– Valerıı Vasılevıch, Elbasy Joldaýynda medısına salasyn damytýǵa qatysty birqatar mindetter júkteldi. Qujatta aıtylǵandaı, medısına salasynyń sapasyn jaqsartyp, onyń qoljetimdiligi men tıimdiligin arttyrý úshin aldymen qandaı máselelerdi sheshý kerek?
– Iá, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy Joldaýynda elimizdi damytýǵa, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy máseleler qamtyldy. Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa álemine beıimdelý, ındýstrııalandyrý men sıfrlandyrýdy damytý, agroónerkásiptik keshen, kólik jáne logıstıkalyq salany jańǵyrtý syndy mindetterdi júzege asyrý – ekonomıkamyzdy órkendetýge tyń serpin bereri anyq. Baǵdarlamalyq qujatta áleýmettik salaǵa, sonyń ishinde densaýlyq júıesin odan ári jańǵyrtýǵa aıryqsha mán berildi. Bárinen buryn medısınalyq kómektiń qoljetimdiligi men tıimdiligin arttyrýǵa, aýrýdy erte dıagnostıkalaýǵa nazar aýdarylýy kezdeısoqtyq emes. Qazirgi tańda kúlli álem aýrýdy emdeýden góri onyń sebep-saldarymen kúresip, aldyn alýǵa kóbirek kóńil bóle bastady.
Sebebi bul – syrqat jandardyń densaýlyǵyn tezirek qalpyna keltirýge taptyrmaıtyn tıimdi tásil. Ári memleketke de shyǵyny az, jeńil qadam. Elbasynyń «Qazirgi densaýlyq saqtaý isi qymbatqa túsetin stasıonarlyq emge emes, negizinen aýrýdyń aldyn alýǵa baǵyttalýǵa tıis» dep otyrǵany sondyqtan. Ult saýlyǵyn qalyptastyrý aýrýdyń aldyn alýdan bastalýy kerek. Qazirgi zamanaýı medısına da patogenezdi zertteýge, aýrýlardyń shyǵý tarıhyna tereń úńilip, sol arqyly syrqattardy asqyndyrmaý joldaryn izdestirýde. Búginde densaýlyq júıesinde qoldanyla bastaǵan genetıkalyq taldaý, jasandy ıntellekt júıesi – bári de aýrýdyń aldyn alý úshin jasalyp jatqan tyń tehnologııalar. Sondyqtan dári-dármekti izdeýmen ýaqytty joǵaltpaı, organızmdi ınfeksııalarǵa qarsy tura alatyn qaýqarǵa ıe bolatyndaı deńgeıge jetýimiz kerek.
– Aýrýdyń aldyn alý, densaýlyqty saýyqtyrý neden bastalý kerek sonda?
– О́zin ózi saýyqtyrýdyń, aýrýdyń aldyn alýdyń qaǵıdattary óte qarapaıym. Bul degenińiz – kúndelikti ómirdi durys josparlaý, tamaqtaný rejimin saqtaý, qımyl-qozǵalys yrǵaǵyn durys qalyptastyrý. Saýatty tańdalǵan dene qımyly, gımnastıka, ıoga, sıgýn, júzý men jaıaý júrý, tynys alýdyń tehnıkalary – aǵzany saýyqtyrýdyń basty sharttary. Mundaı jattyǵýlar organızmniń eptiligin, ıkemdiligin, eń bastysy, ártúrli aýrýlarǵa qarsylyq kúshin arttyryp, deneniń symbattylyǵyn, qýatyn birqalypty saqtaıdy.
Buǵan qosa, saýatty tamaqtaný mádenıetin meńgerý – temirdeı densaýlyqtyń kepili. Tipti astyń ázirlenýine de aıryqsha mán berý kerek. О́nimniń daıyndalýyna qaraı onyń aǵzaǵa túsiretin patogendik júktemesi anyqtalady. Mysaly, kartopty alaıyq. Ony pisirýdiń joly ártúrli. Eger kartopty qabyǵymen sýǵa pisirsek, onda bul ónimniń glıkemıkalyq ındeksi 62 birlikti quraıdy. Bul óte jaqsy kórsetkish. Demek, ónim aǵzaǵa paıdaly degen sóz. Al sol kartopty qabyǵynan arshyp pisirsek, dál osy kórsetkishi – 68 birlikti quraıdy. Ol da jaman emes. Eger kartop-frı jasaıtyn bolsaq, onda glıkemıkalyq ındeks birden 92 paıyzǵa sekiredi, ıaǵnı aǵza ony qorytý úshin qatty qınalady degen sóz. Aǵzaǵa kúsh túskennen keıin onyń organdary nashar jumys isteı bastaıdy, qan aınalym júıesi buzylady, asqazan, uıqy bezi, ót joldary nasharlaıdy. Únemi júktememen jumys istegen sońynda álsirep, ártúrli aýrýlarǵa shaldyqqysh keledi. Dárigerlerdiń kóbine qýyrylǵan, súrlengen, konservilengen taǵamdardy shektep, buqtyrylǵan, sýǵa pisirilgen tamaqty tutynýǵa úndeıtini sondyqtan.
– О́zińiz osy qaǵıdattardy ustanasyz ba?
– Ustanýǵa tyrysamyn, árıne. Ásirese tamaqtaný saltyna aıryqsha mán beremin. Organızmdi artyq kalorııamen ýlamaýǵa tyrysamyn. Sebebi tamaqtanýdyń durys jolǵa qoıylmaýy kóp aýrýǵa sebepker. Kúndelikti tutynatyn taǵamnyń qundylyǵy men úılesimdiligi, sapasy men quramy jáne tamaq energııasynyń kirisi men shyǵysy arasynda tepe-teńdiktiń saqtalmaýy aǵzany kúızeliske ushyratatynyn este ustaǵan jón. Ýaqtyly, durys tamaqtaný ómir súrý jasyn da uzartady.
– Aryqtaımyn dep keshki saǵat altydan keıin tamaq ishpeıtinder de bar ǵoı...
– Bul da durys rejim emes. Ýaqtyly tamaq ishpeý de aǵzanyń jumysyn buzady. Mysaly, keshki tamaqty qalys qaldyrsańyz jáne bul ádetke aınalsa, onda as qorytý júıeleri buzyla bastaıdy. Aǵzaǵa tamaq túspegennen keıin ót eshqaıda bólinbeıdi. Ol birtindep qoıýlanyp, tunbaǵa aınala bastaıdy. О́t joldaryna tastyń baılanýy da osydan paıda bolady. Sondyqtan durys tamaqtaný – tamaq jemeý degen sóz emes.
– Siz jyldar boıy uzaq ómir súrýdiń qupııasyna úńilip, adamnyń qartaıý úderisin tereń zerttep júrsiz. Osynaý ushan-teńiz eńbegińiz baǵalanyp, byltyr Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandyńyz. Joǵaryda ózińiz aıtyp ótken aýrýdyń aldyn alý joldary da uzaq jasaýdyń kepili emes pe? Sizdińshe, erte qartaıýdyń basty sebepteri nede? Adamnyń ómirin uzartý barysynda qandaı toqtamǵa keldińiz?
– Jalpy, metabolızm sındromy, ıaǵnı zat almasý prosesiniń buzylýy erte qartaıýǵa alyp keledi. Bizdiń uzaq jylǵy zertteý eńbegimiz de osy tóńirekte órbidi. Áriptesterimizben birlese otyryp, uzaq jasaýdyń tásilderin, zat almasýdaǵy aýytqýlardyń aldyn alý joldaryn izdestirdik. Zertteýimiz boıynsha, azamattarymyzdyń 14 paıyzy boıyndaǵy kúsh-qýatyn, resýrstaryn erte taýysqannan demi úziledi. Metabolızm sındromy arterıaldyq gıpertenzııa, ınfarkt, ınsýlt, qant dıabeti, onkologııalyq aýrýlar sekildi sozylmaly dertterdiń damýyna alyp keledi. Mundaı syrqatpen uzaq jyl boıy aýyrǵan adamnyń aǵzasy syr berip, sońynda mezgilsiz ólimmen aıaqtalýy múmkin. Sondyqtan zat almasý prosesin qalypty deńgeıde ustaý mańyzdy. Ol úshin adam joǵaryda aıtylǵan salamatty ómir saltyn ustanyp, densaýlyǵyna mán berýi kerek. Skrınıngtik tekserýlerden ýaqtyly ótip, jany men tánin saýyqtyrýǵa kúsh salýy qajet. Al biz óz tarapymyzdan metabolızm sındromynyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan keshendi jumystar júrgizip, zerthanalyq jáne dıagnostıkalyq emdeý tásilderin jetildirýge den qoıyp otyrmyz.
Búginde Nazarbaev ýnıversıtetiniń ǵalymdarymen birlesip, zat almasý prosesin retteıtin, aǵzadaǵy qant pen holesterın deńgeıin tómendetetin, uzaq ómir súrýge jol salatyn dári-dármekterdi oılap taba bastadyq. Mysaly, resveratrol degen tabıǵı fıtoaleksın bar. Bul zat almasý prosesin rettep, qan aınalymy júıesin jaqsartady. Bul – tabıǵı antıoksıdant. Ony keıde jastyq shaqtyń elıksıri, rakqa qarsy qorǵanys quraly dep te ataıdy.
Resveratrol qyzyl sharaptyń quramynda kezdesedi. Biraq aǵzaǵa paıdaly bolý úshin kúnine kemi úsh lıtr qyzyl sharap ishý kerek. Bul múmkin emes. Sondyqtan biz resveratroldy júzimnen, onyń dáneginen alyp, arnaıy dári shyǵardyq. Jaqynda satylymǵa shyǵyp qalýy kerek. Jalpy, adam kúndelikti rasıonyna qara júzimdi, meıizdi tutynyp otyrýy kerek. Olardyń quramynda resveratrol mol.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen Erlan Omar, «Egemen Qazaqstan»
