Osy jyldar belesinde qoǵamymyzda ǵasyrlarǵa tatıtyn asa aýqymdy ózgerister boldy. Aǵa býynnyń birneshe legi aýysyp, óskeleń urpaqtyń kóptegen býyny tarıh sahnasyna shyqty. Qoǵamdyq qatynastar almasty, qundylyqtar jańardy. Adamzat damýy san qıly kezeńderdi bastan ótkerdi. Osy oraıda oqý ornynyń ózindik ereksheligi men joǵary bilim berýdiń bolashaǵy jaıynda ýnıversıtet rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Gaýhar Aldambergenovamen suhbattasqan edik.
– Gaýhar Tóremuratqyzy, alǵashqy eńbek jolyńyzdan bastap bilim berý, ǵylym salasynda eseli eńbek etip kelesiz. Búgingi atqaryp otyrǵan qyzmetińizdiń jaýapkershilik júginiń zor ekendigin dáleldep jatýdyń ózi artyq bolar. Siz basshylyq jasaıtyn Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti – ózindik ereksheligi men dástúri bar irgeli oqý orny. Áńgimemizdiń álqıssasyn atalǵan bilim ordasynyń ereksheligi jaıynan bastasaq.
– Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti – elimizdegi birden-bir tek qyzdar oqıtyn joǵary oqý orny. Orta Azııa aımaǵynda mundaı oqý orny joq. Álemde de saýsaqpen sanarlyqtaı. Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov: «Táńir jazsa, bul ınstıtýt bolashaq qazaq qyzdarynyń shamshyraǵyna aınalady. Osy shamshyraqtyń jaryq sáýlesi sónbesin deıik» degen paıymy 75 jylǵa jýyq tarıhy bar ýnıversıtettiń ózindik ereksheligi men mańyzyn aıǵaqtap turǵandaı. Aldyna qazirgi ýaqyt talabyna tolyq jaýap bere alatyn pedagog kadrlardy daıarlaýdy maqsat etip qoıǵan Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti óziniń qyzmetin Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «2016-2019 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bilim men ǵylymdy damytý jónindegi» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde júrgizedi. Ýnıversıtettiń 6 fakýltetindegi 28 kafedra bakalavr boıynsha – 42, magıstratýra boıynsha – 23 jáne PhD doktorantýra boıynsha 4 mamandyq negizinde muǵalimder daıyndaıdy. Sonymen qatar, syrttaı oqý bóliminiń stýdentteri 20 mamandyq boıynsha qashyqtyqtan oqytý tehnologııasyn paıdalanyp, bilim alady. Búginde oqý ornynda jalpy sany 7 myńǵa jýyq stýdent, magıstrler men doktoranttar oqıdy. Olarǵa 55 ǵylym doktory, 230-dan astam ǵylym kandıdaty men 90-ǵa jýyq PhD doktoranty men ǵylym magıstri dáris beredi. Ýnıversıtettiń 30 ustazy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵary oqý ornynyń úzdik oqytýshysy» memlekettik grantynyń ıegeri atandy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qıyn-qystaý kezinde – 1944 jyly ashylǵan bul biregeı bilim uıasyn osy jyldar aralyǵynda myńdaǵan túlek bitirip shyqty. Qazirgi kúnde munda stýdentterdiń sapaly bilim alyp, ǵylymmen, ónermen, sportpen aınalysýy úshin, olardyń boıynda halqymyzdyń ulttyq qundylyqtaryn darytý oraıynda birqatar jumystar jasalyp, ýnıversıtet otandyq joǵary oqý oryndary arasynda úlken bedelge ıe bolyp otyrǵany kóńilge qýanysh uıalatady. Qyzdar ýnıversıtetiniń ózge joǵary oqý oryndarynan basty ereksheligi retinde bilim berýde halqymyzdyń ulttyq qundylyqtaryn basshylyqqa ala bilýinde dep aıtar edim. Qazaqtyń «Ultyńdy tárbıeleımin deseń – qyzyńdy tárbıele» degen sóziniń astarynda úlken mán-maǵyna jatyr. Qyz – bolashaq ana, qyz – otbasynyń uıytqysy, qyz – asyl jar. Búginde urpaq tárbıeshisi retinde áspetteler bolashaq muǵalimderdi ata-anasynan alǵan tárbıesin oqý ordasyndaǵy tárbıemen sheber sabaqtastyra bilý kez kelgen bilim ordasynan kezdestire bilmeısiz. Ujym óz qyzmetinde ǵulama ǵalym ál-Farabıdiń: «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen dana sózin basty ustanym retinde paıdalanady.
– Gaýhar hanym, halyqaralyq arenada áıelderdiń saıası kóshbasshylyǵy ýaqyt ótken saıyn aıqyndalyp keledi. Qoǵam men memleket tarapynan da názik jandylardyń iskerlik belsendilikteri men saıası yqpaldaryna degen senim joǵary deńgeıde kórinis tabýda. Elimizdiń álem elderiniń aldyndaǵy oń saıası ımıdjin budan da myqtyraq etý úshin demokratııalyq qaǵıdattarǵa negizdelgen genderlik saıasattyń arnasyn keńeıtý qajettigi týrasynda sóz qozǵalyp keledi. Bul turǵyda Qyzdar ýnıversıtetinde qandaı jumystar atqarylýda?
– Ýnıversıtette «Qazaq arýy» atty kýrs oqý úderisine engizilgen. Búgingi kúnniń talabyna saı tulǵany qalyptastyrýdyń ólshemderi basqasha. Qundylyqtar da ózgerip barady. Aqyl da anadan darıdy, dana da áıelden týady. Qyz bala tárbıesin urpaq tárbıesi dep qaraǵan lázim. Búgingi qazaq boıjetkenderi erteńgi erine adal jar, perzentteriniń salıqaly anasy. Olardyń boıynda taǵylymdy tárbıe bolǵanyn qalaıtynymyz belgili. Ult bolashaǵyn tárbıeleýge súbeli úles qosatyn bolashaq muǵalimderdiń san qyrly bolýyna, olardyń qoǵamdaǵy áleýmettik jáne otbasyndaǵy etnoáleýmettik rólderdi múltiksiz atqarýyna sebepker bolýyna «Qazaq arýy» kýrsynyń tıgizer septigi zor dep oılaımyn. Qazaqstanda otbasy, áıel jáne bala suraqtary boıynsha jetkilikti quqyqtyq negiz jáne qoǵamnyń otbasy mańyzdylyǵyn, onyń jas urpaqty tárbıeleýdegi rólin túsiný qalyptasqan. Osy saıasatty nyǵaıtý maqsatynda ýnıversıtet janynda Áleýmettik jáne genderlik ǵylymı-zertteýler ınstıtýty qyzmet atqarady. Osy taqilettes ǵylymı ortalyq TMD aımaǵynda birden-bir ekenin erekshe atap ótkim keledi. Instıtýttyń strategııalyq maqsaty – 2018-2021 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı-zertteý jumystaryn 2015 jyly Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 70 sessııasynda qabyldaǵan Turaqty damý maqsatynyń «Barlyq áıelder men qyz balalardyń genderlik teńdigin qamtamasyz etý jáne quqyqtary men múmkinshilikter aýqymyn keńeıtý» týraly 5-shi maqsaty boıynsha júzege asyrý. Instıtýt genderlik teńdik ıdeıasyn damytýdy bilikti pedagog kadrlaryn daıyndaý jáne ǵylymı-zertteýler arqyly iske asyrady. Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń áleýmettik jáne genderlik ǵylymı-zertteý ınstıtýty elimizdiń egalıtarly saıasatyn iske asyrýdaǵy sheshýshi ortalyq. Instıtýt barlyq áıelder men qyz balalardyń genderlik teńdigin qamtamasyz etý jáne quqyqtary men múmkinshilikter aýqymyn keńeıtýdi negizge alǵan. Instıtýt óz jumysyn Genderlik pedagogıka, Etnogenderologııa jáne Otbasylyq saıasat basymdyqtaryn negizge ala otyryp júrgizedi. Osy oraıda erekshe atap ótkim keledi, Áleýmettik jáne genderlik ǵylymı-zertteýler ınstıtýty 2019 jyly IýNESKO deńgeıinde halyqaralyq mártebe alýdy josparlap otyr.
– Táýelsizdik jyldarynda da otandyq bilim berý salasyndaǵy ózgerister men jańashyldyqtar oryn alyp, reformalar tabysty júzege asyrylýda. Ǵasyrǵa jýyq ýaqyt merziminde muǵalim mamandaryn, ustazdardy qaıta daıarlaý men biliktiligin arttyrýdy sátti júzege asyryp kele jatqan oqý ornynyń bul oraıdaǵy róli qandaı bolmaq?
– Qazaqstan órkenıetke qaraı ónegeli jolmen damýdyń jańa ónerkásiptik kezeńine qadam basty. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty bıylǵy Joldaýynda bilim berýdiń jańa sapasyna kóteretin jańǵyrýdyń negizi retindegi adam kapıtaly bolatynyn atap kórsetti. Sonymen qatar, strategııalyq qujatta bilim berý júıesiniń róli ózgerýi tıistigin jáne bilim berýdi ekonomıkalyq ósýdiń jańa modeliniń ortalyq býynyna aınaldyrý qajettigin mindettedi. Oqytý baǵdarlamalaryn synı oılaý qabiletin jáne óz betimen izdený daǵdylaryn damytýǵa baǵyttaý kerektigin de alǵa tartyp otyr. Osy mejelerdi oryndaý barysynda elimizdegi orta men joǵary bilim berý júıesinde birqatar strategııalyq mindetter qolǵa alyndy. Atap aıtqanda, shaǵyn jınaqty mektep máselesi, krıterıaldy baǵalaý júıesiniń tıimdiligi, oqýshylardyń fýnksıonaldyq saýattylyǵyn damytý, pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynyń túlekterine «ómir boıy bilim alý» qaǵıdasynyń qoljetimdiligin arttyrý syndy basymdyqtar bar. Bizdiń oıymyzsha, atalǵan mindetterdi joǵary dárejede oryndaý úshin muǵalimniń mártebesin kótere túsý kerek. Bul osy atalǵan mindetterdiń ornyqty iske asýyna uıytqy bolmaq. Sondaı-aq, pedagogtardyń kásibı biliktiligin zamanaýı tehnologııalar arqyly kóterýge de basty nazar aýdarǵan abzal. Bilikti, bilimdi kadrlar daıarlaýda jáne tehnologııalyq damyǵan elderdegi ǵylymı jumystar júıesinde joǵary oqý oryndarynyń úlken mańyzdy ról atqarady. Bul turǵyda Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti ǵylym men bilimdi ózara úılestirip, ǵylymı zertteý jumystaryn ǵylym men tehnologııanyń jańa nysandaryna baǵyttap júrgizýdi basty maqsat etip kele jatqanyn atap ótkim keledi. Bilim men ǵylymdy damytý jáne qyzdarǵa pedagogıkalyq bilim berý, belsendi azamattyq ustanymy bar mamandar daıarlaý basty mıssııasy bolyp tabylatyn oqý ornynda ótkiziletin halyqaralyq deńgeıdegi ǵylymı konferensııalar, júzege asyp jatqan túrli jobalar saladaǵy máselelerdi sheteldik áriptestermen birlese sheship, tájirıbe almasýǵa múmkindik beredi. 70-jyldan astam ýaqyt belesinde Qyzdar ýnıversıtetinde uıymdastyrý mádenıeti qalyptasyp, tıimdi kadrlyq menedjment pen korporatıvti basqarý isi júıelendi. «Muǵalim – adam janynyń ınjeneri». Naǵyz ustaz shákirt janyna úńilip, durys jolǵa sala bilýi de qajet. Damýdyń dańǵyl jolyna baǵyt alǵan bolashaǵy baıandy eldiń órisi qashanda bilikti de sanaly urpaǵymen keńeımek. О́skeleń jasty elimizdiń tutqasy etip tárbıeleý – árbir ata-ana men muǵalimge baılanysty. Al, osy jaýapkershilikti abyroımen atqarý ardaqty ustazdarǵa júktelgen mártebeli mindet. 73-shi oqý jylyn ótkerip otyrǵan Qyzdar ýnıversıteti kemel keleshekke osyndaı aıqyn maqsat qoıyp otyr.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan
Oljas OMARULY
jýrnalıst
