Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 16 qańtardaǵy Aq úıge saparynda eki el arasynda qarym-qatynastyń jańa kezeńi bastalǵanyn málimdegen-di. Sol kúni iskerlik dóńgelek ústel barysynda amerıkalyq kompanııalar Qazaqstanmen quny 7,5 mıllıard dollarlyq 20 kommersııalyq kelisimshart jasady.
BAQ-qa jasalǵan ortaq málimdemede aıtylǵan áriptestiktiń mańyzdy úsh baǵytynyń biri – aýyl sharýashylyǵy. Qytaı men Qazaqstannyń bul saladaǵy taýar aınalymy ósip keledi. Ortalyq Azııada óndirilgen ónimder Qytaıǵa temir jol jáne bes jyl buryn aımaqtaǵy aýqymdy damý baǵdarlamasy aıasynda salynǵan qurǵaq port arqyly jetkiziledi.
«Qazaqtar úshin Qytaıda bıdaı, kókónis jáne sıyr etine arnalǵan aýyl sharýashylyǵy naryǵynyń ashylýy óte tıimdi boldy», deıdi AQSh-tyń Atlantıkalyq keńes zertteý ortalyǵynyń bas sarapshysy Devıd Merkel. Sondaı-aq ol «Bir jol – bir beldeý» bastamasy aıasynda salynǵan ınfraqurylymnyń nátıjesinde ınvestısııa jasaýǵa qolaıly naryq qalyptasty», deıdi.
Onyń aıtýynsha, Qazaqstan tarapy Qytaımen baılanystaǵy tabysyn amerıkalyq ınvestorlar aımaq úshin ǵana emes, Qytaıdyń jáne onyń aınalasyndaǵy elderdiń naryǵyna shyǵý joly retinde tıimdi paıdalanady.
«Bir jol – bir beldeý» bastamasy aıasynda Qytaı Sıan sekildi birqatar qalalarda ishki porttar saldy. Olar Qazaqstanmen temir jol arqyly baılanysqan jáne aldaǵy ýaqytta Eýropaǵa deıin uzartylmaq. Tranzıttik jeli shyǵysqa qaraı da sozylǵan. Byltyr Qazaqstan tarapy Ortalyq Azııa men Qytaıdyń shyǵys jaǵalaýyn jalǵap jatqan temir jol arqyly Vetnamǵa bıdaıdyń alǵashqy partııasyn jiberdi.
«Bir jol – bir beldeý» boıynsha ashylǵan temir joldardyń tıimdiligin qytaılyq kásipkerler de kórip otyr. Qazaqstan Úkimetiniń derekterine saı, keıingi on jylda Qytaı tarapy elge 14 mıllıard dollar ınvestısııa quıǵan.
«Sıan Interneshnl Inlend Port Maltımodl Transporteıshn» kompanııasynyń marketıng menedjeri Jı Gaıdyń derekteri boıynsha, 2017 jyly Sıan qalasynan Ortalyq Azııaǵa temir jol arqyly quny 1,3 mıllıard ıýan (210 mıllıon dollar) bolatyn 170 000 tonna taýar tasymaldandy. «Sonyń 75 paıyzy Qazaqstanǵa jiberildi», deıdi Gaı. Onyń aıtýynsha, 2018 jylǵy alǵashqy úsh aptada Sıan qalasynan Ortalyq Azııaǵa shyqqan alty poıyz quny 2,73 mıllıon ıýan bolatyn 11 tonna taýar áketken.
«Sıan Aıjý Greın end Oıl Indastrı Grýpp» kompanııasynyń vıse-prezıdenti Lıý Dýnmın ózderiniń Qazaqstanda munaı zaýytynyń negizin qalaǵanyn aıtady. Kompanııa elde «Aıjý» ıelik etetin jáne ınvestısııa quıǵan fırmalarmen jumys isteıdi. «Bıyl Qazaqstandaǵy aýqymdy keńeıtemiz», dedi ol CNBC-ge bergen suhbatynda.
Onyń kompanııasy Qazaqstan Úkimetimen 11 shildede astyq pen maıly daqyldar tasymaly jóninde jasalǵan kelisimnen utqany anyq. Qazaqstandaǵy óndiristi ulǵaıtyp, taýardy Qytaıda óńdep, ony qaıtadan Ortalyq Azııaǵa satý úshin jiberý arqyly kompanııa shyǵyndaryn shamamen 20 paıyzǵa qysqartty, dep atap ótti Lıý. Onyń aıtýynsha, bıyl «Aıjý» Qazaqstannan ımporttaǵan maıly daqyldar men bıdaı byltyrǵa qaraǵanda 60 paıyzǵa kóp.
AQSh Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń esebine saı, Qazaqstan 2017 jylǵy shildede aıaqtalǵan iskerlik jylynda 150 300 tonna maıly daqyldar eksporttaǵan.
Birqatar amerıkalyq kompanııalar Qazaqstanǵa burynnan ınvestısııa salyp keledi. Taıaýda solardyń biri jańa kelisim týraly málimdegen-di. «Djeneral Elektrıktiń» enshisindegi GE Transportation kompanııasy elde 1990 jyldardan beri jumys isteýde. Olar bıylǵy 17 qańtarda «Qazaqstan temir joly» memlekettik kompanııasymen eki kelisimshartqa qol qoıǵanyn habarlady. BAQ-qa arnalǵan habarlamaǵa saı, kelisimniń quny – 900 mıllıon dollarǵa teń. Sonymen qatar 300 manevr lokomotıvin jetkizý men «Evolıýshn» serııasyndaǵy 175 jolaýshy vagonyna 18 jyldyq qyzmet kórsetý jónindegi kelisim jasaldy.
«QTJ»-men jasalǵan jańa kelisim aımaqta álemdik deńgeıdegi temir jol salasyn qurý jónindegi Qazaqstanmen áriptestikke árdaıym beıimdiligimizdi kórsetedi», dedi óz sózinde GE Transportation kompanııasynyń dırektory Rafael Santana.
«Aımaq «Bir jol – bir beldeý» bastamasynyń qaq júreginde jatyr jáne Qytaıdyń qurlyqtaǵy mańyzdy áriptesi sanalady», deıdi AQSh-tyń Strategııalyq jáne halyqaralyq zertteýler ortalyǵynyń qyzmetkeri Djonatan Hıllman. Áıtse de, Qazaqstannyń bastamaǵa qatysýy Qytaıdyń maqsatyna qoldaý degendi bildirmeıdi.
D.Hılman, sondaı-aq «Muhıtqa shyǵýǵa múmkindigi az el úshin «Bir jol – bir beldeý» bastamasy úlken mańyzǵa ıe ekenine qaramastan, Qazaqstan Qytaımen teńesýge talpynady», dep qosty Hıllman.
Qoryta aıtqanda, shyǵysynda Qytaımen, soltústiginde Reseımen shektesip jatqan Qazaqstan úshin AQSh-pen áriptestikti nyǵaıtý tepe-teńdikti ustap qalýǵa kómektesedi.
Evelın ChENG,
jýrnalıst
(CNBC, Nıý-Djersı, AQSh)
