Belgili qoǵam qaıretkeri ári mýzykatanýshy, kompozıtor Hasen Qoja-Ahmet óziniń «Qazaq ánderi qalaı kosmopolıttendi?» degen eńbeginde: «Kezinde A.Zataevıchtiń «Qazaq halqynyń 1000 áni» jınaǵymen tanysqan Eýropa zııalylary (Lýı Aragon): – “Osynshama mýzykalyq qazyna Eýropadaǵy on halyqty qosqanda da tabylmaıdy!” – dep tańqaldy emes pe?!» dep jazady. Rasynda solaı. Al, odan da ǵajaby sol 1000 ánde 1000 taǵdyr bar edi...
Iá, árqaısysynyń tarıhy, shynaıy ómirde bolǵan oqıǵasy bar-tuǵyn. Áýen sol oqıǵa, sol taǵdyrdan týǵan. Búgingideı túnimen kúısandyqqa otyryp odan-budan julmalap, eki taktynyń arasynan aspaıtyn ıt yrǵyljyń yrǵaq emes edi ol áýen! Eń aldymen júrek tolqytyp, sezim terbegen, jalyny jandy qınaǵan áldebir oqıǵa bastan ótip, sol sebepti jan men únniń úılesiminen áýen shyǵyp, oǵan kóńildegi súbeli sóz qosylyp, ol toǵyz perne qos ishekpen ádiptele áýelegende jansýsar jańa án keletin ómirge. Taǵdyrly án! Al onyń tarıhyn da, sózin de, taǵdyryn da bylaı qaıyra turyp tek úni jaıly aıtaıyqshy.
Biz jańalyq ashyp otyrǵan joqpyz, únniń adamnyń jan dúnıesinen, bolmysynan habar berip turatyny ǵylymda da aıtylǵan. Tipti, «ún – adamnyń jan dúnıesiniń aınasy» dep te jatady. Qazaq ániniń biz boılaı bermeıtin ıirimi, tamsandyryp qana qoıatyn tátti tusynyń bir qupııasy osy únde jatsa kerek.
«Uıyqtap jatqan júrekti án oıatar,
Únniń tátti oralǵan máni oıatar» dedi Abaı atamyz. Demek oıly qulaq tyńdarman sózdiń máni bylaı tursyn, únniń mánine boılaıdy eken. Únniń máninen oıanady eken kóńili! Bul sirá, qandaı ún? Muny bir aýyz sózben túsindirý múmkin emes, árıne. Mynadaı bir oqıǵa eske túsedi.
Birde stýdenttermen shyǵarmashylyq kezdesý barysynda kınorejısser Dárejan О́mirbaev «Kardıogramma» fılmindegi Jasulannyń anasy rólindegi aktrısany qalaı kezdestirgenin baıandap bergeni týraly belgili kınotanýshy Názıra Rahmanqyzy jazyp edi.
Balasyn uryp, uryspaı-aq, únsiz qarym-qatynaspen úndestik taýyp qolqanat qylyp jumsap, az-kem meıirin tógip erkeletip te otyratyn baıaǵy ájelerdiń bolmysyn kórsete alatyn aktrısa izdep júrgen ǵoı. Bir kúni vokzaldyń kútý zalynda otyrǵan rejısser kenet tý syrtynan estilgen áıel adamnyń daýsyna qulaq túredi. Júzin, túr-tulǵasyn kórmegen qalpy, álgi róldi osy adam alyp shyǵa alady dep ishteı qatty qýanyp ketken eken. «Beıtanys áıeldiń erekshe meıirimge toly úninen ájemniń bolmysy elestep erekshe kúı keshtim» degen eken rejısser.
Sóıtip, úninen ózi kórinip turǵan áıelge burylady. Basynda oramaly bar, aýyldyń qarapaıym áıeli eken. Beıtanys erkektiń kınoǵa túsý jaıly usynysyn estigende «oıbaı, ondaıym joq» dep at-tonyn ala qashady. Rejısser aqyry túsindirip, sol áıel «Kardıogramma» fılminde ananyń rólin somdaıdy. Kórgen adam biler, keremet somdaıdy. Kóp sóz de joq. Ásheıin bar ma, joqtyń aınalasynda úsh-tórt-aq ret sóıleıdi, boldy. Biraq bolmysyndaǵy ǵajaıyp tereńdik ekranda qapysyz kórinis taýyp, kórermenin ózine erekshe tartady. Bul ne sonda? Ún onyń qandaı adam ekendiginiń belgisi eken. Rejısser túsiremin dep armandaǵan adamnyń ishki álemin úninen kórip tur...
Án týraly, Abaı atamyz aıtqan «únniń máni» týraly oılanyp júrgenimde osy oqıǵa oıyma qaıta-qaıta kele beredi. Keıin bir baǵdarlamada sóılegen áıgili dıktor Saýyq Jaqanova apamyzdyń «men kisiniń kisiligin bir-eki aýyz sóılegende úninen ańǵara alamyn» degen mazmundaǵy sózin estip, bir-birimen qabysyp jatatyn ún men bolmys týraly oıymdy onan saıyn nyqtaı túsip edim. Radıoda uzaq jyldar daýystap shyǵarma oqyǵan adam shyǵarmadaǵy nebir jaǵymdy, jaǵymsyz keıipkerler obrazyn únmen beınelep, keıin túısigi ár qandaı únderden adam minezin tap basyp tanıtyn tereńdikke ulasyp kete barsa kerek.
Endeshe, shynaıy ómirde bolǵan oqıǵalar sebebinen ómirge án ákelgen babalarymyzdyń bolmysy sol klassıkalyq ánderimizdiń sazy arqyly jetipti-aý bizge! Ol únde olardyń jan dúnıesi, kisilik bolmysy jatyr eken ǵoı! Ǵajaıyp kúıshi Seken Turysbekov qaıtalap aıta beretin Muhtar Áýezov atamyzdyń «qazaqtyń uıaty kúıinde ǵana qaldy» degen sóziniń astar-máni endi endi túsinikti bolǵandaı. Bolmysyndaǵy tereńdik – adamnyń ishki úni. Ol tipti deneden shyqty ne, dombyradan shyqty ne, báribir eken! Kúı adamnyń ishki únin, bolmysyn dombyranyń múmkindigi arqyly jetkizý eken ǵoı. Osy jerde Qadyr Myrza Áliniń búkil alash jatqa aıtatyn «Naǵyz qazaq qazaq emes, Naǵyz qazaq – dombyra» degen sózi ǵulama Áýezovtyń oıymen dálme-dál túsedi. Tipti Qadyr aqynnyń tusyndaǵy qazaq sol dombyra únindegi bolmysy boıyndaǵy qazaq bolatyn bolsa onda aqyn bulaı aıtpas pa edi dep te oılaıdy ekensiń. Osy turǵydan túsinseń bul shýmaq naǵyz qazaqtyń asyl bolmysy men bıik parasaty dombyrada ǵana qaldy degendi aıtyp asa bir maqtanatyndaı da jaǵdaı emes bolyp shyǵady. Shyndyǵynda da solaı emes pe?
Al, keńes ókimeti kezinde qazaqtyń ásirese, shertpe kúılerin baı-manaptyń kúıleri dep qatty shekteýge ushyratqany, dombyrada saýsaq basýdyń qazaqy úlgisin ózgertip jibergeni týraly shertpe kúıdiń shermendesi Janǵalı Júzbaı qolmen qoıǵandaı jazyp edi. Anyǵynda bul saýsaq basýdyń ózgerýi kúıdiń bolmysynyń ózgerýi edi. Onda joǵarydaǵy qısynǵa salsaq búgingi dombyrańyzdyń ózi naǵyz qazaq bolmaı qalady. Shyndyǵynda búginde kúıdiń oıy, fılosofııasy, qýanysh-qaıǵy, ókinish-muńy sekildi negizgi máıegin ysyra turyp qansha jyldam tartsa sonsha ótimdi bolady, kúıshi de tanymal bolamyz degen áýesqoı kúıshilerdiń áreketinen-aq kóńiliń qulazyp sala beredi. Sondyqtan da «qazir kúıdi kózben tyńdaıtyn boldyq» dep kúıinedi shyn kúıshiler.
Jas mýzykatanýshy Rústem Nurken búı deıdi: «Mýzyka ǵylymynda «dybys ıdealy» degen termın bar. Iаǵnı, belgili bir úndi ulttyq dep qabyldaý. Qazaqta ol – dombyranyń qońyr úni edi. Ýaqyt óte kele dombyranyń ishegi balyq aýlaıtyn leskaǵa aýystyrylsa da baıyrǵy úndi saqtap qalǵandaı boldyq. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń aıaǵyna deıin saqtalyp kelgenimen, jańa zamanmen ózge mádenıettiń yqpalymen jańa dybys ta paıda boldy. Búgingi qazaq eskishe tartatyn kúıshini qabyldaı almaıdy. О́ıtkeni, joǵaryda aıtylǵan «dybys ıdealy» ózgergen. Estradanyń saldyr-gúrsiline jáne kúı óziniń negizgi maqsatynan aıyrylǵannan keıin osyndaı hálge tústik. Al, dybys ıdealynyń ózgerýi – tutas bir ulttyń ózindik bolmysynan aıyrylý degen sóz». Mine, másele qaıda jatyr?
Taǵy da Hasen Qoja-Ahmettiń sózine júginsek: «Otarshyldar qazaq áýenin birte-birte assımılıasııalap joıýdy bóten halyqtar (negizinen, eýropalyq) mýzykasyn sheksiz mólsherde nasıhattap, qazaq sanasyna sińdirý arqyly-aq júzege asyrý tásilin tańdaǵan. О́kinishke qaraı, sol maqsattaryna jetti de» dep jazǵan bolatyn.
Biz osylaı ózimizdiń asylymyzdy ózgeniń jasyǵyna aıyrbastadyq. Kerisinshe dál qazirgi ýaqytta biz berile tyńdap, qutyryna bılep júrgen jasandy mýzykadan jalyqqan eýropanyń elderi ózderiniń burynǵy tabıǵı mýzykasyn qaıta izdep, sonyń sorabyn súıýge taba almaı jatyr. Muny mýzyka mamany, mádenıettanýshylar indete zerttese talaı dúnıeniń syry ashylady. Keıingi kezde nebir sheteldik, ásirese japondyq qyz-jigitterdiń qazaq mýzykasyna qyzyǵyp, ánin aıtyp, kúıin shertýge qumartqany jóninde kóptep aqparattar shyǵa bastady. Ol balanyń qarny ashqanda oıynshyǵynan jalyqqany sekildi shyn mánindegi rýhanı azyqqa ashyqqany. Uly dalanyń, kóshpendi halyqtyń mırasqory retinde bizdiń tabıǵı mýzykamyzǵa tabıǵı azyq-túlikke umtylǵandaı umtylatyn kún keledi áli. Talaýǵa, urlaýǵa kóshedi. Mundaı uıat sińgen, ar men súıispenshilik qatar órilgen, namys pen rýh qaınap jatqan tabıǵı «ónimdi» Uly dalany at tuıaǵymen keship, ań men qustyń, tabıǵattyń tilin bilgen daladaı halyq qana týdyra alady. Al, biz shetelden qonaqtar kelse, óziniń operasyn kórsetip, eki-úsh klassıkalyq ánderdiń jyldamyraq aıtatyn oryndaýshysyn shaqyryp ánniń bir-bir shýmaǵyn aıtqyzyp bet sıpaımyz, boldy. Eger Eýropaǵa qonaqqa barsaq, olar Aqannyń «Mańmańgerin» aıtsa kóńilge demeseń, ony Erlan Rysqalıdyń aıtqanynyń janynda kúlkili bolyp shyqpaı ma? Sondyqtan olarǵa óz dúnıemizdi deńgeıinde kórsete bilsek sol tańsyq edi-aý. Baıaǵy sol qý quldyq sana...
Iá, búgin bizde eldi qalaı eliktiremiz degen bir ǵana maqsatqa ulttyq mýzykany qurbandyqqa shalý naýqany jappaı júrýde. «Bir halyqty jaýlaý úshin birinshi mýzykasyna qara. Qutyrynyp, bıletýge ǵana beıim bolyp tursa ol halyqty jaýlaý qıyn emes, tyńdaǵan jurt jylamsyrap tursa, ol eldi de jaýlaý qıyn emes, eger mýzykasy tyńdaǵanda oıǵa jeteleıtin el bolsa, ony jaýlaý óte qıyn» degen Konfýsıı qaǵıdasy mýzykasy arqyly ultyn tanýdyń formýlasy sekildi. Al, endi uly dalany qorǵap kelgen babalarymyzdyń bolmysyn tanytar osynaý ǵajaıyp qundylyǵymyzdyń búgingi kúıin jan kúıdirer kúıikti halge túsirdik. Bul árıne, Konfýsıı aıtqan haldegi ózimizdiń de kúıimiz. Ekrandaǵy estradashylardyń saıranynan el klassıkalyq ánderimizdi jetkizip ketken nebir dúldúl sańlaqtarymyzdyń esimin, tirileriniń túrin umytýǵa aınaldy. Sóıtip, estradanyń erkelerine hat jazyp qaıratker bol deıtin halge de jetken sııaqtymyz...
Zataevıch jınaǵan 1000 ánniń 34-niń ǵana sózi bolǵan eken. Qalǵandarynyń báriniń aıyl-turmanyn túgendeýge qanshama qaıratker eńbek etti. Sonyń ishinde qazaq ánderiniń tekstologııasyn zerttegen, soǵan búkil ǵumyryn arnaǵan jalǵyz adam bar, ol – Zeınelǵabıden Qospaqov. Úlken mýzykatanýshy, úlken ǵalym. Ol kisi sol ánderdiń deniniń sózin ornyna qoıyp shyqqan. Odaǵaı sózderge deıin qoıǵan. Búkil ǵumyryn osyǵan arnaǵan. «Qazir dúnıeden ótip ketken sol kisiniń kitaby baspada jatqanyna 10 jylǵa jýyqtap, jaqynda ǵana týǵan qyzynyń demeýshi taýyp qýzaý salýymen endi baspadan shyqpaqshy», deıdi Qospaqov týraly kól-kósir málimetter aıtqan ánshi, zertteýshi Erkin Shúkiman. Muny bizdiń ulttyq ónerge, klassıkalyq ánderge degen qazirgi kózqarasymyzdyń bir ǵana kórinisi retinde alǵa tartyp otyrmyz.
Osylaısha, qazaqtyń klassıkalyq ánderin tyńdaýǵa qaýqarymyz jetpeı qaldy. Mátindegi qanshama syr, sazyndaǵy qanshama ıirimge ilese almaı adasyp qaldyq. Tipti, sony jetkizýshilerdiń ózinde kemshilikter jeterlik. Ol da kóńil bólmeýden shyǵatyn dúnıe. Ánniń qaǵazdaǵy mátini qalaı bolady, aıtylǵanda qalaı aıtylýy kerek ekendigi týraly áıgili ǵalym, sóz bilgiri Rábıǵa Syzdyqovanyń jazǵan maqalasyndaǵy talaptar týraly keı dástúrli ánshimin degen jigitter de bile bermeıdi. Ǵalym Memkemtas Myrzahmettiń orys qarpine kóshkennen keıingi qazaqtyń sóıleý máneri qalaı ózgerip ketkeni, ony kemshilik dep bilip júrgen qazaqtyń kemde-kem ekendigi týraly aıtqany ulttyq ónerpazdardy da meńdetken dert retinde bólek aıtar áńgimeniń arqaýy. Úndestik zańdylyqtaryn ǵana saqtap qalmaı, án tarıhy men mazmunyna óziniń janyn sińdire jetkizgen keshegi Jánibekterdiń tereń jan álemine qarap otyryp, ándi shyǵarýǵa ǵana emes, aıtýǵa da kemel kisilik, alapat adamgershilik, ulttyń janymen bite qaınaǵan orasan rýh kerek ekenin ańǵarasyń. Ony kelesi sózdiń oraıyna qaldyraıyq.
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
