– Soǵys jyldary Qusmuryn kólinen tonnalap balyq aýlanypty. Ony qaptap Chelıabige jiberetin bolǵan. Sonda tasymal úshin tankti de paıdalanypty. Biraq Qusmurynǵa batyp ketken traktor ekenin estigenmin. Bul oqıǵa soǵystan keıingi tyń kóterý jyldary bolsa kerek. Qys aılarynda muz oıylyp ketip, traktor sýǵa ketken. Ony shyǵaryp alatyn kúsh qaıda ol kezde? Traktor sol kúıinshe sý astynda jatyr, qazir batpaqqa batyp ketken, – deıdi Aleksandr Alekseevıch.
Aýyl turǵyny osylaı dese de, negizi Qusmuryn kóline batqan tank ekenin aıtatyndar da bar. Al bul oqıǵa jalǵyz emes eken. Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Bilim mınıstri, halqymyzdyń mańdaıaldy uldarynyń biri Shaısultan Shaıahmetov týraly onyń aǵasy Sháıit Moldahmetovtiń «О́negeli ómir» atty estelik kitabynda da kólge batqan tank týraly jazylady. Sháıit aqsaqal Naýyrzym óńirindegi soǵys jáne odan keıingi jyldardyń aýyr turmysyn sýretteıdi.
«Ol kezde kólderde balyq kóp boldy. Aýlanǵan balyqtar qysy-jazy Reseıdiń óndiristi qalalaryna jiberilip jatatyn. Jazda aýlanǵan balyqtardy qaqtap, tuzdap, tuz sińgenin keptirip, shóp kıttegendeı kıttep, olardy qos motorly, tórt motorly ushaqqa tıep, jaz boıy jóneltetin. Sonda «bulardy ishke jiberip jatyr» deıdi. «Ish» degendi keıin bildik, ol Reseıdiń Chelıabi, Magnıtogor qalalary eken. Qysta balyq muzdyń astymen tartylady. Tartylǵan balyqtar sol qalpymen qystaı pýshkalary alynyp tastalǵan «T-34» degen soǵys tankteri súıretken temir shanamen tasylyp áketiledi. Osyndaı úlken shana súıretken tanktiń bireýi 1946 jyldyń qysynda Naýyrzym qoryǵyndaǵy Sarymoıyn kóline batyp ketkeni bar. Qysta tóte jolmen júrip jete qoıamyz degende muz oıylyp, kólge jartylaı batyp ketken. Shyǵaryp alýǵa árekettengenmen esh nátıje bolmady», dep jazady avtor. Osy estelikte aıtylǵanyna qaraǵanda, Qusmuryn kólinen balyq aýlaýǵa da tankti paıdalanýy, tipti sýǵa batqan tank bolýy da ábden múmkin. О́ıtkeni keńestik tankter Qostanaı oblysymen shekaralas Chelıabi qalasyndaǵy zaýyttan shyǵarylǵany belgili.
Qamysty aýdanyndaǵy Altynsarın aýylynyń syrtyndaǵy kólde de tyń kóterý kezinde «DT-54» traktory sýǵa ketken eken. Osyndaǵy «Altynsarıno» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory, Qazaqstannyń Eńbek Eri Borıs Knıazevtiń bastamasymen aýyl adamdary sol traktordy 40 jyldan keıin kóldiń túbinen qazyp alady. Bul traktor tyń jerlerdi kóterý jyldary alǵashqy borozda salǵan tehnıkanyń biri, naǵyz «ardager» eken.
– Traktordyń tek oryndyǵy ǵana búlingen, qalǵan jeri sap-saý. Tipti qazir alqapqa shyǵarsań, jer jyrtýǵa tolyq jaraıdy. Biz ony tehnıka parkine ákelip, jýyp, boıap, mýzeıge qoıdyq, – deıdi Borıs Pavlovıch.
Etnograf Aǵytaı Ibragımovtiń aıtýynsha, sonaý Torǵaıdaǵy jaǵasynda Ahmet Baıtursynuly ósken Aqkól kóliniń túbinde de bir mashına jatsa kerek. Bular bizge málimi ǵana. Al tehnıka jutqanyn biz bilmeıtin kólder qansha eken deseıshi?..
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
