Atalǵan másele elimizdiń dinı qyzmetin retteıtin ýákiletti organy – Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi men QMDB ókilderiniń alańdatýshylyǵyn týǵyzýda.
Rasynda, otbasy ınstıtýtynyń mán-maǵynasy joǵalyp bara jatqandaı, juptardyń ajyrasý sany kúnnen kúnge údep turǵany barshaǵa málim.
Baǵzy zamannan beri ata-babamyz aq neke uǵymyna úlken kóńil bólgen. Dástúrimiz de, dinimiz de neke máselesine erekshe mán berip, otbasy men bala-shaǵany birinshi orynǵa qoıyp, adam boıyndaǵy asyl qasıetterdiń qalyptasýyna alǵash qadam jasaýshy baspaldaq dep aıqyndaı túsken. Máselen, Elbasymyzdyń «Otbasynda adam boıyndaǵy asyl qasıetter jarqyraı kórinip qalyptasady. Otanǵa degen ystyq sezim jaqyndaryna, týǵan-týysqandaryna degen súıispenshilikten bastalady degen tushymdy sózi neke jáne otbasy qundylyǵynyń adam men qoǵam úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetedi.
Al, qazir she? Jastarymyzdyń kóbi nekeniń názik ári naǵyz taza sezimderden quralǵan, súıispenshilik, syı-qurmet, adaldyq pen jaýapkershilikten turatynyn ańǵara bermeıdi. Al neke degenimiz – jaýapkershilikti qajet etetin adam ómirindegi eń mańyzdy qadamdardyń biri.
Neke dástúrli ıslam dininde – otbasy negizi bolyp tabylady. Sondyqtan otbasyn qurýdyń alǵysharty neke qııý. Bul rásimnen ótý úshin birneshe sharttardy nazarǵa alǵan jón:
- eki jastyń rızashylyǵy (shańyraq qurýǵa eki jaqtyń kelisim berýi). Demek, nekege májbúrli túrde nemese aılaly áreketpen turýǵa bolmaıdy. Sebebi, nekege ózara kelisip, adal jolmen turý qajet;
- eki jastyń kámelet jasqa tolýy, elimizdiń zańy boıynsha (18 jas) ne bolmasa zańnamalarda kórsetilgen tártippen nekelesýge dáleldi sebepteri bolǵan jaǵdaıda;
- eki jastyń nekege turýyna ata-analarynyń kelisimi bolǵan jaǵdaıda;
- nekege turar aldynda keminde eki-úsh aqyl toqtatqan kýágerlerdiń bolýy shart. Iаǵnı kýəgerler aqyl-esi durys, balıǵat jasyna tolǵan jandardan tańdalady.
- kýágerlerdiń sanyna kelsek, bul jóninde Qasıetti Quran Kárimde bylaı delingen: «Eki er adamdy kýəger etińder. Eger eki er adam bolmasa, ózderiń kýə retinde qup kóretin bir er kisi men eki əıel jetkilikti»,
- neke erli-zaıyptylardyń otbasyn qurý aldynda belgili bir jaýapkershilikterdi júkteıdi. Birinshiden, er adamǵa – otbasyn jáne onyń múshelerin (áıeli men balalaryn) materıaldyq jáne rýhanı turǵydan qamtamasyz etý men qorǵaý mindetteri júktelse; áıel adamǵa – kúıeýine baǵyný, eriniń tapqanyn uqsatý, qamqorlyq tanytý men shańyraǵynyń uıytqysy bolý mindetteri júkteıdi.
Búgingi kúni teris pıǵyldy dinı aǵymdardyń jeteginde ketken jastar arasynda nekelerin «sharıǵat jolymen» qıdyq dep, Zańdy syrt aınalyp, jasyryn túrde nekeleskender sany artýda. Bul óz turǵysynda jastarymyzdy, ásirese, qara kóz qyzdarymyzdy, kóptegen qıynshylyqtarǵa uryndyryp, atalmysh jaǵdaıdyń nátıjesinde dúnıege kelgen beıkúná sábılerdiń obalyna qalyp jatqany anyq. Keıbir jaǵdaılarda, ózderin «namazhan» dep ataǵan jigitterimiz dinnen habary joq qyzdardyń basyn aınaldyryp, ata-ana men týǵan-týysqandardan jasyryn túrde jaldamaly páterlerde, dostarynyń úılerinde ne ózge jerlerde aralaryna jalǵan kýágerlerdi qosyp nekege turady. Sóıtip, otaý tikkenderin jarııa etpesten birneshe áıelmen «nekege turyp», qysqa merzimniń ishinde otasqan áıelderin talaq qylyp, tastap jatady. Tipti, talaq máselesine jeńil-jelpi qaraǵandary sonshama, bul sózdi telefon arqyly da aıta beretin bolǵan. Buǵan qosa, áıelderin talaq etken jigitter, ózderiniń talaq etken áıelderin «dindarsymaq» dostaryna usynyp, birneshe márte zańdyq kúshi joq nekege turǵyzǵan. Nátıjesinde, áıel adam bir jyl ishinde kúıeýden-kúıeýge shyǵyp, aqyry balanyń kimnen týǵanyń bilmeı jatqan jaǵdaılar da az emes.
Negizi ıslamnyń quqyqtyq júıesinde neke qııý rásiminiń tártibi naqty belgilengen jáne mundaı essizdikke jol berilmegen. Máselen, Muhammed paıǵambar «Jarııa etý – úı bolǵandyqtyń belgisi», «Sharıǵatqa teris úılený men sharıǵatqa saı úılenýdiń arajigin aıyratyn nárse – dabyl qaǵyp, jarııa etý» degen. Demek, ózara súıispenshiliktegi ári ata-ananyń kelisimi bar eki jas sharıǵat jolymen qıylǵan nekelerin barshaǵa jarııa etip, eldiń aq batasyn alýlary qajet. Dana halqymyzdyń dara sózine qulaq assaq, «úılený ońaı, al úı bolý qıyn», sondyqtan neke árqashanda shańyraq kótergenderge úlken jaýapkershilik artady. Sebebi, jasyryn qıylǵan neke – jalǵan dep tanylady ári zań aldynda qaýqarsyz.
Ata-babalarymyzdyń saltyna súıensek, neke qııar aldynda úlkender jaǵy atastyrý, quda túsý, qalyń mal berý jáne t.s.s. birqatar jón-joralǵylardy atqaratyn. Bul degenimiz, halqymyzdyń baǵzy zamannan-aq neke máselesine asa mán berip, baısaldylyqpen qaraǵanyn baıqatady.
О́tken jyldan beri QR Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstriligi tarapynan «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly máseleler boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń jekelegen zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» qoǵamnyń kókeıtesti máselelerin qamtyǵan zań jobasy jan-jaqty talqylanyp, ázirlengen bolatyn. Búgingi kúni atalǵan zań jobasy Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń qaraýyna engizildi.
Atalmysh jobaǵa sáıkes, elimizdiń zaıyrly ustanymyn eskere otyryp, «Nekeni (erli-zaıypty bolýdy) qııý nemese toqtatý boıynsha dinı joralar men rásimderdi meshitterden tys jerlerde júrgizýge jol berilmeıdi. Dinı joralar men rásimder boıynsha nekege turýǵa (erli-zaıypty bolýǵa) nıet bildirgen adamdardyń bireýi meshitke kele almaıtyn aıryqsha jaǵdaılarda (aýyr naýqastanýy, júrip-turý qıyndyǵymen baılanysty múgedektigi, kúzetpen ustalýy nemese bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda bolýy) nekeni dinı joralar men rásimder boıynsha qııýdy (erli-zaıypty bolýdy) úıde, medısınalyq nemese ózge de uıymda nekege otyratyn (erli-zaıypty bolatyn) adamdardyń qatysýymen tirkelgen dinı birlestiktiń ókili (meshit ımamdary) júrgizedi.
Iаǵnı, meshittiń ımamynan tys ári jaqyndarynan jasyryn jerde (qonaqúıde, jaldamaly páterde, ne ózge jerde) qıylǵan neke jalǵan dep tanylady jáne Zań aldynda qaýqarsyz.
Qoryta kele, adamzat ómirindegi jaýapty qadamnyń biri – aq neke uǵymynyń qadirin túsirip almas úshin, nekelerin sharıǵat jolymen qıǵysy kelgen jastarymyz, meshit tabaldyryǵyn attamas buryn, barlyq talaptardy eskere otyryp, Jaratýshy men Zań aldynda ózderine tıesili jaýapkershilikti túsinip, taza ári adal jolmen aq otaýlaryna esh alańdamaı, senimdi ári batyl qadam jasasa eken deımiz.
Altynbek Utyshanuly,
QMDB Nasıhat jáne qoǵammen baılanys bóliminiń meńgerýshisi
