«Teńizshevroıl» JShS:  25 jyldyq mereıli meje

1993 jylǵy 6 sáýirde Elbasy N.Nazarbaev pen «Shevron» korpo­ra­sııa­synyń sol kezdegi prezıdenti Kennet Derr Almaty qalasynda «Teńizshevroıl» bir­lesken kásipornyn qurý týraly keli­sim­ge qol qoıǵan bolatyn. Qazaqstan úshin ǵana emes, «Shevron» korporasııasy úshin de bul mámile 1970-shi jyldardyń ba­synan bergi eń iri halyqaralyq mámile bolyp tabylatyn. Osy Qazaqstan-Amerıka munaı kelisimshartyna qol qoıylýynyń búkil dúnıe júzi úshin eko­nomıkalyq qana emes, saıası mańyzy bar oqıǵa bolǵany anyq.

Qurylǵanyna bıylǵy jyldyń sáýir aıynda 25 jyl tolatyn kompanııa osy shırek ǵasyr ishinde qazaqstandyq kómir­sý­tegi óndirisiniń jańa bıikke kóterilýi ora­san zor úles qosty. «Teńizshevroıl» JShS san mıllıard ınvestısııany tı­im­di ıgerýdiń jáne sheteldik ozyq teh­no­logııalardy Qazaqstandaǵy keni­sh­te­r­degi óndiriste qoldanýdyń úlgisin kór­setip, otandyq munaı-gaz óndirisiniń ın­fraqurylymynyń túbegeıli qaıta qu­rylýyna, óndiris bazasynyń áldeneshe ese keńeıýine muryndyq boldy.

1993 jyldan bergi aralyqta «TShO»-nyń Qazaqstan tarapyna tólegen tólem­de­riniń jalpy kólemi 125 mıllıard AQSh dollarynan asady. Tek ótken jyldyń ózin­de respýblıkamyzǵa tólengen tikeleı tólem­deri 8,5 dollardan asa túsken. Osyn­sha qarjyǵa otandyq mamandarǵa eń­bek­aqy tólenip, jergilikti taýar ón­di­rýshilerdiń ónimderi, memlekettik «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasynyń dı­vı­dentteri, memlekettik bıýdjetke túsken salyq pen roıaltı jáne basqalary kiredi.

Sońǵy jyldary «Teńizshevroıl» shıkizat óndirý kólemin arttyra túskenin atap ótý kerek. Máselen, 2017 jyly kom­pa­­nııa «Teńiz» kenishinen barlyǵy 28,7 mıl­lıon tonna (229 mıllıon barrel) munaı óndirdi.

Qurylǵanyna 25 jyl tolatyn dóń­ge­lek data qarsańynda «Teńiz» kenishinde tir­kel­gen taǵy bir kórsetkishti atap ótý ke­rek. 2017 jylǵy maýsymda ken ornynan alynǵan shıkizat kólemi 3 mıllıard barrel­dik (375 mıllıon tonna shamasynda) mejeni baǵyndyrdy. Qazirgi tańda jyl saıyn 26-27 mıllıon tonna ónim alatyn birlesken kásiporyn to­lyq qýatyn iske qosý jumystary aıaq­tal­ǵan­nan keıin bul kórsetkishti jy­l­yna 39 mıllıonǵa deıin arttyrady dep jos­par­lanǵan. Búgingi tańda ke­ni­shte 130 uńǵy bolsa, burǵylaý ju­mys­tary jos­parynyń aıasynda 2022 jyl­ǵa deıin taǵy 100 uńǵyny iske qosý jos­par­lan­ǵanyn atap ótken jón.

«Teńizshevroıl» birlesken kásip­orny­nyń munaı óndirý tehnologııasy bó­li­miniń menedjeri Rýslan Qýatovtyń aıtýynsha, «qara altynnyń» jáne tabıǵı gazdyń óndirý kóleminiń artýyna «Teńiz» ben «Qarashyǵanaq» munaı jáne gaz kondensatty eń iri ken oryndary aıtarlyqtaı áser etip, res­pýb­lıkamyzdyń ındýstrııalyq damý­y­na aýyz toltyryp aıtarlyqtaı sep­ti­gin tı­gizdi. Mamannyń aıtýynsha, Kas­pıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryn­da aýqymdy munaı-gaz óndirý ope­ra­sııa­­la­ryn tıimdi iske asyrý qazirgi za­ma­n­ǵy óndiristik jáne áleýmettik ın­fra­q­urylymdy qalyptastyryp, ony damytý joldaryna ıgi yqpalyn tıgizedi. Qazaqstannyń iri munaı-gaz qory – naǵyz ınvestısııanyń kózi.

– Munaı-gaz sektorynyń ekono­mı­kalyq áleýetiniń ósýi – búkil elde mu­naı óndirý kóleminiń ulǵaıýy arqyly qam­ta­masyz etiledi. Sheteldik ınvestısııalar men tehnologııalardy tartý «Teńiz» ken ornynda munaı óndirýdi arttyrýǵa jáne damytýǵa múmkindik berdi,– deıdi Rýslan Qýatov.

Osyǵan qosarymyz, táýelsizdik alǵan ýaqyttan bergi aralyqta munaı óndirý jylyna 28,7 mıllıon tonnaǵa deıin ósti

«Teńizshevroıldyń» qazaqstandyq qamtýdy damytý strategııasynyń basty aspektisine toqtala keteıik. Ol munaı-gaz ındýstrııasymen yntymaqtastyq baılanysta halyqaralyq sapa men standarttardy saqtaı otyryp, qazirgi bar jáne yqtımal jabdyqtaýshylarmen jumys jasaýǵa negizdelgen. Halyqaralyq ozyq standarttarǵa jaýap beretin otandyq taýarlar men qyzmetter naryǵymen baılanysty udaıy damytý kompanııanyń úzdiksiz damý strategııasynyń irgetasy bolyp tabylady.

Kompanııanyń qazaqstandyq qamtý boıynsha mindetterin oryndaýy úshin taý­arlarmen jáne qyzmettermen jab­dyq­taýshylarǵa uzaq merzimdi múm­kin­dikter berilýi tıis. Sol sebepti «TShO» ınfraqurylymǵa, qazaqstandyq kadr­lardy oqytý jáne jumys orynda­ryn ashýǵa qajetti ınvestısııan­y tar­tý arqyly qazaqstandyq jab­dyq­taý­shy­lardy turaqty damytýdy qol­daý­yn jalǵastyra bermek. 2017 jyly kom­­panııa qazaqstandyq taýarlar men qyzmetterdi paıdalanýǵa 2,5 mıllıard
AQSh dollary shamasynda qarjy jumsapty. 1993 jyldan bastap TShO qazaqstandyq kompanııalardyń 24 mıllıard AQSh dollaryn quraıtyn taýarlary men qyzmetterin paıdalanǵanyn erekshe atap ótken jón.

Qazaqstandaǵy asa iri birlesken kom­panııa elimizdegi áleýmettiń baǵdar­la­malardyń júzege asyrylýyna da súbeli úles qosyp júrgenine toqtala keteıik. Máselen, «TShO» qurylǵan kúnnen bastap qyzmetkerleri men jergilikti tur­ǵyndardyń ıgiligi úshin Atyraý ob­lysynyń ártúrli áleýmettik jobala­ryna 1,43 mıllıard dollardan astam qar­jy jumsady. О́tken jyly «Igilik» erik­ti áleýmettik ınfraqurylym baǵ­dar­lamasynyń bıýdjeti 25 mıllıon dollardy quraǵany atqarylǵan qyrýar ju­mystyń bir bóligi ǵana. Atalmysh qar­­jynyń basym bóligi óńirdegi bala­baqshalar, mektepter jáne basqa da áleý­mettik nysandardyń qurylysyna jum­salýda. Sonyń arqasynda bas-aıaǵy 1 jyl ishinde aımaqta 7 balabaqsha, 3 mektep, 3 mádenıet úıi, 3 dene shynyqtyrý-sa­ýyq­tandyrý kesheni jáne oblys orta­ly­ǵyn­daǵy retro-saıabaq syndy nysandar paıdalanýǵa berilgen.

Qazaqstandyq kómirsýtegi óndiri­si­ne erekshe serpin berip kele jatqan kom­panııanyń keleshek josparlary da aýqymdy. 2016 jyly «TShO» serik­tes­teri Teńiz munaı ken ornynyń ón­diristik qýatyn arttyrýdyń jańa ke­zeńi bolyp tabylatyn keleshek keńeıý jobasy – Uńǵy erneýindegi qysym­dy basqarý jobasyn (KKJ-UEQBJ) qar­jy­landyrý jónindegi aqyrǵy she­shimniń qa­byldanǵany týraly jarııalaǵan-dy. «TShO»-nyń óndiristik qýatty arttyrý maqsatynda tabysty túrde júzege asy­ryl­ǵan aldyńǵy jobasynyń tá­jirı­be­sin negizge ala otyryp, KKJ ón­diris qýatyn jylyna shamamen 12 mıllıon tonna nemese táýligine 260 myń barrelge ulǵaıtty. Osynyń arqasynda bolashaqta munaı óndirisiniń jyldyq kó­lemin shamamen 39 mıllıon tonnaǵa nemese táýligine 850 myń barrelge jetkizý kózdelip otyr.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qurylǵan «Teńizshevroıl» birlesken kásiporny aldaǵy ýaqytta «qara altyn» óndirý kólemin odan ári arttyryp, sol arqyly el ekonomıkasyna úles qosýdy, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa yqpal etýdi jalǵastyra beretin bolady.

Arnur ASQAR,

«Egemen Qazaqstan»