Uly passıonarlar adamzat damýyn alǵa bastyryp, tarıhta talaı-talaı silkinister týdyrǵan. Mundaı alapat tulǵalar qalyptasqan ómir qaǵıdalaryn buzyp-jaryp, qasań túsinikterdi qıratyp, quldyq sanany kúresinge laqtyryp, qoǵammen nemese sol zamandaǵy bıleýshi toppen qaqtyǵysqa túsedi, ári-beriden soń qan maıdanǵa shyǵady.
Osy turǵydan kelgende passıonarlyqty órkendeý jolyndaǵy belsendi is-qımyl áleýeti dep qarastyrǵan da durys. Passıonar ıdeıa úshin óz ómirin qurban etýge qabiletti. Passıonarlyqtyń ne ekenin bilmese de, qazaq «erkek toqty qurbandyq» ekenin áldeqaıda erterek aıtqan, atyn bilmese de, passıonarlyqtyń zatyn janymen uǵyp tanyǵan. Gýmılevtiń aıtýynsha, óz muratyn áste bas paıdasyn kózdemeı, rııasyz ári qaltqysyz baǵalaıtyn ámbe sol úshin ómirin qııýǵa ázir adamdar bolady. Eger mundaı jankeshtiler bolmasa, búkil tarıh basqasha bolar edi, mımyrt júristen, kóńilsiz qarajaıaý sylbyrlyqtan tanbas edi, kúshtilerdiń aldynda «shybyndap bas ızegen» sorlylyqtan arylmas edi.
Budan shyǵatyn qorytyndy: demek, passıonarlyq qubylys, passıonar tulǵalar adamzat qoǵamy úshin, halyq úshin, árbir ult úshin, jalpy jarqyn bolashaq úshin kúreste asa qajet. Qaı etnostyń bolsyn quramynda passıonarlar qashanda neken-saıaq, at tóbelindeı az bolady. Biraq soǵan qaramastan, joǵaryda aıtylǵan qasıet-sapalaryna, som altyndaı sanasyna baılanysty olar búkil ult júıesin, qadir-qasıeti men ar-ojdanyn ustap turǵan julyn-omyrtqa, arqaý-ózekke, jan-júrekke balanady. Taǵy da passıonarlyq teorııasynyń áıgili avtoryna júginsek, ondaı tulǵalar barlyǵyn qozǵalysqa keltiretin motormen barabar.
Qazaqy jalpaq uǵymda passıonarlyqty jankeshtilik, qurbandyqqa barý dep túsinemiz. Tek, árıne jaıdan-jaı, mánsiz, maǵynasyz qurbandyq emes. Ult úshin, ulys úshin, uly maqsat úshin jannan keshý, dúnıeniń sol bir asqaq murattan basqa barlyq qyzyǵyn tárk etý, sol jolda basyńdy báıgege tigý. Al endi bizdiń qazaq: «Malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy» dep bul máseleniń de baıaǵyda-aq basyn ashyp qoıǵan.
Eli-jurty úshin qurban bolýdyń qazaq topyraǵyndaǵy uly úlgisi sonaý saq babalarymyzdan bastaý alatynyn baıqaımyz. Parsynyń kókiregi aıaqqaptaı Kır patshasyna eliniń namysyn taptatpaǵan Tumar patshaıymnyń, uly dalaǵa kek qýyp kelgen Darııdiń qalyń qolyn shólge tyǵyp qatalatyp qan qaptyrǵan Shyraq batyrdyń erlikteri jeke mártebeden jalpy halyqtyq muratty artyq qasterleýdi ańǵartady. Mine, passıonarlyq energetıkanyń Alash jurtyndaǵy altyn tamyry qaıda jatyr!
Osy arada qazatyń elim dep eńiregen erleriniń kópshiliginiń túp tamyry, tuqym-tegi adamzat tarıhyndaǵy eń uly passıonar Shyńǵys hanǵa baryp tireletinin eskermeske bolmaıdy. Passıonarlyq qasıet tuqym qýalaıdy. Uly qaǵan urpaqtarynyń ishinen naq qazaq jurtynda Ábilqaıyr han, Abylaı han, Kenesary han syndy juldyzdary tym bıikte jarqyraǵan, týǵan halqyn tyǵyryqtan shyǵarýdyń jolyn sharq uryp izdegen, tarıhty silkindirgen kósemderdiń shyǵýy áste de tegin emes. Eliniń táýelsizdigi jolynda ózin qurbandyqqa baılaǵan, uly maqsatynan bir mysqal da taımaǵan kókjal Kenesary – qazaq passıonarlyǵynyń shyńy. О́zi de baıaǵy Altyn Ordanyń Ahmat hanynyń bir úrim-butaǵy bolyp tabylatyn Gýmılev Han Keneni qazaqtyń sońǵy passıonary dep sanaǵan eken. Dese de, «El bolsa er týǵyzbaı tura almaıdy», Qudaıǵa shúkir, odan keıin de qazaq topyraǵy qasıet daryǵan, ýyzyna jaryǵan, Otan úshin otqa da, sýǵa da túsken passıonar tulǵalarǵa kende bolyp kórgen emes.
Shoqan men Ybyraı Altynsarınde passıonarlyq qasıetter molynan boldy. Abaı danalyǵynyń energetıkasy halqymyzdy kúni búginge deıin uıystyryp, maqsat pen birlikke, eńbekke jumyldyryp, ǵıbrat-taǵylym bolyp qýattandyryp, qanattandyryp kele jatqany aıdaı aqıqat. Alash arystaryn bıik sanaǵa jetelep shyńdaǵan, halyq baqyty jolyndaǵy qaıtpas kúreskerler etip shyǵarǵan da Abaı hakimniń tálim-ulaǵaty, onyń basty eńbekteriniń biri der edik. Jańa turpattaǵy Qazaq memlekettiliginiń ıdeıasyn tý etip kótergen, osy jolda barlyǵy da shahıd keshken Alashorda qaıratkerlerin qazaqtyń arǵy-bergi tarıhyndaǵy bas passıonarlary demeske áddimiz joq.
Keńestik qapas zaman passıonarlyq rýhty álsiretti. Biraq joıa almady. Baýyrjan Momyshulynyń, Jumabek Táshenovtiń, Oljas Súleımenovtiń jáne basqalarynyń otarshyl óktemdikke qarsy otanshyl kúresteri osynyń aıǵaǵy. Halqymyzdyń passıonarlyq rýhy Jeltoqsanda kóterilgen qazaq jastarynyń jan-júreginde jalyndaǵan bolatyn. Qazaq aman bolsa, áli talaı tulǵaly passıonarlar ómirge keleri haq.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
