Irına KIM: «Qazaq tili arqyly alash jurtynyń júregindegi altyn qaqpanyń kiltin taptym»

Irına Kımniń Jambyl oblystyq teledıdarynan qazaq tilinde habar júrgize bastaǵanyna biraz jyldyń júzi boldy. Kórermender buǵan shyn kóńilimen qýanyp, «áne, kórdińder me, koreıdiń qarshadaı qyzy qazaq tilinde saırap tur!» dep máz bolsa, endi bireýler ony qazaqtyń qaratory qyzy eken dep qalady. Iá, Irınanyń ákesi de, anasy da koreı ultynyń ókilderi. Bul týraly Irınanyń ózi «qospasy joq» dep qaljyńdap qoıady. Biz jaqynda  Irına qaryndasymyzben júzbe-júz otyryp, keńinen suhbattasyp qaıtqan edik. – Irına, aldymen óziń týraly, ata-anań jaıly aıtyp berseń? – Men Qyzylorda oblysy, Jalaǵash aýdanynyń Buqarbaı batyr aýylynda 1987 jyly dúnıege keldim. Ákem de, anam da qazaq tilin biledi. Es bilgeli qazaq balalarymen birge oınap óstim. – Koreılerdiń Qyzylorda obly­syna qonystaný tarıhy týraly kóp adamdar bile bermeıdi, sol jaǵyn da qysqasha aıta ketseń. – 1937 jyly koreılerdi Qıyr Shy­ǵystan Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbeks­tan sııaqty taǵy basqa odaqtas elderge kúshtep qonystandyrypty. Sol kezde atam men apam 9 jastaǵy bala eken. Koreılerdiń  negizgi azyǵy – kúrish ekeni belgili. Al Qyzylorda oblysynyń kóp­tegen aýdan­dary kúrish egýge qolaıly. Son­dyqtan bolar, olardy áıteýir bir jerge ornalastyrý kerek bolǵanda osy jaǵy da eskerilgen bolýy kerek. Ataqty kúrish ósirýshi Ybyraı Jaqaev atamyz sııaqty koreıden shyqqan Kım Man San degen kúrish ósirýdiń rekordshysy da bolǵan. Atam Dýh Van men apam Soı Cha Ok ekeýi Buqarbaı batyr aýylynda (ol kezde Kalının dep atalǵan eken) úılenip, otaý qurady. Olardan Lıýdmıla, Svetlana jáne Vladımır atty 2 qyz ben 1 ul dúnıege keledi.  Úsheýi de orys mektebinde oqıdy. Keıin osy bilim uıasyna qazaqtar da bala­laryn oqýǵa bere bastapty. – О́ziń qaı jyly mektepke bardyń? – 1994 jyly bardym jáne jaqsy oqydym. Bizdiń Qyzylorda oblysynda tu­ratyn ózge ult ókilderiniń bári de qazaqsha taza sóıleıdi. Bul tabıǵı nárse sııaqty qalyptasyp ketken. Al men Taraz qalasyna kelip, osyndaǵy memlekettik pedagogı­kalyq ınstıtýtqa oqýǵa tústim. Qazaqsha sóılep júrgenimdi kórgen stýdentter men oqytýshylarym qatty tań­ǵaldy. Al bizdiń jaqta ózge ult ókilde­riniń qazaq tilinde sóıleskenin qalypty jaǵdaı dep biledi. Mine, osydan-aq qazaq tili jaǵdaıynyń, oǵan degen kózqaras deńgeıiniń qaı óńirde qandaı ekenin bile berýge bolady. – Demek, Taraz qalasyndaǵy qazaq tiliniń qoldanylý aıasy men damý deń­geıi Qyzylorda oblysyna qara­ǵanda áli de tómendeý demeksiń ǵoı? – Bul óńirge kelgeli beri meniń baı­qaǵanym, munda turatyn ózge ult ókil­deriniń barlyǵy da qazaqsha túsinedi nemese azdap biledi. Sál kúsh salsa qazaq tilinde taza sóılep ketýge de múmkin­dikteri bar. Biraq, ókinishke qaraı, óıt­peı­di. Nege? Sebebi, qajettilik joq ekenin biledi. Mysaly, men Qazaqstanda turyp jatqan­nan keıin qazaq tilinde sóıleýim kerek ekenin túsinemin. Bul anadan shyr etip dúnıege kelgen sábıdiń ińgásindeı tabıǵı, úırenshikti nársege aınalýy kerek. – Mysaly... – Mysaly, sonaý 1937 jyly meniń atam men apam qazaqtardyń ortasyna bir aýyz qazaqsha, bir aýyz oryssha til bilmese de kóship kelip, qonystanýǵa májbúr bolǵan tarıhı kezeńdi alaıyq. Bul basqa ult ókilderine de qatysty másele boldy. Mine, solardyń eshqaısysyn qazaq hal­qy keýdesinen keri ıtergen joq. «Qor­jyn tamynyń» bir ból­mesin solarǵa bosatyp berip, bir úzim nany bolsa, ony da bólisip jedi. Bul tarıhı shyndyq. Biz osy tarıhı shyndyqty Qazaq­standaǵy ózge ult ókil­derine az nasıhat­taımyz. Qazaqqa, onyń tiline, salt-dástúrine degen qurmet, mine, osydan bastaý alýy kerek. Áıtpese, ózge ult ókilderiniń jetpisinshi, sekseninshi, toqsanynshy jyldary týǵan ur­paqtary ózderiniń «aspannan túspe­genin» bilip, ata-babalary qazaq­tar­dyń arqa­synda zor­lyq-zombylyq pen ashtyqtan aman qal­ǵanyn jan-júregimen sezinse, memlekettik tilde sóıleý máse­lesine túsinistikpen qaraǵan bolar edi. Sondyq­tan zaman aǵy­my­men, taǵdyr ja­z­my­shymen Qazaq­stanǵa qonys aýdarǵan basqa ult ókilderiniń urpaqtary qa­zaq tilinde sóılemeýi nemese qazaq ultynyń mádenıetin, salt-dástúrin bilýge qushtar­lyq tanytpaýy uıat dep oılaımyn. – О́ziń jaǵrafııa mamany ekensiń, qalaı tilshi bolyp júrsiń? – Tilshi bolýymdy qazaq tilin jaqsy biletinimniń yqpaly dep túsinemin. Sebebi, teledıdarǵa qazaq tilin biletin ózge ult ókili kerek bolyp, meni jumysqa shaqyrdy. Bul usynys ózime de qatty unady. Á degende «Raýan» dep atalatyn tańerteńgilik aqparattyq-sazdy baǵdar­la­many júrgizdim. Biraq bir jarym sa­ǵat­tyq tikeleı efırge shyǵý al­ǵash­qyda óte qıyn boldy. Tikeleı habar bolǵan soń ártúrli adamdar telefon shalady. Olarǵa taban astynda saýatty, máde­nıetti, dál jáne utqyr jaýap berýiń kerek. Osyǵan oraı esimde qalǵan bir qyzyq oqıǵany aıtyp bersem deımin. Birde kórermen­derdiń bireýi telefon shalyp, «Qazaqtyń qyzdary quryp qaldy ma, nege koreıdiń qyzyn júrgizýshi ǵyp aldyńdar. «Qyz syny» baıqaýynan júl­de alǵan qanshama qazaqtyń sulý qyz­dary jumyssyz júr» depti. Depti deıtinim, tikeleı efırde eki júrgizýshi alma-kezek sóılep turamyz, sondaı qarbalas sátte men ózime qarata aıtylǵan álgindeı aýyr sózdi estimeı qalyppyn da: «Rahmet, habarlasqany­ńyzǵa» dep jiberippin. Al kórermen saýalyna yńǵaısyzdanyp qal­ǵan qasym­daǵy júrgi­zýshi qazaq jigiti Rýslan esesin jibermeı: «О́zge ult ókil­deriniń qazaqsha sóılep jat­qanyna qýan­baısyz ba qaıta» dedi. Men bolsam áriptesim nege bulaı aıtty dep oılanyp turmyn. Baǵdarlama aıaqtalǵan soń ol: «Irına, seniń efırge shyqqanyńdy jaq­tyrmaǵan kórermenge «rahmet, habarlas­qanyńyzǵa» dep turǵa­nyń qalaı» dep kúldi. Máseleniń ne jaıynda ekenin sonda ǵana baryp túsindim. Biraq tele­ar­nanyń sol kezdegi basshysy Qalybek Atjan  jınalysta: «Rahmet, Irına, ózińdi óziń ustaı bildiń, emosııańdy sezdirgen joq­syń» dep rıza boldy. Qaıdan bilsin, kórermenniń sózin estimeı qalǵa­nymdy, áıtpese men de bir qa­zaqtaı jaýabyn beretin edim. Qaljyń ǵoı... – Bul baǵdarlamanyń maqsaty ne edi? – Aqparattyq-sazdy baǵdarlama ǵoı. Tań raýandap ata bastaǵan mezgilde júr­giziletin bolǵan soń «Raýan» dep atalady. Osy bir jarym saǵattyq tańǵy baǵdar­lama men úshin úlken mektep boldy. Sóıleý mádenıetin úırendim. Sóz baıly­ǵym da molaıa tústi. Osy tájirıbem áser etti me, keıin «Til-darııa» habaryn júr­gizýdi tap­syrdy. Onyń maqsaty – memlekettik tildiń mártebesin kóterýge atsaly­syp, keıbir ózekti máselelerdi qozǵap, talqylaý, til saıasatyn keńinen nasıhattaý. Oǵan ózim sııaqty qazaq tilinde sóı­leıtin ózge ult ókilderin kóbirek shaqy­rýǵa tyrystym. Mysaly, qaladaǵy qazaq tilinde sóıleıtin ózge ult ókilderi saý­saqpen sanarlyqtaı. Olardy shaqyra-sha­qyra ózimiz de, kó­rermender de mezi bolǵanyn jasyr­ma­ýymyz kerek. Son­dyqtan aýdandardaǵy ózge ult ókilderin izdeı bastadym. – Qyzylorda oblysynan qazaqsha oqyp, qazaqsha sóılep keldiń. Endi oryssha sóıleıtin qazaqtar men túrli ult ókilderi shoǵyrlanǵan Taraz qalasyna kelip, tilińdi «buzyp» alǵan joqsyń ba? – Jo-o-oq. – Muny surap otyrǵan sebebim, or­ta­ǵa qarap adam da ózgeredi ǵoı degenim ǵoı... – Orysshatys ortaǵa tústim eken dep qazaq tilin umyta almaımyn. О́ıtkeni, men úsh tildi: koreı, qazaq jáne orys tilderin jetik meń­gergenmin. Ortama qarap solarǵa qajetti tilde sóıleı alatyn mádenıetke de jettim. – Qazaq tiline baılanysty sózdik qoryń baıı tústi me, álde bir orynda turyp qaldy ma? – Árıne, baıı tústi dep oılaımyn. Instıtýtta tórt jyl qazaqsha oqydym. Adam óziniń til baılyǵyn únemi jetildirip otyrýy kerek. Bul turǵyda ózge ult ókilderi ǵana emes, qazaqtardyń ózderi de til baılyqtaryn kúndelikti oqý, jazý, tyńdaý, izdený arqyly baıytyp otyrǵany abzal. Kemeńger Muhtar Áýezovtiń ózi: «Meniń bilgenim bir toǵyz, bilmegenim myń toǵyz» degen eken. Tildik qorym­nyń baıýy­na qazaq tilinde júrgizetin baǵdarla­malardyń da áseri kóp boldy. Onyń ústine qazaqsha oqyp, qazaqsha izdenip, qazaqsha sóıleý óz aldyna, kórermender saýalyna sheshendikpen naqty jaýap berý qajet. Degenmen, Qyzylorda men Jambyl oblys­taryn salystyryp qarasam, Qyzyl­orda obly­synda tek qana qazaqtar turǵan­dyq­tan ba, ol jaqtaǵy qazaq tiliniń qaımaǵy buzyl­maǵan sııaqty kórinedi. Salystyryp aıtsam, mysaly, Ońtústik Qazaqstan obly­syndaǵy qazaqtardyń tilinde – ózbek, al Jambyl oblysy qazaqtarynyń tiline – qyrǵyz aǵaıyndardyń áseri  baryn, ıakı tilderi aralasyp ketkenin baıqadym. – Qandaı kitaptardy oqısyń? – Qazir «Abaı jolyn» oqyp jatyr­myn. Jartysyna keldim. Abaıdyń óleń­derin, qara sózderin oqydym. – Úıińde jeke kitaphanań bar ma? Muhtar Áýezovten basqa qandaı qazaq aqyn-jazýshylaryn oqydyń? – Ahmet Baıtursynov, Sábıt Mu­qanov, Beıimbet Maılın... – О́ńkeı burynǵy ótken jazý­shy­lardyń kitaptaryn atadyń. Bul osy­lardyń aty-jónderin aıtsam, bilimdi kórinemin degen oıdan týǵan «qýlyq» emes pe? – Joq, burynǵy avtorlardyń kitap­taryn oqıtyn sebebim, olardyń shyǵar­malarynda qazaqtyń kónergen sózderi kóp. Meniki sol sózderdiń maǵynasyn bilsem degendik. Áıtpese, Ábdijámil atanyń «Qan men teri», Muqaǵalı Maqataevtyń óleńder jınaǵy da bar kitaphanamda. – Qazaq tilin bilý, úırený úshin eń birinshi adamǵa ne kerek? Jurt otba­sy­nan, balabaqshadan bastaý kerek desedi. – Balabaqshadan, otbasynan bastaý kerek degen sóz qulaqqa qonady. Meniń eń alǵashqy úırengen qazaqsha sózderim «nan», «qant», «sý», «oınaıyq» jáne «ket­shi ári»... (kúldi) boldy. Aıtpaqshy, jaqynda men bir otbasyna bardym, qurbym turmys quratyn bolyp, kúıeý jigittiń úıine ertip bardy. Mysaly, sol úıdiń ul-qyzdary ata-anasyn qazaq tilinde «áke» jáne «ana» dep ataıdy eken. Ádette, qazaq ta, koreı de «papa» men «mamaǵa» qulaǵymyz úırenip ketken ǵoı. Biraq maǵan álgi úıdiń ul-qyzdarynyń «áke», «ana» degenderi qatty unady. – Qazaqstan halqy Assambleıa­sy­nyń Jambyl oblysy fılıaly aıa­synda at­qa­rylyp jatqan mádenı, rýhanı is-shara­larǵa atsalysyp turatyn shyǵarsyń? – Árıne, bizdiń elde, mysaly, ózge ult ókilderi óte kóp turady. Sondyqtan Qa­zaq­stan halqy Assambleıasynyń qury­lýyn óte quptarlyq is dep bilemin. О́zińiz oılańyzshy, 130-dan astam ult ókilderine memleketimizdiń ishki jáne syrtqy saıasa­tynda atqarylyp jatqan qyrýar ıgilikti isterdi túsindirip, ortaq úıimizdegi tatý­lyqty, ekonomıkalyq tabystardy sana­syna jetkizetin osy uıym emes pe?! Mysaly, men Assambleıanyń oblystyq fılıalymen stýdent kezimnen bastap ju­mys istep kelemin. «Dóńgelek ústel­deri­ne» qatystym, konsertterine bardym. Sodan baıqaǵanym, bizdiń oblysta, ásire­se dúń­gen, uıǵyr, orys ulttyq mádenı orta­lyqtary belsendi jumys isteıdi. Meniń oıymsha, osy jáne basqa da ulttyq mádenı ortalyqtardyń basshylary men músheleri qazaq tiline qatysty máseleni sheship, talqylaýǵa kelgende tys qalmaı, bir atanyń balasyndaı birigýi qajet dep bilemin. О́ıtkeni, memlekettik tilge qa­tys­ty máseleni nege qazaqtar ǵana talqylaýy kerek? Basqalar nege óbekte­meıdi? Sodan keıin aıtaıyn degenim, búginde qazaq tilin damytýǵa baılanysty túrli forýmdar, festıvaldar ótkizilip turady. Bul óte quptarlyq is-shara. Biraq osy is-shara­lardy júzege asyrǵanda jasandy­lyqqa urynbaý kerek dep oılaımyn. О́ıtkeni, sol is-sharalardyń keıbireýleri joǵary jaqqa «ótti» degen aqparat berý úshin ǵana ótkiziletin sııaqty kórinedi. Qazaq tilin biletin, biraq sol bilgenin nasıhattamaıtyn, ary qaraı damytpaı­tyn zamandastarym da bar­shylyq. Olar sahna tórinde ǵana qazaq tilinde sóıle­genimen, bylaı shyǵa bere, ıaǵnı qoǵam­dyq oryndarda orys tilinde sóıleı bastaıdy. Elbasynyń ózi: «Qazaq tili Qazaqstan halqyn biriktiretin faktor», degen joq pa! Áńgimelesken Kósemáli SÁTTIBAIULY.