Mentaldi arıfmetıka degen ne?
Mentaldi arıfmetıka – 4-14 jas aralyǵyndaǵy balalardyń zııatkerlik qabiletin damytýǵa arnalǵan, oısha esep júıesine negizdelgen baǵdarlama. Negizinen, onyń tarıhy ejelgi Qytaıdaǵy abakýs esepteý qurylǵysynyń paıda bolýymen tyǵyz baılanysty. Sebebi mentaldi arıfmetıka baǵdarlamasynyń negizi osy abakýsty qoldanýmen sıpattalady. Dál osy qurylǵynyń adam mıyn shynyqtyratyn qasıetin baıqaǵan malaızııalyq professor Dıno Vong 1993 jyly UCMAS mentaldi arıfmetıka baǵdarlamasyn oılap tapqan. Búgingi tańda bul baǵdarlama álemniń 75 elinde suranysqa ıe bolyp, UCMAS ortalyqtary ashylǵan. Qazaqstanǵa mundaı ortalyqtar 2011 jyly keldi. Al 2015-2016 jyldary oblys ortalyqtarynda mentaldi arıfmetıka kýrstary ashyla bastady.
Bul sala mamandarynyń aıtýynsha, abakýspen jumys isteý balalardyń usaq motorıkasyn damytyp, mıynyń eki jaq jarty sharynyń úılesimdi damýyna áser etedi. Sonymen qatar balanyń zeıini men fotografııalyq este saqtaý qabileti artyp, shyǵarmashylyq oılaý, baıqampazdyq, óz-ózine senimdilik, naqtylyq, jyldamdyq paıda bolady.
Matematıkter mentaldi arıfmetıkaǵa nege qarsy?
Mentaldi arıfmetıkaǵa kóbinese fızıka-matematıka ǵalymdary men professorlary qarsy pikir bildirip keledi. Solardyń biri qoǵam qaıratkeri, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory Asqar Jumadildaev mentaldi arıfmetıkany qoldamaıtynyn aıtqan edi. «Matematıka ǵylymy – teńiz. Mentaldi arıfmetıka sol teńizdiń bir tamshysy ǵana. Muny ıgergen adam sandardy tez kóbeıtýdi biledi. Odan ózge artyqshylyǵy joq. Bir esepti bireý 5 sekýndta, ekinshi bireý 1 mınýtta shyǵarýy múmkin. Menińshe, nátıje durys bolsa, boldy. Mentaldi arıfmetıka ǵylym emes. Mysaly, sırkte bireýler ziltemir kóteredi, endi bireýler shoıyn temirdi maıystyryp jatady. Muny ǵylym dep aıta alasyz ba? Bıik óksheli týflımen júgirý, qyzanaq laqtyrý sport bolyp sanala ma? Joq. Sol sııaqty oısha esep shyǵarýdy ǵylym dep qarastyrýǵa, barlyq qazaqtyń sol jolǵa túsip ketýine qarsymyn. Bul halyqty tańǵaldyryp, qaltasyndaǵy qarjyny qaǵyp alý úshin jasalyp jatqan bolýy múmkin», dedi akademık bir suhbatynda.
Fızıka-matematıka ǵylymynyń doktory Káden Bopaev ta oısha sanaý balanyń oılaý qabiletin jaqsartpaıtynyn aıtady. «Logıka degenimiz – adamnyń jany men diliniń qosyndysy. Eger balalarymyz jappaı mentaldi arıfmetıkaǵa ketetin bolsa, biz logıkadan aıyrylamyz», deıdi ol. Al Astanadaǵy mektep-lıseılerdiń birinde sabaq beretin bastaýysh synyp muǵalimi Álııa Saparqyzy mentaldi arıfmetıkaǵa baratyn balalar esepti tez shyǵarǵanymen, onyń jolyn túsindirip bere almaıtynyn aıtty. «Synybymda mentaldi arıfmetıkaǵa baratyn balalar mátindi esep, logıkalyq suraqtar bolǵanda abdyrap qalady. Sondyqtan mundaı kýrstarǵa qarsymyn», deıdi ol.
Ata-analar ne deıdi?
Bul pikirlerden soń biz balalaryn mentaldi arıfmetıkaǵa bergen ata-analardy izdestire bastadyq. Baıqaǵanymyzdaı, olardyń kóbi balalaryna mundaı kýrstardyń esh zııany joq dep oılaıtynyn aıtty. Mysaly, 2 balasyn da mentaldi arıfmetıkaǵa bergen Elvıra Tólegen mundaı kýrstardyń balalarynyń sabaq úlgerimine naqty áseri bolmasa da, ekeýiniń boıynda jınaqylyq pen baıqampazdyqtyń artqanyn jetkizdi. Al mektep psıhology Nazgúl Erikqyzyna habarlasqanymyzda, mentaldi arıfmetıkanyń bala psıhologııasyna áseri týraly arnaıy baqylaý júrgizip kórmegenin, biraq balanyń zeıinine jaqsy áser etetinin kórip júrgenin aıtty. «Meniń de balalarym mentaldi arıfmetıkaǵa barady. Bul jaı ǵana qosymsha kýrs. Dombyra sabaǵyna baryp júrgenderdiń barlyǵy kúıshi bolyp ketpeıtini sekildi, mentaldi arıfmetıka da baladan ǵalym jasap shyǵarýdy maqsat etip otyrǵan joq», deıdi ol.
Astanadaǵy «Megaıntellekt» ortalyǵynyń oqytýshysy Uljan Asqarqyzy mentaldi arıfmetıka matematıkanyń bir bóligi jáne balanyń mıyn shynyqtyrý úshin qosymsha bilim berý baǵdarlamasy ekenin aıtty. «Adam aǵzasyndaǵy kez kelgen bulshyq etti árdaıym shynyqtyryp otyrý kerek. Sol sekildi mıdy shynyqtyrmaý mı aýrýyna, este saqtaý qabiletiniń tómendeýine ákelýi múmkin. Bul rette mentaldi arıfmetıkanyń róli zor. Ol oılaý qabiletin arttyrady jáne bul matematıka emes, arıfmetıka. Biz esepterdi keıde taqpaq jattatyp shyǵartamyz. Jalpy, mentaldi arıfmetıka neırondy júıelerdiń baılanysyn nyǵaıtyp, este saqtaý qabiletin arttyrady. Ári ony oqýshylardyń sabaǵyna kedergi keltiredi deýdiń esh negizi joq dep oılaımyn. Negizinen, mentaldi arıfmetıkany bizdiń ortalyq 5-12 jas aralyǵyndaǵy balalarǵa úıretedi. Odan bólek 50-den asqan adamdarǵa Alsgeımer aýrýynyń aldyn alý sharasy retinde sabaqtar ótkiziledi», dedi Uljan Asqarqyzy.
Mentaldi arıfmetıkaǵa balany neshe jastan bastap bergen jón?
Joǵarydaǵy «Megaıntellekt» oqýshylardy 5 jastan qabyldaǵanymen, jalpy, bul baǵdarlama 4 jastan asqan balalarǵa arnalǵanyn joǵaryda aıttyq. Al reseılik matematıkaterdiń biri Nadejda Lenıvenko mentaldi arıfmetıkaǵa qarsy emestigin, tipti óz balalaryn da bergenin aıtyp, tek 4 jastan mundaı kýrstarǵa berýge túbegeıli qarsy ekenin jetkizdi. «4 jasta balalar mektepke áli barmaıdy. Iаǵnı, muǵalim kórsetken ádis pen onyń osy ýaqyt aralyǵynda úırengeni bir-birimen sáıkes kelmese, bala úshin soqqy bolýy múmkin. Meniń oıymsha, mentaldi arıfmetıkaǵa balany 6 jastan bastap bergen jón», deıdi ol.
Biz osy pikirdiń naqtylyǵyna kóz jetkizý úshin nevropotolog-dáriger Aıjan Jantemirqyzyna habarlasqan edik. Ol mentaldi arıfmetıkaǵa qarsy emestigin, biraq oǵan 4 jastan bastap balalardy berýdi qoldamaıtynyn aıtty. «Oısha esep shyǵarý mıdaǵy neırondar baılanysyna jaqsy áser etedi. Balanyń mı órisi men usaq motorıkanyń tyǵyz baılanysy bar. Biraq 4 jasta ol tolyq qalyptaspaıdy. Keıde mentaldi arıfmetıka kýrsyna baratyn balanyń barlyǵy arıfmetıkalyq tapsyrmalardy oryndaýǵa qabiletti bolmaýy múmkin. Ony da eskerý kerek», deıdi ol.
Gúlnur QÝANYShBEKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
