Stalınızm taqyryby postsovettik elderdiń eń bir dertti tusy. Stalındi aıtyptaıtyndar onyń elde qýǵyn-súrgin saıasatyn júrgizip, totalıtarlyq júıeni ornyqtyrǵanyn aıtsa, endi biri respýblıkalar men ulttyq avtonomııalardy saıası jáne ekonomıkalyq bılikten aıyryp, Kremlge táýeldi etkeni týrasynda ashyna eske alady. Dál osy tusta ulybrıtanııalyq jáne fransýzdyq kıno qaıratkerleri kórermendi shemendeı qatyp qalǵan Keńes Odaǵy tarıhyna býffonada prızmasynan qaraýǵa shaqyrady. Eýropalyq satırany bizdiń qoǵam qalaı qabyldaıdy? Hrýshev pen Berııanyń kloýnadalyq obrazy basqynshylyq pen tırandyq elesinen uzap shyǵyp, erkindik saltanatyn qura ala ma? Álqıssa, ótken aptada Reseıdiń mádenıet mınıstrligi fransýz-brıtandyq komedııa «Stalınniń ólimi» fılmin el aýmaǵynda kórsetýge tyıym salǵany sebepti, prokattaý kýáligin keri qaıtaryp aldy. Qazaqstan kınoteatrlary da atyshýly fılmdi kórsetýden bas tartty.
2017 jyly 8 qyrkúıekte Torontoda (Kanada) ótken kınofestıvalde «Stalınniń ólimi» fılminiń álemdik premerasy ótti. Fılmniń qoıýshy rejısseri Armando Iannýchchı kezekti bir suhbatynda «Biz kóptegen zertteýler júrgizdik. Atap aıtar bolsaq, Máskeýdi araladyq, Stalınniń saıajaıyna bardyq, 1950-jyldardyń úlgisimen jabdyqtalǵan páterlerdi kózimizben kórdik. Kóptegen sahnalyq kórinisteri Ulybrıtanııadaǵy ǵımarattarda túsirilgenine qaramastan, neǵurlym senimdi shyǵý úshin barymyzdy saldyq», deıdi.
Kınotýyndy jelisi Faben Nýrı men Terrı Robenniń grafıkalyq romanyna negizdelgen. Armando Iannýchchı, Devıd Shnaıder, Ien Martın, Pıter Felloýz tórttigi shyǵarmadaǵy tragızm elementterin saqtaı otyryp fılm ssenarııin jazyp shyqty.
Georgıı Malenkov, KSRO Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy rólin Djeffrı Tembor, Nıkıta Hrýshıov rólin Stıv Býshemı, Iosıf Stalın obrazyn Edrıan Maklaflın somdasa, marshal Georgıı Jýkovty Djeıson Aızeks oınady. Stalınniń qyzy Svetlananyń rólin alyp shyqqan Andrea Raısboro brıtan kıno syılyǵynyń «Úzdik aktrısa» atalymymen marapattaldy. Týyndynyń ózegi retinde Stalınniń dúnıeden ozar alyndaǵy sońǵy sátteri men onyń aınalasyndaǵylardyń saıası kósemdikke taıtalasy alynyp, ózge daý-damaı osyǵan jalǵasa órbıdi. Uly Stalın óldi, endigi suraq – eshkim ornyn basýy múmkin emes kósemniń ornyna kimdi otyrǵyzamyz? Talas pen tartysqa toly naǵyz qyzyq kenetten qalypty ómir aǵysyn buzǵan osy bir sumdyq jaǵdaıdan bastalady.
Senzýra qaıta ornaı ma?
Torontodaǵy premeradan buryn fılmdi Reseıde «Volga» kınokompanııasy prokattaıtyny týraly aıtyla bastady. Al tamyzda kartınanyń treıleri kópshilikke usynyldy. Osydan soń Reseı Mádenıet mınıstrligine qarasty Qoǵamdyq keńes tóraǵasy Pavel Pojıgaılo «Stalınniń ólimi» fılmine prokat kýáligin bermesten buryn qoǵamdyq keńes talqysynan ótýi kerektigin talap etti. Degenmen 17 qańtarda Reseı Mádenıet mınıstrligi tarapynan «Volga» kompanııasyna fılmdi prokattaýǵa tıisti kýálik berildi de. Al 23 qańtar kúni baqanyn súıretken bir top qoǵam belsendileriniń narazylyq mándegi hatynyń tegeýrini qatty bolyp shyqty. Osydan soń is qaıta qaralyp, tıisti organ ókilderi fılm týrasynda «tarıhı, mádenı qundylyqtan jurdaı jáne keńestik sımvolıka – ánuran, orden men medaldardy qorlaý kórinisteri bar», degen mámile jasady. Hatqa qol qoıǵandardyń arasynda Marshal Jýkovtyń (fılmdegi keıipkerlerdiń biri) qyzy Era Jýkova, rejısser jáne prodıýser Nıkıta Mıhalkov, dokýmentalıst Sergeı Mıroshnıchenko syndy ózge de óner qaıratkerleri bar.
Sosıalıstik ıdeıa tazalyǵy úshin ádebıet pen rýhanııat dúnıesine tyıym salý arqyly qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyna suǵyna engen senzýra tiri bolyp shyqty nemese qaıta týdy deımiz be? Shyndyǵynda «Keńes halyqtaryn jeńiske bastaýshy uly kósemniń» óle qoımaǵanyna «Stalınniń ólimi» arqyly kezekti ret kýá boldyq. Tipti Reseı Mádenıet mınıstrligi tyıym salynǵan fılmdi prokat kýáliginsiz kórsetken kınoteatrlarǵa 100 myń rýblǵa deıin aıyppul salynyp, jumysyn 90 táýlikke toqtatatynyn málimdedi.
Armando Iannýchchı
Reseıde fılmdi kórsetýge úzildi-kesildi tyıym salynǵandyǵy rejısser Armando Iannýchchıdiń de qulaǵyna jetipti. «Reseılik jýrnalısterge fılmdi kórsetkenimizde unaǵan edi. Olar eki dúnıeni aıtty: kúlkili ári tarıhı shyndyq. Qalaı bolsyn kınoteatrda kórsetiledi degen úmittemin», deıdi rejısser The Guardian gazetine bergen suhbatynda. Deı turǵanmen «Stalınniń ólimi» fılmin prokatqa shyǵarýǵa tyıym salý Reseı tarıhynda alǵash ret bolyp otyrǵan joq. Máselen, Aýǵan soǵysy týraly «Charlı Ýılsonnyń soǵysy» (Maık Nıkols, 2008 j) fılmin keı azamattardyń sezimderin qorlaýy múmkin degendi alǵa tartyp, kórsetpeı tastady. Odan bólek kezinde Reseıde úlken daý týdyrǵan «Intervıý», «Nomer 44» kartınalary da 2015 jyly Qazaqstan prokatynan shettetilgeni esimizde.
Fılm tabys ákelmeıdi!
«Stalınniń ólimine» Reseı osylaısha zańmen ses kórsetip jatqanda, kıno týyndyny Qazaqstanda da kórsetýge shek qoıylypty degen sóz jeldeı esti. El aýmaǵyna jetkizilgen fılmderge prokattaý kýáligin berýdi Mádenıet jáne sport mınıstrligi «Mádenıet týraly» zańyna sáıkes júzege asyrady. Mınıstrlik ótinish berýshige prokattaý kýáligin berýden mynadaı negizder boıynsha: ótinish berýshi dáıeksiz, ıa burmalanǵan aqparat berse; ótinish berýshi qoldanystaǵy zańnamadaǵy talaptarǵa saı kelmeıtin qujattardy tabystasa; fılm mazmuny memleket qaýipsizdigine nuqsan keltirýdi, ultaralyq arazdyqty qozdyrýdy úgittegen jaǵdaıda bas tartýy múmkin. Fılmniń kórsetilmeýine Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qandaı da bir yqpaly bar ma degen saýal joldaǵanymyzda mınıstrlik «Stalınniń ólimi» fılmine prokattaý kýáligin alý úshin ótinish túspegenin, sondaı-aq mınıstrlik tarapynan fılmdi kórsetýge shekteý qoıylmaǵanyn habarlady. Al otandyq kınoteatr ókilderiniń sózine sensek, komedııanyń tabysty bola qoıýy ekitalaı bolǵandyqtan, otandyq ekranǵa shyǵarýdy qajetsinbegen kórinedi. «Reseıdegi jaǵdaıdyń shet-jaǵasyn estidim, biraq Qazaqstanǵa qanshalyqty qatysty ekeninen habarsyzbyn. Atalǵan kartınaǵa anaý aıtqandaı qajettilikti baıqamaǵan soń, ekranǵa qoıý múmkindikterin izdemedik. Onyń ústine bizge eshkim habarlasqan joq», dedi Chaplin Cinemas kınoteatrlar jelisiniń qarjy jónindegi dırektory Dmıtrıı Kırıenko.
Al «Arman» kınoteatry men Kinopark Cinemas jelisiniń ókilderi fılmdi kórsetpeýdiń esh saıası astary joq ekenin ári prokatqa shyǵarýdy áý bastan oılastyrmaǵandaryn alǵa tartty. Bizdikiler kúmánmen qarap otyrǵan fılmniń Ulybrıtanııadaǵy kórsetilimi 2017 jyldyń 20 qazanynda bastalyp, aptanyń tabysty top bestigine kirdi.
Kásibıler túsirgen komedııa
Áıtse de avtorlyq kınolardyń tórtinshi festıvali aıasynda 1 aqpan kúni Almatydaǵy «Arman» kınoteatry «Stalınniń ólimi» fılminiń bir rettik arnaıy kórsetilimin ótkizdi. Resmı emes premeraǵa myńǵa tarta kelýshi jınalyp, bıletter túgel satylyp ketken. Kórsetilimge arnaıy barǵan kınotanýshy Dana Ámirbekovanyń paıymynsha, Iannýchchıdiń kózdegeni orys halqyn mazaq etý emes, Stalınniń jeke tulǵasy men ol qurǵan júıege qyzmet etip, óz degenderine jetý jolynda birin-biri satyp, nebir adam qııalyna kelmeıtin qıturqy áreketterge barýǵa daıyn turǵan sholaq belsendilerdiń shynaıy beınelerin ıronııa arqyly áshkerelegen. Fılmniń kórkemdik formasy kıno tili turǵysynan álem boıynsha mıllıondap túsirilip jatqan ózge kınotýyndylardan esh erekshelenbeıtinin, qaı jaǵynan alyp qarasa da naǵyz kásibı mamandardyń qolynan shyqqan kádimgi komedııa ekenin aıtady.
«Zaman kelbetin qaıta qurastyrýda dekoratorlar men kostıýmerlerdiń keıipker obrazyn beıneleýdi syrtqy uqsastyqty dál berýge tyrysqan grımerlerdiń eńbegi erek. Deı tura kórermen fılmnen shynaıy oqıǵalardyń baıandalýyna asa mán berip, tarıhı dáldikti, asqan kirpııazdyqpen qaıta qurastyrylǵan derektilikti tappaıdy. Ony izdeýdiń qajeti de joq. Sebebi fılmniń kózdegeni tarıhı derekterdi aınytpaı sýretteý arqyly fashıstterdi jeńgen halyqty mazaq etý emes», deıdi kınotanýshy «Egemen» tilshisine. Oǵan mysal retinde kınotanýshy Dana Ámirbekova Charlı Chaplınniń álemniń eń úzdik fılmderiniń biri sanalatyn «Uly dıktator» (1940) kınotýyndysyn keltirdi. Saıası satıralyq komedııada Chaplın nemis halqyn emes, Gıtlerdiń jeke ustanymy men júrgizgen saıasatyn shenegenin eske aldy.
«Arman» kınoteatryndaǵy «Stalınniń ólimi» fılminiń seansy, Almaty, 2018 jyl, 1 aqpan
Kınosúıer qaýymnyń basym kópshiligine fılm unaǵan tárizdi. Biz ony áleýmettik jelige jarııalaǵan jazbalar toptamasynan baıqadyq. Sonyń biri Erjan Baǵdatov esimdi tarıh magıstri fılmde eshqandaı Stalındi qorlaý týraly mazaq sıpatyndaǵy kórinister joq ekenin alǵa tartady. «Ýaqyt sheńberine qaramastan fılm avtorlary áldeqandaı is jónindegi «sheftiń» qabyldanar sheshimine baǵynyshty adamdardyń úreıi men tolqynysyn barynsha kórsetýge tyrysqan. Bar ómirin qorqynyshpen ótkizgen adamdardyń kúlkili de orynsyz qylyqtary keńes qaıratkerleri úshin qalypty jaǵdaı. Jospar kórsetkishi úshin atý, san úshin jazyqsyzdardy tutqyndaý kórinisteri amerıkalyq rejısserlerdiń ásireleýi emes, bul – tarıhı dáleldengen dúnıeler. Bizge komedııa janryndaǵy saıası satıralar kerek», deıdi Erjan Baǵdatov.
Rotten Tomatoes kıno sholý saıtynda «Stalınniń ólimi» fılmi synshylardyń qyzý talqysyna tústi. Fılm reıtıngine 10 baldyq baǵalaý júıesimen 8,3 ball qoıylǵan. Fılm jaıynda brıtandyq kınosynshy Pıter Bredshoý «ıesiz qalǵan Kremldegi shıelenis týraly jarqyraǵan horror-satıra» dep baǵalasa, Djon Defor «portretterdiń san alýandyǵymen erekshelenedi» dep jazady. Búginde kıno komıks Belarýs, Grýzııa, Ýkraına, Armenııa elderinde emin-erkin kórsetilip jatsa, komedııanyń AQSh-taǵy tusaýkeseri naýryz aıyna josparlanǵan. Osylaısha álem bolyp talqylap, Ulybrıtanııada aptanyń tabysty kınolarynyń birine aınalǵan fılmnen bizdiń kınoteatrlar «tabys ákelerine kúmándandyq» dep op-ońaı bas tartqany tań qaldyrdy. Kórermen talabyn eskere bermeıtin qashanǵy ádetine basqan Qazaqstan naryǵyndaǵy kınoónimderdiń biren-saran tasymaldaýshylarynyń bul jolǵy ýáji de ılandyra qoımady. Qalaı bolǵanda da ózge eldiń ıdeologııalyq ustanymy, kózqarasy fılmniń Qazaqstanda kórsetilmeýine yqpal etpeýi tıis ekenin aıtqymyz keledi.
Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
