О́ńirlik ıntegrasııa aldymen ózimizge kerek

Bul máselede aldymen AQSh-tyń eks-prezıdenti Barak Obama tusyndaǵy memlekettik hatshy Djon Kerı negizin qalaǵan «S5+1» tuǵyrnamasyna toqtalǵan jón. О́ıtkeni osy tuǵyrnamada AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa baǵyttalǵan syrtqy saıasaty kórinip turǵandaı bolady. Amerıkaǵa búıregi bura­tyndar endigi «úmitterin» atal­ǵan qujatqa artatyn sııaqty. Son­daı-aq B.Obama bıligi kezinde Orta­lyq Azııa elderi syrtqy ister mınıstr­likteriniń basshylaryn Vashıng­tonǵa arnaıy shaqyryp, «áńgime-dúken» qurǵany áli umytyla qoı­ǵan joq. Ol bireýine unady, ekin­shi­lerine unamady. Mine, sonda Djon Kerı 15 mıllıon dollardy quraıtyn bes jobany iske asyrý máselesin ortaǵa salǵan edi.

Aq úıdiń bıligi Donald Tramp­qa aýysqan soń, osy jobalar­dyń jáne «S5+1» tuǵyrna­masy­nyń bolashaǵy qalaı bolady degen másele týyndady. Sebebi jańa prezıdent D.Tramp B.Obamanyń kezinde qabyldanǵan birqatar jobalardyń kúshin joıyp tastaǵan bolatyn. Tramp bıligi «S5+1» tuǵyr­namasyna «tıisken» joq. Qaıta ony jetildirip, ári qaraı damy­týdy kózdedi. Búginde oǵan eldiń qazirgi memlekettik hatshysy Reks Tıllerson kirisip jatyr. Tipti ol burynǵy áriptesi Djon Kerı sııaqty Ortalyq Azııa el­deri­niń syrtqy ister mınıstr­lik­teri jetekshileriniń Nıý-Iork qalasyn­da basyn qosyp ta úl­gerdi. Keıbir sarapshylar AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa «erekshe yqy­las» tanytýynyń astarynda «Orta­lyq Azııa memleketterin ynty­maqtastyrý arqyly aımaqta Reseı men Qytaıdyń yqpalyn álsiretip jatýy múmkin» degen boljam aıtady.

AQSh-ty Ortalyq Azııa el­deri­niń ıntegrasııasy buryn da qyzyqtyrǵan, qazir de qyzyq­tyrady. Muny AQSh memlekettik hatshysynyń birinshi orynbasary, Ońtústik jáne Ortalyq Azııa boıynsha elshisi Elıs Ýells te ashyq bildirip otyr. «Ortalyq Azııa elderimen birlesken strategııalyq áriptestik qatynasymyz bar, – deıdi ol. – Onda ekonomıkalyq ınte­grasııa, terrorızm men dinı eks­­tremızmge, zańsyz esirtki saýdasyna qarsy kúres jáne aımaqtyń turaqtylyǵy syndy máseleler qamtylǵan. Sondaı-aq Qurama Shtat­taryn bul aımaqtyń ıntegrasııasy da qyzyqtyrady».

AQSh prezıdenti óziniń ótken jyly kúzde jarııalaǵan strategııasynda Reseı men Qytaı AQSh-tyń basty «básekelesi» ekenin atap ótti. Búginde Reseı men Qytaıdyń Ortalyq Azııaǵa kádimgideı yqpal etip otyrǵany taǵy belgili. Endi olardyń qataryna Qura­ma Shtattardyń da qosylǵysy kele­di. Al sońǵy alty-jeti jyl ara­l­yǵynda álemdegi iri úsh memleket­ke de strategııalyq mańyzy erekshe sanalatyn Ortalyq Azııa el­deri AQSh-pen baılanystaryn báseń­detkeni shyndyq. Mysaly kezin­de Qurama Shtattarymen ton­nyń ishki baýyndaı aralasqan Qyr­ǵyz­­­stan túrli sebepterge baı­lanys­­ty Manas halyqaralyq áýe­­j­aıyna jaqyn ornalasqan AQSh-tyń áskerı bazasyn japty. Keıin Bishkektiń Amerıkamen bir­qatar máseleler boıynsha yn­ty­maqtastyǵyn úzýine týra kele­di. Qazirgi kezde aımaqtaǵy Qazaqstannan ózge memleketterdiń AQSh-pen alys-berisi joǵary deńgeıde dep aıta almaımyz.

Búginde Amerıka Qurama Shtat­tarynyń Ońtústik Azııadaǵy eldermen baılanys-
tary qaıta jandana tústi. Bul óńirge Ortalyq Azııa irgeles jatqandyqtan, Vashıng­ton bıligine Ońtústik Azııa­ǵa qa­ra­ǵanda, Ortalyq Azııa geo­s­tra­te­gııa­lyq jaǵynan mańyzdy sana­la­dy. Soǵan baılanysty AQSh ózi­­niń Aýǵanstandaǵy áskeriniń sa­nyn kóbeıtti. Buǵan Pákistan men Iran­d­aǵy saıası jaǵdaılardy qosy­­ńyz. Onyń ústine Ortalyq Azııa mem­­leketteri jer­asty resýrstaryna óte baı, ol aımaq elderiniń basty qundylyqtarynyń biri bolyp tabylady.

Qurama Shtattardyń Ortalyq Azııaǵa qaraı «jaqyndaýy» Reseıge unamaıtyny áýel bastan-aq belgili bolǵan. Ony «S5+1» kezdesýi óter aldynda Reseı syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov jetkizip te úlgerdi. «Eger bizdiń amerıkalyq áriptesterimiz Ortalyq Azııa­daǵy dos-
tarymyzben kezdesýinde eko­nomıka emes, geosaıasat turǵysyn­da kelissózder júrgizetin bolsa, onyń sońy jaqsylyqqa apar­maıdy», dedi reseılik mınıstr. Onyń bul sózi bizge eskertý sııaqty áser etti. Degenmen keıindep ol osy «eskertýin» túzetip, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysynda sóılegen sózinde bylaı dedi: «Ortalyq Azııa elderiniń aldyna ońtústik nemese soltústik ekeýi­­­niń birin tańda degen jal­ǵan tań­daý qoıýdyń qajeti joq. Aı­maq­qa barlyq tarappen jan-jaq­ty áriptestik ornatý qajet jáne atalǵan elderdiń TMD, EAEO, ShYU sheńberindegi mindet­teme­lerin qurmetteý kerek».

Ortalyq Azııadaǵy bes memleket – Qazaqstan, О́zbekstan, Qyr­ǵyz­stan, Túrikmenstan jáne Tájik­stannyń ózara birligi, ynty­maqtastyǵy qashan da qajet edi. Búginde ol aıqyn sezile bastady. Ras, Keńester Odaǵy ydyraǵan soń, Ortalyq Azııadaǵy memleket­ter arasynda odaq qurý ıdeıa­sy kóterildi. Osyǵan baılanysty prezı­dentter túrli basqosýda ınte­grasııalanýǵa baǵyttalǵan jeti jobany talqylaǵan eken. О́kinishke qaraı olardyń birde-bireýi qabyl­danbady. Endi sonyń reti osy jyl­dyń naýryzynda Astanada ótýi jos­parlanǵan Ortalyq Azııa el­deri basshylarynyń sammıtinde keletin sııaqty. Al sammıt otyrysyna shańyraq ıesi – Qazaqstannyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev tóraǵalyq etedi.

Reseı, Qytaı jáne AQSh-ty qyzyq­­tyryp otyrǵan Ortalyq Azııa mem­leketteriniń bir-birimen yntymaq­tas­tyq ornatyp, ıntegrasııalanýynan tarap­tardyń saıası jáne ekonomıkalyq jaǵy­nan utatyny kóp. «Bizdiń tarıhymyz, dinimiz, mádenıetimiz bir. Qudaı bizge bir-birimizge kómektesýge, aımaq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, birge bolýǵa jazdy, – degen edi Elbasy «Astana klýbynyń» úshin­shi otyrysynda sóılegen sózin­de. – Qazir osyǵan baılanys­ty О́zbekstanda kóptegen ózgeris­t­er bolyp jatyr. Men muny syrt­t­aı baqylap otyramyn. Biz qoly­myzdan kelgenshe kómek­tesýde­miz. Mundaı ózgerister Tájikstanda da, Túrik­menstanda da jú­r­gizilýde. Jaqynda Qyr­ǵyz­standa prezıdent saılaýy ótti. Men Ortalyq Azııanyń bolashaǵyna úlken senim­men qaraımyn».

Al О́zbekstan prezıdenti Shav­hat Mırzıeev aımaqtaǵy el­der­diń ynty­maqtasýyna baılanysty: «Bizdiń myńdaǵan jyldyq tarıhymyz bar. Biz Eýrazııanyń júregimiz. О́zbekstan Ortalyq Azııanyń damýy úshin kórshilerimen birigip jumys isteýge qashan da daıyn. Ortalyq Azııadaǵy 70 mıllıon halyqtyń búgini men erteńi aımaq­taǵy memleketterge baılanys­ty» degen bolatyn.

Álemdik qoǵamdastyqqa belgili saıa­satkerler men sarapshylar baǵa berip júrgendeı, Qazaqstan – Orta­lyq Azııanyń qaýipsizdigi men turaq­tylyǵyna uıytqy bolýǵa saı memleket. Qazaqstan jáne onyń basshysy N.Á.Nazarbaev aımaq­tyń ǵana emes, búkil Jer sharynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jahandyq basta­malardy kóterý arqyly beıbit­shilikti jaqtaıtyn irgeli el jáne tulǵa retinde tanyldy. Mine, endi Elbasymyz túrli sebeptermen shırek ǵasyrdan beri bastary birikpeı, kópten beri ortaq bir mámilege kele almaı júrgen Ortalyq Azııa­daǵy bes memlekettiń basshylaryn Astanaǵa shaqyryp, joǵary deńgeıdegi jıyn ótkizýge uıytqy bolyp otyr. Bul jıyn bolashaqta qurylýy yqtımal Ortalyq Azııa elderiniń odaǵyna aparatyn jol bolýy ábden múmkin.

Álısultan QULANBAI,

«Egemen Qazaqstan»