Qar sýy qapyda qaldyrmasyn desek...

Ishki ister mınıstrligi Tótenshe jaǵdaılar komıtetiniń habarlaýynsha, aýdandaǵy jeke turǵyn úıler men basqa da qurylys nysandary din aman. Sý tek aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerge jaıylypty. 80 adam men ekskavator, býldozer, KamAZ syndy 16 tehnıka jumyldyrylyp, sý buzyp ketken jerlerge topyraq úıilip jatyr. 

Kóktemgi sý tasqyny elimizdegi biraz aımaqtar úshin syn saǵat sanalatyny jasyryn emes. Tabıǵattyń dúleı minezin aýyzdyqtaý qıyn ekeni, keı jaǵdaıda oǵan qarsy turý tipti de múmkin emes ekendigi túsinikti. Alaıda «Saqtansań – saqtaıdy» degen qaǵıdany ustanbaýǵa taǵy bolmaıdy. Qol qýsyryp qarap otyrýdyń, samarqaýlyq tanytýdyń aqyry qalaı aıaqtalatynyn buǵan deıingi apattar, qaıǵyly oqıǵalar talaı márte dáleldegen. О́tken jyldyń ózinde esirgen Elek ózeni Aqtóbeni ábigerge salyp, júzdegen turǵyn úıdiń sý basyp qalǵany, myńǵa tarta adam qaýipsiz jerge kóshirilgeni málim. Aıta bersek, mundaı mysaldardy tize berýge bolady. 

Jalpy, aqpan ortalanbaı jatyp qalyptasqan Syrdarııa aýdanynda bolǵan jaǵdaı tótenshe jaǵdaılar qyzmeti men jergilikti atqarýshy organdarǵa aldyn ala jasalǵan eskertý dep qabyldaǵan durys syńaıly. Tasqynnan tónetin qaýiptiń ótinen qashyqtaý jatyr degen Astananyń ózinde daıyndyq jumys­tary qazirden bastap qyzýda. Elorda ákim­diginiń apparattyq jıyny tasqyn sýǵa ázirlik jumystarynyń keshendi josparyn tanystyrýdan bastalǵany osyny kórsetedi. Osy jıynda aıtylǵandaı, tótenshe jaǵdaılar týyndaýy múm­kin degen «Kóktal» turǵyn alabynda jaıaý júrginshiler kópiri naýryzdyń ortasyna deıin jóndeýden ótkiziletin boldy. «Qazgıdrometpen» birlese otyryp jaýyn-shashynnyń mólsherine, sý­dyń kóterilý múmkindigine boljam jasa­lyp, Moıyldy ózeni men Esildiń jo­ǵary jaǵynda artyq sýdy burý joldary qarastyrylǵan. Qys bastalǵaly qar­qyn­dy júrip jatqan qar shyǵarý jumystary kúsheıtilip, ásirese áleý­mettik mańyzy bar nysandar­dyń mańa­ıyn erterek tazalaýǵa basa mán beri­letin boldy. Qala ákimi qarama­ǵyn­daǵy basqarma basshylaryna tasqyn sýǵa qatysty buryn bolǵan qatelikterdi qaıtalamaý týraly eskertti. 

Jalpy, kóktem saıyn elimizdiń bir­neshe oblysynda qaıtalanatyn bir kórinis bar. Ol – arnasynan asqan ózen, sý astynda qalǵan eldi mekender, tikushaqqa minip sý basqan jerge bar­ǵan, halyqtyń arasynda júrgen sheneý­nikter... «Tabıǵattyń tosyn minezi» degen tirkestiń «tizesin shyǵaryp» aqtala berýdiń de jóni joq. Tosyn minez deıtin emes, kóktemde ózen-kólderdiń yryqqa kónbeı ketetini, toǵandardyń tolatyny burynnan belgili. «Qazgıdromet» te aýa raıy kúrt jylýy múmkin ekendigin, qardyń qalyń nemese juqa túskenin  kúni buryn eskertip jatady. 

Tasqyn sýdan jıi zardap shegetin ob­lystardyń qatarynda Aqmola, Qaraǵan­dy, Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaq­stan, Aqtóbe, Qyzylorda oblys­tary, ba­sqa da aımaqtar bar. О́tkennen sabaq alyp, tasqynǵa tosqyn qoıyla ma? Búgingi sanymyzda osy máseleni zerdelep, óńir­lerdiń daıyndyǵy týraly «Ege­menniń» tilshileri jibergen materıaldardy usynyp otyrmyz.

Arnur ASQAR, 
«Egemen Qazaqstan»

***

Aqtóbeden – Temir QUSAIYN:

О́tken jyldyń kókteminde Aqtóbe aımaǵynda tasqyn sý basady degen qaýip kútilmegen bolatyn. Tipti jergilikti ókiletti organdar aldyn ala osyndaı joramaldar men málimdemeler jasady da. Alaıda aıaq astynan Aqtóbe qalasynyń mańyndaǵy aýyldyq okrýgter men eldi mekender «tilsiz jaýdyń» qorshaýynda qaldy. Arqyrap aǵatyn ózenderi men aıdyn shalqar kólderi joq óńirde oıda joq jerde paıda bolǵan tasqyn sý orasan zor zııan keltirdi. Keıin belgili bolǵandaı tabıǵı apat qala irgesindegi sý qoımalarynyń múmkindikterin aldyn ala eskermegendikten oryn alǵan. О́tken jyldyń osyndaı tosyn oqıǵasynan tıisti sabaq ala bilgen qalalyq jáne oblystyq atqarýshy organdar bıyl tasqyn sýdyń aldyn alý úshin erterek qam-qareket jasaı bastady.

Atap aıtqanda, osy maqsatta arnaıy komıssııa qurylyp, onyń quramy bekitildi. Komıssııa músheleri óz jumystaryn «Kazgıdromet» ortalyǵy mamandarymen tyǵyz baılanys negizinde atqarýdy kózdep otyr. Bul jóninde gazet tilshisine Aqtóbe qalalyq azamattyq qorǵanys jáne tótenshe jaǵdaılar bóliminiń basshysy Bekbolat Nurǵalıev aıtyp berdi. Onyń málimdeýinshe, kóktemgi sý tasqynyna qarsy atqarylatyn is-sharaǵa jergilikti bıýdjetten 180 mıllıon teńge bólingen. Tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jónindegi sharalar josparyna sáıkes aqpan aıynyń ekinshi jartysynan bastap kanaldardy qar men muzdan tazartý jumystary júrgizilmek. Bul iske arnaıy brıgadalar men basqarýshy kompanııalar jumyldyrylmaq. Sý tasqynyna qarsy 5 myń tonna ınertti materıal jáne 2 myń dana qum toltyrylǵan qapshyq daıyndaý kózdelgen. Sonymen qatar ýaqytsha qurylystar ornatýǵa qajetti basqa da qurylys materıaldary ázirlený ústinde.

Kóktemgi sý tasqynyna qarsy basty jumys­tardyń biri qala aýmaǵyn qardan tazartý bolyp otyr. О́tken jyldyń qarasha aıynan bas­tap búgingi kúnge deıin 97 myń tekshe metr qar qalalyq qoqys polıgony jáne Aqjar-2 eldi mekeni aýdanyn­da ornalasqan arnaıy qar polıgondaryna shyǵaryldy. Sondaı-aq ótken jyly bıýdjetten elý mıllıon teńge bólinip, Sazdy ózeniniń arnasyn keńeıtý men tereńdetý jáne tazartý jumystary atqaryldy. Budan bólek sý tasqynyna qarsy 100-den astam assenızator mashınasy, 20 avtosısterna, 3 qozǵalmaly nasostyq stansa jáne basqa da tehnıkalar jumyldyryldy. 

Búgingi kúni Aqtóbe qalalyq jáne aýyldyq okrýgterinde sý tasqynynyń aldyn alý maqsatynda tıisti is-sharalar jospary belgilenip, soǵan sáıkes qajetti jumystar qolǵa alynǵan.

* * * 

Aqmoladan – Asqar TURAPBAIULY:

– Byltyr kóktemde qarǵyn sýdyń tasýy saldarynan Aqmola oblysynyń kóptegen eldi mekenderin sý basyp qalǵan edi. Onsyz da dotasııaly sanalatyn óńir ekonomıkasy úshin bul aýyr soqqy bolyp tıgen. Jaǵdaıdyń qaıtalanbaýy úshin bıyl jergilikti bılik naqty sharalar qabyldap jatyr. Kóktem jaqyndaǵan saıyn tótenshe jaǵdaılar qyzmeti shıraq qımylǵa kóshti. 

7 aqpannan bastap oblystyq Tótenshe jaǵdaılar departamenti IIB JPQ qyzmetkerlerimen birlese otyryp, Kókshetaý qalasy men onyń aınalasynda ornalasqan Krasnyı ıar, Qyzyl juldyz jáne Stansıonnyı aýyldaryndaǵy sý basýy múmkin jerlerdi aralap kórdi. Turǵyndarǵa aýlalaryn qardan qalaı tazalaýǵa bolatyny jáne sý basqan jaǵdaıda ne isteýleri kerektigi kórsetilgen jadynamalar tabystaldy. Ásirese Atbasar aýdany kóktemgi sý tasqynyna urynatyn óńirdiń biri sanalady. Sý basýy múmkin degen onnan astam eldi meken bar. Sondyqtan da qazirden arnalar arshylyp, artyq sý birden shyǵaryp otyrýǵa jaǵdaı jasalýda. Jalpy, bul Atbasar ǵana emes, barlyq aýdandarǵa da qatysty kóktemgi qarǵyn sýdyń aldyn alý is-sharalary. Byltyrǵy jaǵdaıdan keıin óńir basshysy bul máseleni óz baqylaýyna alyp, naqty tapsyrmalar bergen bolatyn. Aldaǵy kóktem sol tapsyrmalardyń qanshalyqty sapaly atqarylǵandyǵyn kórsetpek.

* * * 

Qaraǵandydan – Qaırat ÁBILDA:

Qaraǵandy oblysynyń Ǵ.Mustafın atyndaǵy kentinde kóktemgi sý tasqynyna daıyndyq barysyn talqylaǵan kóshpeli jıyn ótti. Oblys ákiminiń orynbasary Anatolıı Shkarýpa qarǵyn sýdan kelýi múmkin qaýip-qater men zardaptardyń aldyn alý úshin qandaı sharalar qolǵa alynyp jatqandyǵy týraly aıtyp berdi.

Bıyl oblysta kóktemgi sý tasqynynyń aldyn alý sharalaryna bıýdjetten 2 mlrd 250 mln teńge qaras­tyrylypty. Bul qarajat sý tasý qaýpi bar ózen­derdi tazartýǵa, olardyń arnalaryn túzeýge jáne basqa da qajetti jumystardy atqarýǵa jumsalmaq.

Qazirgi tańda qarǵyn sý qaýpi meılinshe tóngen eldi mekender mańynda 25 shaqyrym topyraq jaly turǵyzylǵan. Jol kartasy aıasynda qarastyryl­ǵan bul jumystar Buqar jyraý, Qarqaraly, Nura aýdandaryndaǵy 6 aýyl men kentte iske asty. Budan bólek, qosymsha bógetter 7 eldi mekende jol kartasynan tys salyndy. 

Jıynda oblys ákiminiń orynbasary sınop­tıkterdiń aldyn ala boljamdaryna qatysty pikir bildirdi. «Ázirge «Qazgıdromettiń» málimetteri boıynsha boljamdar kóńil kónshitedi. Degenmen qaýipti jaǵdaılarǵa saqadaı saı bolýymyz kerek. Dál qazirgi kezdegi eń basty mindetterdiń biri – sý ótkizý qubyrlaryn tazartý», dedi A.Shkarýpa.

Qaraǵandy oblysynda 262 gıdrotehnıkalyq qurylys baqylaýǵa alynǵan. Olardyń barlyǵy qaýiptilik deńgeıi boıynsha saralanǵan. A.Shkarýpa atyshýly Kókpekti sý bógeti týraly da eske saldy. Nysan sál zaqymdanǵan eken. Biraq odan keler qaýip joq dep otyr mamandar. Qazirgi ýaqytta sý qoı­masy tolyǵymen tranzıttik rejimde jumys istep tur. Sondaı-aq sý qory bar gıdrotehnıkalyq qury­lystar da erekshe nazarda bolady.
Aldaǵy ýaqytta respýblıkalyq baǵdarlama boıynsha Qaraǵandy oblysynda qosymsha 4 sý qoımasynyń qurylysy jobalanǵan. Kóktemgi sý tasqynyn bógeýge tıis bul nysandardyń ekeýi Qar­qaraly aýdanynda jáne ekeýi Osakarov pen Buqar jyraý aýdandarynda salynbaqshy. 

* * * 

Qyzylordadan – Erjan BAITILES:

Qańtardyń sońyndaǵy qytymyr aıaz ben doly borannan soń kún raıy kúrt jylyp, jurtshylyqtyń arqa-basy keńip qalǵanymen, bul jaǵdaı darııadaǵy muzdy eritip, qystyń kózi qyraýda Syr ózeniniń tasý qaýpin týǵyzdy. Muz erip, ol ózenniń aldyn bógep, Syrdarııanyń arnasy kemerine toldy. Darııa boıynyń keıbir aımaqtarynda tótenshe jaǵdaı jarııalanyp, dúrligisip qaldyq. 

Degenmen der kezinde qolǵa alynǵan júıeli jumystyń arqasynda qaýiptiń beti qaıtty. «Oblys aýmaǵynda sý tasqyny qaýpi joq, tasqynǵa qarsy kúres jaǵdaıy qatań baqylanýda», deıdi oblystyq jumyldyrý daıyndyǵy basqarmasynyń basshysy Serik Sermaǵambetov.

Basqarmanyń málimeti boıynsha, 2018 jyldyń 7 aqpanyna Qyzylorda oblysynyń aýmaǵyna sekýndyna 345 tekshe metr sý kelip, Qyzylorda sý torabynan tómen qaraı sekýndyna 320 tekshe metr sý jiberilip otyrǵan. Soltústik aýdandarda Syrdarııa ózeni betinde tolyqtaı muz qatsa, ońtústik aýdandarda muz qatý prosesi áli júrip jatyr. Muzdyń qalyńdyǵy 20-60 santımetr aınalasynda.

– «2018 jyldyń 29 qańtarynda Syrdarııa aýdany, Qaljan Ahýn aýylynyń ońtústik-batys aýma­ǵynda ornalasqan «Áset» ýchaskesiniń qorǵanys bógeti ispettes «Ala sıyr» kanaly buzylyp, osynyń  saldarynan aýyl sharýashylyǵy qajettiligine jatatyn jer­lerge sý jaıyldy. Sý jaıylýǵa muz astynan qalyń­dyǵy 2-2,5 metr bolatyn shuǵanyń júrýinen kep­telister qalyptasyp, ózen deńgeıiniń kúrt joǵa­rylaýy sebep bolǵan. Qazirgi tańda qorǵanys bóget­terin nyǵaıtý sharalary júrgizilip jatyr. Bul ju­mystarǵa 2 merdiger mekemeden 16 birlik tehnıka men 60 adam jumyldyryldy. Atalǵan jaǵdaıǵa baılanysty Syrdarııa aýdany ákimdigi tabıǵı sıpattaǵy tótenshe jaǵdaı jarııalady», dedi S.Sermaǵambetov.

Al Qyzylorda qalasy men aımaqtaǵy ózge de eldi mekenderde sý basý qaýpi joq. Jalpy oblys boıynsha jaǵdaı qatań baqylaýda tur.

* * * 

Petropavldan – О́mir ESQALI:

– О́ńir jurtshylyǵy byltyrǵy sý tasqynynyń zardaptaryn áli umyta qoıǵan joq. Shamadan kóp jaýǵan qardyń kúrt erýi saldarynan júzdegen bas­pana jaramsyz bolyp qalyp, birneshe aýdanda tótenshe jaǵdaı jarııalanǵan bolatyn. Buryndary oblys ortalyǵy irgesinde ornalasqan Teplıchnoe eldi mekeniniń shetki kóshelerinen ǵana qyzyl sý júrip ótse, ótken jyly 230 úıdiń 72-in shaıyp ketken. Bıyl osy jaǵdaı taǵy qaıtalansa, jaǵdaıymyz qıyndap kete me degen qaýip aýyl turǵyndaryn qatty alańdatyp otyr. Jaıshylyqta jylamsyrap aǵatyn Sharyq jáne Jembaraq ózenderi de alabóten minez tanytyp, arnasyna syımaı aqqan sý Ǵ.Músirepov aýdanyna qarasty Rýzaev aýylyn ábigerge salǵan. Kókshetaý baǵytyndaǵy respýblıkalyq mańyzdaǵy tas jol opyrylyp, mal shyǵyny tirkelgen. Saqtyq sharalary aldyn ala oılastyrylyp, keshendi túrde júrgizilse, kez kelgen qaýipti eńserýge bolatynyn qutqarýshylar óz tájirıbelerinen jaqsy biledi. Sol sebepti saqadaı saı daıyndyq jumystaryna bilek sybana kirisip ketken. 

 Oblys basshysy Qumar Aqsaqalov tóraǵalyq etken ákimdik otyrysynda aıtyp kelmes jáne zalaly orasan kóktemgi sý tasqynynyń aldyn alý jaıy qaralyp, tıisti oryndarǵa birqatar mindetter júkteldi. Byltyr bul baǵytqa 3,4 mıllıard teńge jumsalsa, bıyl da qarajat jetkilikti. Jylda qarǵyn sýdan kóz ashpaıtyn Bylǵary zaýyty shaǵyn aýdany turǵyndarynyń endi esh alańdamaýyna bolady. Munda Úkimetten qarastyrylǵan 3,1 mıllıard teńgege uzyndyǵy 3,1 shaqyrym, bıiktigi 4 metrge jeteǵabyl bógen turǵyzylyp, adamdardyń qaýipsiz tirshiligi qamtamasyz etildi. 50-den astam is-shara atqarylyp, joldar men kópirlerdiń beriktigi tekserildi. 57 eldi mekenniń sý basý yqtımaldyǵy joǵary aımaqtarda ornalasqany, olarda 100 myńǵa jýyq adam turatyny eskerilip, ázirlengen jol kartasy sheńberinde aldaǵy úsh jylda 7,8 mıllıard teńge baǵyttalatyn bolady. Aýyl mańdaryn jan-jaqtan bógettermen qorshaý, jol astyna qubyrlar tartý, sýaǵarlardy tazalap, qalpyna keltirý, ınertti materıaldar men tehnıkalardyń, adam kúshiniń jetimdiligi máselelerin de nazardan tys qaldyrmaý atap kórsetildi. 

 Tótenshe jaǵdaılar jónindegi departament mamandary bıyl qardyń normadan az jaýýy saldarynan jerdiń qabaty 60 santımetrden 120 santımetrge deıin toń bolyp qatyp qalǵanyn aıtyp otyr. Kóktem erte kelip, kún kúrt jylıtyn bolsa, sý tasqynyn aýyzdyqtaý ońaıǵa soqpaıtyn túri bar. 

* * * 

О́skemennen – Azamat QASYM: 

– Qyr astynda kókózek kóktem. Kóktemmen birge sý basý, ózen tasý sekildi tabıǵattyń aıtyp kel­meı­tin apattarynyń da ere keletini belgili. Byl­tyrǵy qys shyǵysta qarashada tópelegen qalyń qar­men bastalyp, sáýir men mamyrda Glýbokoe men Besqaraǵaı aýdandarynyń turǵyndaryn qaıyq­qa otyrǵyzǵanymen este qalǵany bar. Bıyl keri­sinshe, óńir jurtshylyǵy qarǵa zar bolyp otyr. «Qazgıdromettiń» oblystyq fılıalynyń 1 aqpandaǵy málimetterine súıensek, óńirdegi qardyń qalyńdyǵy bar-joǵy 25 santımetrdi qurapty. Bul – jyldaǵy normadan 1,5-2 esege tómen. О́zenderdegi sý deńgeıi de ázirge tómen. Alaıda tótenshe jaǵdaılar departamentiniń mamandary bıyl aımaqta qar juqa bolǵanymen jerde 40-tan 150 santımerge deıin toń jatqanyn, byltyrǵy jylmen salystyrǵanda onyń 7 ese qalyń ekendigin aıtady. – Oblystaǵy 51 myń tur­ǵyny bar 85 eldi mekendi sý basý qaýpi bar. Osy rette departament tasqynnyń aldyn alýdyń jos­­paryn ázirledi. Qazirgi ýaqytta departamentte jeke quramnyń 1032 adamy, 286 tehnıka, 56 dana sýǵa túsý quraldary, 58 motopompa kómek kórsetýge saqa­daı saı. Respýblıkalyq mańyzdaǵy joldar boıyn­da shuǵyl jaǵdaıda medısınalyq kómek kórsetý úshin 4 qutqarý beketi jumys istep tur. Aýdandar men qalalar da tasqynǵa tas túıin daıyn. Jeke quramnyń 4575 adamy, 2961 tehnıka, 102 sýǵa túsý qurylǵylary, 85 motopompa kez kelgen sátte járdem jasaýǵa ázir, deıdi departamenttiń eskertý bóliminiń basshysy Alekseı Shtykel.