ULANBEL MEN URBULAQ ARASY

Oqta-tekte, anda-sanda bolsa-daǵy, keń-baıtaq elińizdiń jaǵra­pııalyq jarǵaq kartasyna qarap qoıatyn shyǵarsyz. Ulanbelińiz Jambyl oblysynyń jartysyna jýyǵyn alyp jatqan Moıynqum­nyń Saryarqaǵa ulasar tusynda tur ǵoı. Atynyń ózi júregińizdi shym etkizer. Ulanbel. Ulanbel men Urbulaqtyń ara­sy tórt júz shaqyrymnan asady. Dalaly, jotaly-jondy, qyrqa-qyratty, taýly-tasty, shól-shóleıtti jerlermen júrý kerek-dúr. Urbulaǵyńyz – Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy, Balyq­ty­sý boıyndaǵy kishkentaı ǵana aýyl. Aqsý-Jabaǵyly qoryǵyna jalǵasyp jatqan Urbulaq taýy bar. Shymkentten shyǵysqa qarata qara jolmen júrseńiz de, poıyzǵa minip ketip bara jatsańyz da, Tes­kentaýdyń tepseńinde jaıylǵan jylqylardy baıqar edińiz. Oı­maqtaı ǵana kól aıdyny aına­daıyn jaltyrap kóriner. Mine, sol kóldiń aınalasyndaǵy oıdym-oıdym bıdaı, arpa, maqsary egistikterine qyzyǵarsyz. Jaz ben kúzde, árıne. Qystygúni qarly boran ulyp kep-kep bergende, Qaraqshy dep atalatyn atyrapty tanymaı qalasyz. Marhabat BAIǴUT. Bıylǵy qys bul óńirde kóktemniń basy nemese kúzdiń sońy sekildi bop turypty. Almaty – Tashkent tas jolynyń bir búıirinde, elsizdeý tusta eńseli úı zoraıady. Qora-qopsy qaraıady. Maıa-maıa shóbi, qyrýar tehnıkasy tiziledi. Jaqyndaǵanda “Jibek joly” kafesin kóresiz. Tursynbek pen Tursynkúldiń “patshalyǵy” osynda. Elý úshinshi jyldyń erte kókteminde Urbulaq aýylyna Moı­ynqumnyń Ulanbelinen Musa­baı degen kisi kelipti. “Oý, aǵaı-e-en, jerleriń tar eken. Adamdaryń bar eken. Jumys­taryń az eken. Moıynqumda mal kóp, jer de jetip-artylady. Eńbekqorlyqtan erinbeıtinderiń bolsa, júrińder”, – dep shaqy­ryp­ty. Osy Tursynbegińiz sonda on bes jasar balatuǵyn. Ákesi Sartaı nartáýekel dep, Moıyn­qumǵa tartty da ketti. Salt basy emes, árıne. Otbasymen birge. Ulanbelden bir-aq shyqqan sóıtip. Urbulaqta kóp adamnyń, olardyń arasynda Sartaıdyń da turmys­tary júdeý-jadaý edi. Balalar qara nandy da jarytyp jeı almaıtyn keztuǵyn. Ulanbelde bularǵa shyr bite bastaǵan. Úıel­meli-súıelmeli eki inisi mektep bitirip, oqýǵa tústi. Tursynbek ákesimen birge malda qala bergen. Qońdanysyp-jondanysa túsken. Densaýlyǵy myqty. Shabandoz atandy. Qyzdar qyzyǵyp júrdi. Kúnderdiń kúninde eki tý bıeni birdeı satqan Sartaı soqtaldaı ulynyń ýysyna aqshany toltyra salyp, búı dedi-aı: – Kelindi kúngeı jaqtan tańdap tappaǵyńdy tileımin. Jip taǵýyńa Túlkibas stansasyndaǵy naǵashylaryń kómekteser. Sózdi ábden pisirip, ýádesin alyp qaıt. Júdá bar ǵoı, kelindi birden ákelseń de, daıynbyz. Túlkibas stansasynyń tómengi jaǵynda naǵashylary turatyn. Áke sálemin jetkizdi. Tilek-ta­labyn túsindirdi. Naǵashy jeń­ge­leri jasy kámeletke jetken, segi­zinshini “tórttikpen” támam­daǵaly tympıyp qana qalqoz tirligin tyndyratyn Tursynkúlmen ta­nystyrdy. Temirjol vokzalynda eki-úsh ret qydyrysty. Býfetten shaı-paı ishisti. Akasııa aǵashy qorshaǵan temirjolshylar klýby­nan kınofılm kóristi. Bir-bi­riniń qoldarynan qaltyraı usta­syp, dirildeı ýaǵdalasty. Boldy. Bitti. Tursynbek Tursynkúlge úılenetinin málimdedi. Ol jyldary syrǵa taǵý salty joq. Quda túsý qatty aıyp­ta­latyn. Komsomolsha tanysyp, sábettik jastarǵa tán tikeleı jolmen qosylmaq quptalatyn. Ondaı rásimderdiń retin keltire almaǵan alash jigitteri alyp qa­shýdan artyq ádis tappaı alasu­ratyn. Tursynbek te Tursynkúldi alyp qashty. Túlkibastan Tarazǵa deıin taksıletti. Otyz som tóledi. Tarazdan (ol kezde Jambyl ǵoı) Ulanbelge deıin ushaqpen jetti. AN-2 deıtin qanattary qos qabat, qarakók shegirtke syndy kólik qoı. Ulanbel – “Moıynqum” sap­qozynyń ortalyǵytuǵyn. Ush­aq­tan túsken jas kelindi Shý óze­niniń maıda tolqyny qatty tol­qytty. Toıdy “beshir” deıtin. Tursynbek pen Tursynkúldiń “beshirleri” kúshti ótken. Bul 1962 jyl edi. Bir aptadan keıin-aq kelinmin, jańa tústim dep syzylyp otyr­maı, Tursynkúlińiz mal sharýashy­lyǵynyń bel ortasynda júrdi. “Moıynqum” keńsharynyń júz on myńdaı qarakól qoıy, myńǵyrǵan jylqysy bartuǵyn. Malshylar Moıynqumnan Saryarqaǵa qarata bes júz shaqyrymǵa deıin kóship kete baratyn. Mamyrda jyljyp jetip, qazannyń qara sýyǵyna urynbaı, qaıta oralar edi. Osy­laısha on-on bes jyl ótti de ketti. Tursynkúl bastap, balalary qos­tap, bıe saýatyn. Keńshardyń jos­pary bar. “О́ziń kommýnıssiń, úsh aıda jıyrma tonna sút ótki­zesiń. Bıe súti”, – deıdi. Sap­qoz­dyń alpys-jetpis bıesin baı­laı­dy. “Qarajal” kenishine ár lıtrin jıyrma bes tıynnan ótkizedi. Keńshar dırektory: “Bizge jospar oryndalsa boldy. Aqshasyn óziń ala ber, kommýnıst joldas”, – deıdi. Balalar yntalana túsedi. Bir maýsymda bes-alty myń som jınalady. “Jıgýlıdiń” quny ǵoı. Qymyzdy eki júz lıtrlik sabaǵa ashytatyn. Kúnine úsh júzden bes júz lıtrge deıin jetkizip júrdi. Sabanyń astyna tobylǵy tóseı­siz. Sabany, bylaısha aıtqanda mesti jylqy terisinen ázirleısiz. Ystaı berseńiz, maılaýdan erin­beseńiz, sabańyzdyń sapasy kúsheıe túser. Alpys segizinshi jyldyń jazynda Sartaı aqsaqal aýylyna qaıta kóshken. Zeınetkerlikke shyq­qan. Urbulaqty saǵynǵan. Ulan­belde Tursynbek pen Tur­synkúl bala-shaǵasymen qalǵan. Jıyrma jyl jylqy baǵyp, “Qarajal” kenishin, qala berdi Ulanbel jurtyn qymyzǵa qaryq qylǵan Tursynbek pen Tursynkúl 1993 jyly Urbulaqqa oralýǵa bel býǵan. Ulanbel men Urbulaqtyń ara­syndaǵy tórt júz shaqyry­m­nan astam jermen segiz kún júrip, jylqymen birge jyljyp, toǵy­zynshy kúni Urbulaqqa jetken. Tursynbegińiz. Janynda, árıne, ulanbeldik dostary boldy. Bir qo­ra jylqyny jaıyp aıdap jet­kiz­di. Al qoı men qara mal má­shı­nemen jiberilgen. Ishinde tory bıeleri, aqboz attary, qunan-dónenderi, ala taılaryna deıin bar bir qora jylqyny, birer máshıne qoı men sıyrdy kórgen jurt qatty tańyrqasty. Ishtarlyq degen qıyn dá-á-á. Urbulaq pen Balyqty aýyldary mundaı baılyqty bilmegen. Kórmegen. Tursynbek Ulanbelden ákel­gen jylqysyn Urbulaq taýyna aıdap apardy. Keń dalada emin-erkin jaıylatyn jaryqtyqtar taqyrǵa aınalǵan taýdan tasyr­qap, oıǵa oıysady. Birese Kelte­mashattyń jońyshqalaryna, bire­se, Balyqtynyń bıdaıyna túsedi. Kúzetshiler kún kórsetpeske ke­tisti. Egistikterge tússin-túspesin, tisterin qaırap kep, tepsinedi de turady. Tursekeń biraz qylquı­ryq­ty Qarabulaq bazaryna aı­dady. Qoıdy da, sıyrdy da saý­dalady. Aqshanyń shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı, tehnıka jınaýǵa kiristi. Egin sharýashylyǵyna ıkem­delmese, bolmaıtynǵa aınal­dy. “K-700”-den bastady. Alǵash bireýin, keıinnen ekinshisin aldy. Kombaın tapty. Seıalka, soqa, mala salar máshıne... Dáneker­leıtin apparatqa deıin. Jer ıemdenbektiń azabyn aıtsańyzshy. “Sen bul jaqqa eńbek sińirmegen adamsyń”, – deıdi ǵoı munda­ǵylar. “Sonda men, nemene, as­pan­nan túsippin be?” – deıdi Tursynbek. “Beker keppiz ǵoı”, – dep burqyldaıdy bıeniń baýy­ryndaǵy Tursynkúl. Balalary da shý ete qalady. “Kóke! Apa! Nege keldik?!” desedi. Kóp nárseni kórdi. Kóp nársege kóndi. Jylqy múlde kemip ketti. Biraq bıelerdi saqtaǵan. Maqsary, bıdaı, jo­ńyshqa, arpa ósirmekke úıre­nisti. Beınetten qashpasańyz, tir­liktiń kózin tappaqtan jalyq­pasańyz, erinshektik deıtin shaı­tandy moınyńyzǵa mingizbeseńiz, bárin de jeńýge bolatyny belgili. Árıne, ákim-qaralarǵa biraz-biraz birdeńe berýge týra keldi. Aýdan­daǵysyna da, aýyldaǵysyna da. Almaty – Tashkent trassasyna tıip turǵandyqtan, baılyqqa op-ońaı batyp jatqandaı kórip, teginnen-tegin qymyz iship, et-pet jep, tisin shuqyp ketkisi kele­tinder kúrt kóbeıgen. Tursynbek pen Tursynkúl ondaılardy tártipke tez túsirdi. Bala-shaǵany, kelinderin soǵan úıretti. Naryq zamany. Beınet qatty. En-tegin jatqan eshteńe joq. “Qatty” desti. “Peıilderi tarylypty” desti. Meıli. Jıyrma jeti jasar Ámirdiń qazasy ata-anaǵa asa aýyr tıgen. Jubanatyndary – uldarynyń artynda qalǵan Dıas pen Jibek edi. Búginde olar Almatyda oqyp júr. Urbulaq pen Qaraqshy mańaıyn jaılaǵan jekemenshik óndiristik kooperatıv “Ámir” dep atalady. Jetpisshaqty jylqy, úsh júzden asa qoı, júzden asa iri qara. Eki júz gektardan asa egistik jer. Eki birdeı “K-700”, úsh “Belarýs”, tórt “DT-75”, taǵy­syn-taǵy tehnıkasy jetkilikti. Búginde Tursynbek Sartaıulynyń óndiristik kooperatıvi anaý Abaı aýyly men mynaý Urbulaqtyń, búıirdegi Besata qystaǵy jerle­ri­niń birazyn ıgerip, jeke sharýa­larǵa kómekteser halge jetken. Qa­raqshy tegistiginde, qara jol­dyń boıynda, joǵaryda jazǵa­nymyzdaı, eńseli úı, qora-qopsy, kafe bar. Balyqty aýylynan nemisterdiń tórt úıin túgel satyp alǵan. Uldary Baıbol men Ashat kelinderimen birge osynda. Zańger mamandyǵyn alǵan Tımýr men bıznesmen Ábdir Almatyda. Ábdirleri Reseı men Qytaıǵa jıi baratyn iskerlerdiń, qaltaly­lar­dyń qatarynda. Qyzdary Zylıqa Tarazda, Qarlyǵash Túlkibasta. Bári úıli-jaıly, uldy-qyzdy, ósip-ónip, órkendep jatyr. “Al­laǵa shúkirshilik, jıyrmadan asa nemeremiz ósip keledi, kóbeıe bersin”, – deıdi Tursynkúl jeńgeı. Tursynbek pen Tursyn­kúl qurǵan “Ámir” óndiristik kooperatıvinde jazda jıyrma adam jumys isteıdi. О́zderiniń óren-jarandarynan basqa. Jeti júz gektar egistikti solar kútip-baptaıdy. Egedi, ósiredi, ónim jınaıdy. Tórt malshy turaqty túrde jylqy men qoıǵa jaýapty. Aılyq jalaqylary elý myń teńgeden kem emes. Malshylardyń jekemenshik malyna shekteý joq. Qansha bolsa da qosyp baǵa beredi. “Qaıta bizge jaqsy, malym ósip jatyr dep, meniń malyma da janashyrlyqpen qaraıdy”, – deıdi Tursynbek. Qazir malshy Bazarbaı áıeli Bıbaıshamen jáne uly Nurbol­men birge qora jaqtaǵy úıde turady. Qoı men jylqy solardyń jaýapkershiliginde. Bıelerdi de solar saýady. “Jibek joly” ka­fesin jalǵa bergen. Biraz jyldan beri. Jazda júz lıtr qymyz ótki­zedi. Kafege. Kúnine. Ánýar Jana­lıev deıtin ózbek jigiti, áıeli Kámıla men qyzdary Jámıla úsheýi kafeni jap-jaqsy ustap keledi. “Jibek joly”, ásirese, qu­dalyq ótkizbekke óte-móte qolaı­ly. Qymyz ashytýǵa Tursynkúl jeńgemiz jetekshilik jasaıdy. Kelinderi Zere sheber qymyzshyǵa aınalǵan. Bala-shaǵa, nemereleri de kúbi pisip, qymyz baptaýdan boı tartpas. “Ámir” óndiris kooperatıvine, onyń jetekshisi, jasy jetpisten asyp úlgergen Tursynbek Sartaı­ulyna senim arta túsken. Baıaǵy­daǵydaı birtúrli, jaqtyrmaı, ishtarlyqpen, túsinbeı, tiksine qaraıtyndar azaıǵan. “Áli de kedergiler kóp qoı, – deıdi Turse­keń mıyǵyn mysqyl túrtip. – Birde aýdannan birer bastyqtar keldi. Abaı aýylynda bes myń gektar jer bos jatyr, bes jyl boıy eshkim egin ekpegen, ıgerýge qalaısyzdar degendi aıtty. Aldymen baıqap kóretinimizdi bildirip, júz elý gektarǵa bıdaı septirdim. Kooperatıvke kirgisi keletinderdiń qaǵazdaryn alyp, aýdanǵa bardym. Sóıtsem, ádilet bas­qarmasynda ádilettilik kem eken. Áýre-sarsańǵa saldy da qoı­dy. Aqsha ber degendi ashyq aıta­dy-aı sabazdar. Sonymen, jer tolyq ıgerilmeı qaldy. Qarapaı­ym sharýalar qınaldy. Endi sýbarenda quqyǵy ádilet basqar­malarynan alynyp, ákimdikterge ótip jatyr ǵoı, jeńildeıtin shyǵar...” Kafege burylmaı, úılerine tikeleı tartqandardy onsha jaratpaı ma, qaıdam, Tursekeńder salqyndaý sekildi kóringen. Keıin bildik, Tursynbek pen Tursynkúl Balyqtydan údere kóshken tórt nemisten satyp alyp, qaıta jón­dep, keńeıtip-kórkeıtken úı-jaı­laryndaǵy monshaǵa túsip qaıt­paqqa jınalyp jatyr eken. Jol­dan qaıyrylǵan sizdiń tilshińizdi sál-pál jaqtyryńqyramaı qal­ǵany sodan bolsa kerek. Birazdan soń baryp sheshilisti. Ekeýi de. ...Tursynbek túsinde ylǵı da Ulanbelden Urbulaqqa qarata jylqy jaıyp, kóship kele jatady eken. Tursynkúl túsinde Túlkibas stansasyndaǵy akasııa aǵashy qorshaǵan temirjolshylar klý­byn­da kıno kórip otyryp, jyl­qyshy jigittiń qolyn ustaı bere, uıalǵanynan oıanyp ketetin kórinedi. Marhabat BAIǴUT.