Sharanyń maqsat-muraty jaıly kópshilikti habardar etken Túrki akademııasy halyqaralyq uıymynyń basshysy Darhan Qydyráli, mundaı basqosýlar Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda aıtylǵandaı tarıhı jadymyzdy jańǵyrtyp, ulttyq kodty oıatýǵa negiz bolatynyna toqtaldy.
Rasynda mundaı keleli keńester men tolymdy talqylaýlardyń ult rýhanııatyna bereri mol. О́tken jyly atalmysh taqyryp boıynsha uıymdastyrylǵan alǵashqy semınarǵa japondyq tanymal túrkitanýshy ǵalym Hısao Komatsý kelip, tatar halqynyń qaıratkeri Ábdirashıt Ibrahım jaıly keń kólemde dáris oqyǵan bolsa, bul jolǵy jıynyń bas baıandamashy retinde qoǵam qaıratkeri, alashtanýshy Berik Ábdiǵalı tańdalypty.
– Alash fenomeni áli tolyq zerttelip bolǵan joq. Beti ashylmaı jatqan taqyryp qanshama. Sonyń biri – búgingi semınarǵa ózek bolyp otyrǵan Alash áskeriniń tarıhy, – dep, baıandamasyn bastaǵan alashtanýshy osy maqsatta izdenis jasap, Túrki akademııasy halyqaralyq uıymynyń qoldaýymen Máskeý, Peterbor, Omby, Tom qalalaryndaǵy muraǵattardan Alash áskerine qatysty kóptegen derek tapqanyn jetkizdi.
Ásirese, Reseı Federasııasynyń áskerı-tarıhı murajaıyndaǵy kezindegi aqgvardııashylarǵa qatysty derekter qorynda Alash áskerine qatysty qujattar kóp eken. Sondaı-aq Semeı jáne Almaty arhıvterindegi qujattar qoryn súzip shyǵýdyń arqasynda izdenýshi «Alashordanyń áskerı qurylymy (1917-1920 j.j)» atty qujattar negizinde kitap jazyp shyǵypty. Basqosý barysynda atalmysh týyndynyń da tusaýy kesildi.
Kólemi 300 bettik qundy eńbekte: Alash áskeriniń josparlary men qalyptasý kezeńderi, azamattyq soǵys jyldaryndaǵy Alash áskeriniń áreketi, Alash áskeriniń Jetisý maıdanyndaǵy joryq joldary, aqgvardııashylar baspasózindegi Alash áskeri jaıly aqparlar qatarly 90-nan astam derekti-qujattar toptas-
tyrylypty.
Sondaı-aq tuńǵysh ret alash sarbazdarynyń tizimi boljamdy túrde anyqtalyp, Aqsý, Aıagóz, Úrjar, Maqanshy óńirlerinde quryl-
ǵan Alash sarbazdary barlyǵy 2 myń adamnyń tizimi jasalyp, osylardan 700 sarbazdyń aty-jóni tolyq anyqtaldy.
«Bolashaqta joǵarydaǵy tizimde esimi anyqtalǵan alash sarbazdarynyń urpaqtaryn izdestirip, sol kezdegi tarıhı jaǵdaılar týraly estigen-bilgen adamdardan estelik jınastyrýdy qolǵa almaqpyz. Aldaǵy jazda osy másele boıynsha arnaıy ekspedısııa uıymdastyrý isi de qarastyrylýda», dedi Berik Ábdiǵalıuly.
Joǵarydaǵy Alash áskeri jaıly týyndynyń biz baıqaǵan ekinshi bir ereksheligi – munda naqty qujattyq derekterdiń moldyǵy. Bolashaqta alashtanýshylar daıyn derekterdi paıdalanyp, ony ǵylymı turyǵdan tápsirleý máselesi kezek kútip turǵany anyq.
Iаǵnı, sol jyldary Alash áskeriniń quramyna kiretin batys óńirdegi 3 polk, Torǵaı-Qostanaı jerindegi 2 polk, elimizdiń shyǵys bóliginde jasaqtalǵan 5 polk jáne kadrlyq rezerv daıyndaýǵa arnalǵan 1 polk, barlyǵy 10 polktyń tarıhy men joryq isterin jeke-jeke taldaý-zertteý máselesi kún tártibinde tur. Mysaly, alashtyqtar áskerdi kadrlyq jasaqtaý úshin Orynbor ıýnkerler ýchılshesin paıdalanyp, 1918 jyldyń kókteminde Samaradaǵy aqgvardııashylar úkimetimen kelissóz júrgizý arqyly 2 mln som aqsha 2000 myltyq, 38 pýlemet, 2 zeńbirek alǵany jaıly derekti atalmysh kitaptan tanysý barysynda, qazaq qaıratkerleriniń qıyn-qystaý zamanda halqyn qorǵaý jolynda aıanbaı eńbek etkenin ańǵarýǵa bolady.
Jıyn ústinde jańadan tusaýy kesilgen týyndy jaıly pikir bildirgen Parlament Májilisiniń depýtaty, general-leıtenant Abaı Tasbolatov, bul kitap qazaq Qarýly kúsh tarıhynyń bastaýyn qujattaıtyn tyń dúnıe ekenin atap shyǵarmadaǵy qujattardyń ýaqyttyq mańyzyn anyqtaý arqyly qazaq áskeriniń paıda bolý datasyn tarıhı turǵydan jańǵyrýǵa múmkindik bar ekenine toqtaldy.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen
Erlan OMAR,
«Egemen Qazaqstan»
