Birinshi – zamanaýı negizde núkteli jer óńdeý. Alqaptardyń elektrondy kartalary, naqty meteoderekter, sensorlar jáne datchıkter, ǵarysh monıtorıngi jáne basqa da sheshimderdi paıdalana otyryp, dálme-dál eginshilik elementterin engizý aıasynda agroqurylymdarda naqty tehnologııalardy engizýdiń ekonomıkalyq modelin ázirleý, ony sýbsıdııalaýdyń jańa júıesin engizýdi josparlaý, qanatqaqty sharýashylyqtardy anyqtap, fermerlerdi aýylsharýashylyq ýnıversıtetterimen, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen jáne aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrý, tehnologııalar ázirleýmen aınalysatyn álemdik kompanııalarmen birlese oqytý.
Ekinshi – sharýashylyqtarda núkteli jer óńdeý tehnologııasynyń ekonomıkalyq modelin ázirlep, olarǵa úıretý jáne keńinen taratý, aýylsharýashylyq tehnıkasyn jedel jańartý. 2022 jylǵa deıin aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerdiń tehnıkaǵa degen ınvestısııa kólemin 240 mlrd teńgege deıin jetkizý maqsatynda bıyldyń ózinde 20 mlrd teńgege ulǵaıtý.
Úshinshi – mal sharýashylyǵyn damytý. Mal basynyń 57-60 paıyzy úı sharýashylyǵynda shoǵyrlanǵandyqtan, ónimniń 72 paıyzy da osy jerde óndiriledi. Sondyqtan usaq fermerlerdiń iri bordaqylaý alańdary bar sharýashylyqtarmen kooperasııasyn yntalandyrý arqyly mal óniminiń sapasy men taýarlyq kórsetkishterin jaqsartyp, et eksportynyń kólemin arttyrý.
Tórtinshi – sýarmaly jerlerdi údemeli ıgerý. Qazir sýarmaly jer kólemi 2,5 mln-nan 1.1 mln gektarǵa qysqardy. Ony shartty túrde alqapqa aınaldyratyn bolsaq, 7,0-8,0 mln gektar jer aınalymnan shyqqanyn kórsetedi. Eger kem degende 1 ga sýarmaly jerden 15 sentner ónim alatyn bolsaq, jyl saıyn 1 mln tonnadan astam astyq alynbaıdy. Sondyqtan 65 myń gektarǵa sý berýdi qaıta qalpyna keltirýge baǵyttalǵan sharalardy júzege asyrý josparlanǵan.
Mamandardyń boljaýynsha, 2020 jylǵa qaraı álemdik ekonomıkanyń 25 paıyzy memleket pen bıznestiń, qoǵamnyń ózara yqpaldasa damýyn qamtamasyz etetin sıfrly tehnologııalardy engizýge kóshedi. Aqparattyq tehnologııalar, ınnovasııalyq ıdeıalar sát saıyn jańaryp jatqan úrdisten elimiz de qalyspaı, zamanǵa saı jumys atqarýda. Byltyr jeltoqsanda «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy qabyldanyp, iske asyrýǵa bıýdjetten 384,2 mlrd teńge qarastyryldy. Qazir agrarlyq salany jandandyrý maqsatynda atalǵan baǵdarlamany negizge alyp, «Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» aıasynda aýqymdy is-shara júzege asyryla bastady. Birinshi kezekte álemdik naryqta eksportqa baǵyttalǵan, básekege qabiletti, sapaly ónim kólemin molaıtý, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý mindeti tur. Agrarlyq sektordy «Aqyldy tehnologııalar» arqyly damytý qazirgi ózekti másele. Mundaǵy sıfrly tehnologııalar klımattyq ózgeristerdi boljaý, aýylsharýashylyq daqyldardyń ónimdiligin, mal basy ósýin baqylaý, topyraq qunary men ylǵalyn anyqtaý, aýylsharýashylyq júıesin avtomattandyrý, ónimdi araqashyqtan satý, taýar bırjalarymen elektrondy kelisimsharttar jasaý, maýsymdyq jumystardy oryndaý syzbalaryn jasaý, zııankesterge qarsy shara qoldaný, ónimdilikti ulǵaıtý, sapasyn baqylaý, ónimniń «alqaptan tutynýshyǵa» deıingi aralyqtaǵy júıelerdi jeńildetý, alatyn ónim kólemin boljaý jáne shyǵyndar men paıdany esepteý, bilikti mamandar tapshylyǵyn azaıtý agrokeshendi jedel damytýǵa, táýekelderdi tómendetýge múmkindik beredi.
Damyǵan elder sıfrly júıelerdi qoldaný arqyly ekonomıkalyq ósimdi 80-85 paıyzǵa arttyryp otyr. IT-tehnologııany óndiriske engizý shyǵyndardy 20 paıyzǵa azaıtady. Qazaqstandyq fermerler de GPS-júıeleri, mobıldi qosymshalar, joǵary tehnologııaly datchıkter, algorıtmder, spýtnıktik baqylaý sııaqty tehnologııalardy keńinen qoldanysqa engizýi qajet. Bul úshin zamanaýı talapqa saı úzdiksiz bilim berý júıesi kerek. Osy maqsatta ýnıversıtet janynda jańa bilimge qol jetkizýge múmkindik beretin ashyq kýrstar, mektepter, turaqty semınarlar ótetin agrobıznestiń jáne fermerlerdiń joǵary mektepteri jumys isteıdi.
Búginge deıin Qazaqstannyń agrarlyq salasy ınvestısııa tartýǵa qyzyǵýshylyq týdyrmady. Oǵan óndiriletin ónimniń kólemine, sapasyna áser etetin faktorlardyń kóptigi, aýa raıyna táýeldilik, topyraq qunarlylyǵynyń tómendeýi, taýar aınalymynyń uzaqtyǵy, mal sharýashylyǵynda 3 jyldan keıin ǵana taýar aınalymynyń bastalýy, ónimdi ósirý, jınaý, saqtaý kezeńderindegi shyǵyndar, ınnovasııalyq tehnologııalardy ýaqtyly qoldaný múmkinshilikteriniń bolmaýy keri áser etti. Salanyń aqparattyq-tehnologııalyq deńgeıin arttyryp, ınvestısııa kólemin ulǵaıtý úshin «Agroónerkásiptik keshenniń sıfrlyq júıesi» qoryn qurý mańyzdy.
Sıfrly tehnologııa fermerlerge ozyq ádisterdi úırenýge, óndiristiń biryńǵaı standarttaryn qadaǵalaýǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzady. Búginde Brazılııada aýyl sharýashylyǵyna barlyq qarjylyq quraldardyń 20-40 paıyz qunynan bólisýge keletin agrarlyq túbirtekter keńinen qoldanylýda. Álemde azyq-túlik óndirýde 2-orynda jáne iri azyq-túlik eksporttaýshy memleketter qatarynda turǵan Brazılııa John Deere zaýytynyń qondyrǵylary arqyly egistiktiń jaǵdaıy týraly aqparattardy berýge qabiletti. Kompanııanyń egistik alqaptaryn túsirgen túsirilimderi zertteý shyǵynyn 90 paıyzǵa qysqartýǵa múmkindik beredi. Aýstralııada sáıkestendirý júıesi arqyly mal ónimderin qadaǵalaý múmkindigi ulǵaıdy. Bul túrli aýrýlar paıda bolǵan kezde áser etý jáne taralý qarqynyn tómendetýge yqpal jasaıdy. Sońǵy ýaqytta bıznes-qurylymdardyń da qyzyǵýshylyǵy artyp keledi. Mysaly, Shveısarııanyń Nestle kompanııasy zamanaýı tehnıkany engizý jáne ónimdi saqtaý boıynsha Batys Afrıkanyń 10 myń fermerin oqytty. Nátıjesinde kompanııa sapaly ónim alýǵa, al fermerler jahandyq naryqqa jáne ónimdi joǵary baǵada satýǵa qol jetkizdi. 2010 jyly álemde aýyl sharýashylyǵy salasynda 20 joǵary tehnologııaly kompanııa bolsa, olarǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi 400 myń AQSh dollaryn quraǵan. 2013-2016 jyldary 1300 jańa tehnologııalyq startaptar ınvestısııalanyp, búginde jylyna 500 joǵary tehnologııalyq startaptar qurylýda. 2015 jyly álemdik aýyl sharýashylyǵy salasyna tartylǵan ınvestısııa kólemi 4,6 mlrd AQSh dollaryna jetti. Agrostartap qurýda AQSh, Qytaı, Úndistan, Kanada, Izraıl óte belsendi.
«Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasynda kórsetilgendeı, ekonomıkanyń sıfrlandyrý deńgeıin anyqtaıtyn The Boston Consulting Group reıtıngisi boıynsha Qazaqstan 85 memlekettiń arasynda 50-shi orynǵa turaqtaǵan. Aldyn ala esep boıynsha 2025 jylǵa qaraı sıfrly júıeniń el ekonomıkasyna tikeleı áseriniń qosymsha quny 1,7-2,2 trln teńgeni quramaq. Elimizdiń sıfrly ekonomıka qurý jolynda tehnologııalyq jáne psıhologııalyq tosqaýyldar turǵanyn túsinemiz. Sondyqtan aýylsharýashylyq ónimderdi deldaldardyń taratýyna qarsy turatyn sharalardy qolǵa alý qajet. О́nimderdi deldalsyz satý qaıta óńdeýshi kásiporyndardyń júktemesin 1,3 esege kóteredi. Alyp-satýshylar qataryn qysqartý arqyly saýdanyń qosymsha aqysyn 15-20 paıyzǵa tómendetýge bolady, bul ónim baǵasyn birshama azaıtady.
Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti bazasynda «Agroónerkásiptik keshendi sıfrlandyrý ortalyǵy» jumys isteıdi. Ortalyqtyń maqsaty – ákimdikterge, aýyldyq kásipkerlerge «onlaın» rejimde konsaltıngtik qyzmet kórsetý, bilim salasy qyzmetkerlerine, mektep dırektorlaryna, ata-analarǵa, túlekterge bilim berý baǵdarlamalary týraly aqparat usyný negizinde kásibı baǵdarlanýǵa kómektesý, stýdent, magıstrant, doktorant jáne ǵalymdarǵa aýyl sharýashylyǵy salasynyń jaǵdaıy týraly qajetti taldaý materıaldaryn ornalastyrý, álemdik deńgeıdegi bilikti mamandardy tartýǵa, ıdeıalar men jańa tehnologııalardy engizýge, ozyq ınnovasııalyq tájirıbelermen almasýǵa baǵyttalǵan kópfýnksııaly platformaǵa aınalý.
2017 jyly Azııa Damý bankiniń, Mıchıgan shtaty men Nıderlandtaǵy Delf ýnıversıtetteriniń qoldaýymen Sý resýrstaryn ıntegrasııalyq basqarý ortalyǵy (Sý haby) quryldy. Bul úzdik ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldaný negizinde problemalardy keshendi sheshýmen aınalysady. Biz spýtnık arqyly modeldeýdiń sıfrly júıelerimen Astana men Almaty qalalaryn sý alý týraly aqparatty erte anyqtaý jáne jedel áreket etý sharalaryn qoldanýda qanatqaqty jobalardy júzege asyrýdamyz. Jaıylym jerlerdiń 30 paıyzdan astamy tozǵandyqtan, búginde respýblıkanyń jem-shóp qorynyń jaı-kúıin keshendi baǵalaýdyń zamanaýı júıesin engizý máselesi ózekti. Jer haby AQSh Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birlese otyryp, sıfrly algorıtmdik taldaý júıelerin qoldaný arqyly jaıylymdyq jerlerdiń tozýyn baǵalaý ádistemesin engizý boıynsha jobany iske asyrýda. Byltyr Agrohab mamandary AQSh pen Italııadan kelgen sarapshylardyń kómegimen 5 oblysta jaıylymdardyń jaı-kúıin baǵalaǵan qanatqaqty jobany oryndady. Elimizdiń barlyq jaıylym jerlerin baǵalaý úshin bul júıeni engizip, ózimizge beıimdeý josparlanýda. Ýnıversıtet bazasynda 2017 jyldyń jeltoqsanynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń 35 qyzmetkeri baǵalaý ádisin praktıkalyq jumysta qoldaný úshin amerıkalyq ǵalymdardyń ádisnamasyna sáıkes oqytyldy.
Eń kúrdeli máselelerdiń biri – fıtosanıtarııalyq táýekelder. Mysaly, 2011 jyldan bastap bakterııalyq kúıik – jemis ósimdikteriniń qaýipti aýrýy tez taraldy. Aýrý tirkelgennen keıingi taralý aýdany 40 ese ósti. Bul máseleni sheshý úshin Kornel ýnıversıtetiniń mamandary jumyldyryldy, olardyń kómegimen bakterııalyq kúıikke tózimdi seleksııalyq materıaldy paıdalana otyryp, «vırýssyz tálimbaq» jasaý josparlanǵan. Karantındik nysandardyń tizimine «jataǵan ý kekire» aramshóbi kiredi. Qaýipti aramshópterdi oqshaýlaý jáne joıý úshin tek AQSh pen Italııada paıdalanylatyn jańa tehnologııalar qoldanylady. 2017 jyly ıtalııalyq jańa tehnologııalar jáne turaqty resýrstar jónindegi agenttik pen AQSh Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi mamandarynyń qatysýymen jan-jaqty zertteýler júrgizilip, aramshóptermen kúresýdiń bıologııalyq ádisteri zertteldi. Dándi daqyldardyń jaǵdaıy týraly aqparatty ýaqtyly alý fermerge tıimdi sheshim qabyldaýǵa kómektesedi. Mıchıgan shtatynyń ýnıversıtetimen birge ósimdikterdiń, janýarlardyń jáne qorshaǵan ortanyń jaı-kúıin tez, naqty taldaı alatyn mobıldi sensorlyq júıelerdi paıdalaný jumystary júrgizilýde. Atalǵan jolmen alynǵan derekter osy ýnıversıtettiń ǵalymdary ázirlegen algorıtmderdi paıdalana otyryp, «bultty serverde» óńdeledi. Olardyń negizinde fermerler mobıldi qosymshalar arqyly usynystar qabyldaıdy. Bul júıeni beıimdeý jobasy 2018-2019 jyldarǵa josparlanǵan.
Qazaqstanda qurǵaq kezeńderdiń qaıtalanýynyń jıiligi joǵary, ıaǵnı 5 jyl ishinde ortasha eseppen 2 jylda qurǵaqshylyq oryn alady. AQSh Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, Azııa Damý banki, Islam banki jáne IýNESKO-nyń qoldaýymen qurylǵan Klımattyq hab GIS tehnologııalardyń, Sý jáne Jer habtarymen birlese otyryp, mashınalyq taldamalardy óńdeý úshin Aýyl sharýashylyǵynyń qazirgi jaǵdaıy týraly derekterdi jınaıdy. Kolýmbııa ýnıversıteti men Goddard ortalyǵynyń (NASA) osy habtyń jumysyna qatysýy týraly kelissózder júrgizilýde.
Elimizdiń aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrýǵa belsendi atsalysyp, oń yqpal jasaıtyn «Sıfrly AО́K» qanatqaqty jobasyn júzege asyrýdy usynamyz. Qazir Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda, Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan oblystarynda Agrotehnologııalyq hab ókildigi qurylýda. Bolashaqta bul ókildikterdi barlyq aımaqtarda ashýdy qolǵa aldyq.
Búginde ýnıversıtetimiz elimizdegi agrarlyq ǵylym, bilim jáne óndiristi shoǵyrlandyrǵan iri ortalyqqa aınaldy. Naqty ári júıeli is-sharalar arqyly ýnıversıtettiń jańa bilim, ǵylym, ıdeıalardy taratatyn, agroónerkásiptik keshendi sıfrlandyrýdyń basty alańy bolýǵa múmkindigi mol dep senimmen aıta alamyz.
Tilektes ESPOLOV,
Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory,
UǴA akademıgi
