26 jyl ishinde álem aldyndaǵy abyroı-bedeli asqaqtaǵan elimizdiń jasampazdyq jolynda jańǵyryp jatqan baıandy bastamalary eshkimdi de beıjaı qaldyra almaıdy.
«Qazaqstan-2050» Strategııasy, «Nurly jol» jańa ekonomıkalyq saıasaty, «100 naqty qadam» Ult jospary, Indýstrııalandyrý baǵdarlamalary júzege asyrylý ústinde.
Qyzý qolǵa alynǵan «Rýhanı jańǵyrý», «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamalary da halyqtyń júregine jyly uıalady. Osynyń bári halyqtyń qamy úshin, aldyńǵy qatardaǵy otyz eldiń qataryna qosylý úshin umtylys pen qulshynystaǵy tynymsyz tirlik ekeni anyq. Al jańa Joldaýdaǵy elimiz úshin júktelip berilip otyrǵan máni de, mańyzy da zor on mindettiń orny bólek. Tarazyǵa sala qarasaq, basym baǵyttaǵy ındýstrııalandyrý men jańa tehnologııalardy engizýdiń kóshbasshysyna aınalý, resýrstyq áleýetti odan ári damytý, «Aqyldy tehnologııalar» – agroónerkásip keshenin qarqyndy damytý múmkindigi, kólik-logıstıka ınfraqurylymynyń tıimdiligin arttyrý, qurylysqa jáne kommýnaldyq sektorǵa zamanaýı tehnologııalardy engizý, qarjy sektoryn «qaıta jańǵyrtý», tıimdi memlekettik basqarý, jemqorlyqpen kúres jáne zańnyń ústemdigi, «Aqyldy qalalar» «aqyldy ult úshin» mindetteri qaı salada bolmasyn birden oryndala salatyn ońaı sharýa emes. Bul úshin ıgilikti izdenistermen qatar, asa joǵary jaýapkershilik pen talap turǵysynan qaraıtyn tabandylyq aýadaı qajet-aq. Jalpylama aıtqanda, judyryqtaı jumylǵan utymdy uıymshyldyq úlgisin kórsetken abzal.
Tanymy mol tarıhı qujatta agrosalanyń aýqymynda júrgen bizge de aýyz toltyryp aıtarlyq tapsyrmalar men nusqaýlar taıǵa tańba basqandaı naqtylanyp berilgen. Máselen, úshinshi basymdyqta «Aqyldy tehnologııalar» – agroónerkásip keshenin qarqyndy damytý múmkindigi ekendigin aıyryqsha atap kórsetilgen. Aıqyn atap kórsetilgen tarmaqtardaǵy syndarly sıpattamalar kemeldi keleshegimizden molynan habardar ete alady. Muny barar baǵytymyzdyń, aldaǵy atqaratyn jumysymyzdyń anyq ta qanyq aýqymy desek qatelese qoımaımyz.
Osy jerde myna máselege nazar aýdarmaı ketýge bolmaıdy. Elbasymyz «Agrarlyq saıasat eńbek ónimdiligin túbegeıli arttyrýǵa jáne óńdelgen ónimniń eksportyn ulǵaıtýǵa baǵyttalýy kerek. Biz egin egip, dándi daqyldardy ósirýdi úırendik. Ony maqtan tutamyz. Alaıda ol qazir jetkiliksiz. Shıkizatty qaıta óńdeýdi qamtamasyz etip, álemdik naryqtarǵa joǵary sapaly daıyn ónimmen shyǵýymyz qajet. Bul máseleni sheshýge barlyq agrarlyq keshenniń túbegeıli bet burýy mańyzdy. Agrarlyq ǵylymdy damytý máselesi basty nazarda bolýy tıis. Eń aldymen, jańa tehnologııalardy transfertteýmen jáne olardy otandyq jaǵdaıǵa beıimdeýmen aınalysýymyz qajet», dep atap kórsetýi tegin emes. Sol sııaqty Elbasy agrarlyq ýnıversıtetterdiń rólin qaıta qurý kerektigin, olar dıplom berip qana qoımaı, aýyl sharýashylyǵy kelesheginde naqty jumys isteıtin nemese ǵylymmen aınalysatyn mamandardy daıarlaýǵa tıis ekendigine basa nazar aýdardy. «Bul joǵary oqý oryndarynan oqý baǵdarlamalaryn jańartyp, agroónerkásip keshenindegi ozyq bilim men úzdik tájirıbeni taratatyn ortalyqtarǵa aınaldyrý talap etiledi. Mysaly, egin egý men astyq jınaýdyń ońtaıly ýaqytyn boljamdaýdyń, «aqyldy sýarýdyń», mıneraldy tyńaıtqysh sebýdiń, zııankestermen jáne aramshóppen kúresýdiń ıntellektýaldy júıeleri arqyly ónimdilikti birneshe ese arttyrýǵa bolady. Júrgizýshisi joq tehnıka adamı faktordy azaıtyp, eginshiliktiń ózindik qunyn aıtarlyqtaı tómendetýge múmkindik beredi. Jańa tehnologııalar men bıznes-modelderdi engizý, agroónerkásip kesheniniń ǵylymǵa negizdelýin arttyrý sharýashylyqtardy kooperasııalaý qajettigin kúsheıtedi», dep anyqtama berýinen de kóptegen túıtkilderdiń sheshimin tabýǵa bolatynyn anyq ańǵartty.
Bul turǵydan alǵanda kókeıkesti máseleler shegine jetken emes. Elbasymyz aýylsharýashylyq sýbektileriniń kooperatıv túrinde jumys isteýine jan-jaqty qoldaý kórsetý kerektigin taǵy da eskertti. Eń bastysy, «memleket bıznespen birlesip, otandyq ónimdi halyqaralyq naryqqa shyǵarýdyń strategııalyq jolyn taýyp, ilgeriletýge tıis. Aýyl sharýashylyǵyn qarqyndy damytý ónimniń sapasy men ekologııalyq tazalyǵyn saqtaı otyryp júrgizilýi qajet. Bul búkil álemge tanylatyn «Qazaqstanda jasalǵan» tabıǵı azyq-túlik brendin qalyptastyryp, ilgeriletýge múmkindik beredi. Sonymen qatar jerdi barynsha tıimdi ıgeretinderdi yntalandyryp, al durys paıdalana almaıtyndarǵa shara qoldaný kerek. Tıimsiz sýbsıdııalardy aýylsharýashylyq kesheni sýbektilerine arnalǵan bank nesıelerin arzandatýǵa qaıta baǵyttaý qajet. Bes jyl ishinde agroónerkásip keshenindegi eńbek ónimdiligin jáne óńdelgen aýylsharýashylyq óniminiń eksportyn tıisinshe, kem degende 2,5 esege arttyrýdy tapsyramyn», dep shegelep aıtýynyń túp-tórkininde zamanaýı suranysqa qaraı betburys jasaý qajettiligi jatyr.
Túıindep aıtqanda, otandyq ónimdi óndirýde onyń ekologııalyq tıimdiligin arttyrý maqsatyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystary jáne sheteldik jańa tehnologııalardy transfertteý, olardy jergilikti jaǵdaıǵa beıimdeý – bizdiń Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń basym mindeti bolyp tabylady. Olaı deıtinim, ınstıtýt ǵalymdary halyqaralyq ǵylymı ortalyqtarmen birlesip júgeri, qant qyzylshasy, kópjyldyq mal azyǵy men maıly daqyldardyń joǵary ónimdi ári básekege qabiletti álemdik suryptary men býdandaryn transfertteý jáne olardy otandyq jaǵdaıǵa beıimdeý baǵytynda birqatar jumys júrgizýde. Egis alqaptaryn jaldap-taraqtap sebý, tamshylatyp sýarý, dáldik eginshilik júıesinde ósimdikke mıneraldy tyńaıtqysh engizý tárizdi dúnıejúzilik ozyq tehnologııalar men ádis-tásilderdi shetelderden elimizge jetkizip, jergilikti jaǵdaıǵa beıimdeýdemiz. Onyń berip otyrǵan nátıjesi oıdaǵydaı.
Taǵy bir atap aıta keterligi, ǵylymı-zertteý ınstıtýtymyzdyń ǵalymdary aýylsharýashylyq daqyldaryn ósirýmen aınalysatyn álemge áıgili CIMMYT, ICARDA ortalyqtarymen birlesip, kúzdik bıdaıdyń «Egemen», «Tuńǵysh», noqattyń «Ikarda 1», «Alı-Bar», Serbııanyń irgeli ǵylymı mekemelerimen júgeriniń «KazZP-125», «KazZP-678», «KazZP-589», «KazZP» býdandaryn birlesip shyǵaryp, óndiriske engizýge qol jetkizdi. Alǵa qoıǵan basty maqsatymyz – jerge egiletin eginshilik, ósimdik, baý-baqsha, mal azyǵy daqyldardyń túrlerin jańa býdandarmen, jańa suryptarmen ǵylymı baǵytta kóbeıte túsý. Mundaı izdenispen jasalyp jatqan ıgilikti ister alda da ilgerilep, jalǵasyn taba bermek.
Joldaýǵa baılanysty men agrosalanyń jetik bilgiri, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Aqylbek Kúrishbaev áriptesimniń alǵashqylardyń biri bolyp qoldaý kórsetken maqalasyn «Egemen Qazaqstan» gazetinen oqyp, onyń qundy pikirleri men usynystaryna dán rıza boldym. A.Kúrishbaevtyń aıtqandary qalyń qaýymnyń kókeıindegi kópten beri júrgen ózekti máseleler edi.
Taıaýda bizdiń ınstıtýttyń ujymynda Joldaýǵa oraı bas qosqan alqaly jıyn ótti. Ǵalym-mamandarymyz Joldaýǵa qatysty oılaryn ortaǵa salyp, ózindik pikirlerin bildirdi. «Qazaq bıdaıynyń atasy» atanǵan belgili seleksıoner ǵalym, Ulttyq ǵylym akademııasynyń, Reseı, Ýkraına agrarlyq ǵylym akademııalarynyń akademıgi Raqym Orazalıev pen ınstıtýttyń bólim meńgerýshisi, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Ǵalıolla Meıirman, taǵy basqalar qundy pikirlerin aıtyp, kópshilikti Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń Joldaýyndaǵy mindetter men tapsyrmalardy oryndaýǵa úles qosýǵa úndedi. Túptep kelgende, Elbasy Joldaýy bizge zor senim men jańasha serpilis týǵyzdy.
Serik KENENBAEV,
Qazaq eginshilik jáne
ósimdik sharýashylyǵy
ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń
bas dırektory
