­taýdyń biri ǵana. О́ıtkeni ózge el joqtan bar jasap, maldyń qıynan qylshyǵyna deıin naryqqa salyp jatqanda, bizdiń turǵyndar terini aıaqqa taptap, qoqysqa tastaýdan asa almaı otyr. Baılyqtyń ús­tinde otyryp, ózgeniń ónimine kóz satqanymyz qalaı?

– Joǵaryda aıtylǵandaı, shı­ki­zat eksportynan týyndaıtyn «gol­land aýrýy» jeńil ónerkásipti qo­sa alǵanda, shıkizattyq emes sektordy baǵa teńsizdigi arqyly únemi tunshyqtyryp otyrady. Qazir bizdiń naryqqa jeńil ónerkásip ónimderin eksporttaıtyn keıbir memleketter Dúnıejúzilik saýda uıymynyń normalaryna qaıshy keletin ádisterdi paıdalanady. Son­­­dyqtan otandyq naryqty eks­pan­sııalaý saıasatyn júrgizý kerek. Qa­jet bolsa dempıngti qoldaný, keıbir kásiporyndarǵa jasyryn sýbsıdııa berý jáne basqa da je­ńil­dikter jasalý kerek, – deıdi bul rette Ekonomıkalyq saıasat ıns­tıtýtynyń jetekshisi.

Qazirgi kezde álemdik naryq­taǵy teri shıkizaty ımportynyń 25 paıyzy Túrkııaǵa tıesili. Bul elde bir kúnde 3 myńǵa jýyq teri óndiriledi. Al jylyna 2 mlrd AQSh dollarynyń teri buıym­daryn syrtqa eksporttaı­dy. Iаǵnı mıllıardtap tabys taýyp otyrǵan Túrkııa, Qytaı, Qyr­ǵyz elderine bolmashy tıyn-tebenge teri satyp, shıkizatpen qam­tamasyz etip, daıyn ónimimen álem­dik naryqqa shyǵýyna kó­mek­tesip kelemiz. Sonda elimiz shıkizatpen ǵana shektelip qalmaq pa, álde álemdik naryqta mundaı múmkindik bizge joq pa? Álbette  álemdik naryqty baǵyndyrý múmkindigi barlyq elderge birdeı beriledi. Utymdy paıdalaný eldiń erik-jigerine tikeleı baılanysty eken. Sondyqtan Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda aýyl sharýashylyǵy salasyna aıryqsha toqtalyp, «Shıkizatty qaıta óń­deýdi qamtamasyz etip, álemdik na­ryqtarǵa joǵary sapaly daıyn ónimmen shyǵýy­myz kerek» dedi. Osy oraıda elimizde sapaly bylǵary ónimderine suranysty arttyrýda zor sekiris kerek-aq. О́ıt­keni otandyq ónimniń paıdasy shash-etekten ekeni belgili. Joldaýda «Aýyl sharýashylyǵy sýbek­tileriniń kooperatıv tú­rinde jumys isteýine jan-jaq­ty qoldaý kórsetý kerek», de­lingen. О́ıtkeni Keńes Odaǵy ke­zinde ár aýdanda shıkizat daıyn­daý keńsesi jumys istedi. Me­kemede 40-50 adam, 10 shaqty tehnıkasy boldy. Olardyń min­deti sharýashylyqtardan jún men teri jınaý edi. Qazir osy keńseniń mindetine halyq zárý. Sebebi jekelegen satyp alýshylar aýyl­dan terini tegin alýǵa qu­mar. Sondyqtan qanshama teri­ otqa órtelip, qoqysqa laqty­rylady. Bul rette ımportty azaı­typ, otandyq ónimge ishki suranys­ty arttyrý tásilin utymdy paıdalanýǵa kóshken kórshiles el­derdiń tájirıbesin de eskergen abzal.

Aıjamal KО́PEEVA