Úıindegi týysynan bastap kóshedegi taksıstke deıin tergeletin kári qyzdyń ómiri ernin sylp etkizip áńgime soǵatyn ekeýdiń eminip, ezilip otyryp aıtatyn eń súıikti taqyryby. Bul az bolsa, eki búıirin taıanǵan, ómirge ókpeli bir kókdoly keıipker kerek bolsa, ara-tura kınonyń da ishinen tabylyp jatady.
Meıirimdi minezi baıaǵyda-aq menmendikpen aıyrbastalyp, talǵamynyń bıiktigi teńin tabýǵa tosqaýyl bolyp, otyzdan asqansha oń jaqta júrgen boıjetkender osy úırenshikti «álemnen» attap, óktem basyp endi teatrdyń sahnasyna kelgende, tiksine qabyldaǵanymyz ras. О́ıtkeni qoǵamdaǵy kári qyz máselesi ýaqyt ótken saıyn óz jarasyn ózi jalap jazyp, ishten tynyp, tuıyqtala túsetin boıdaq qyzdardyń ózi sekildi óner úshin de buıyǵy, «jabyq» taqyryp bolyp kelgen edi. Alaıda qazaq sahnasynyń bul muńly keıipkerdi kútkenine kóp boldy. Shekten tys kóbeıip bara jatqan kári qyzdar ózderiniń «usaq-túıek» másele emes, qajet etse, qatpar-qatpar qasiretiniń tórkini qoǵam qalyptastyryp jatqan qunsyz túsinik pen arzan moralǵa qatysty qalyńdap bara jatqanyn kórsete alady eken. О́zine shyjyq bolsa da, kári qyzdyń ómiri kimge de bolsa qyzyq, ol qandaı kórkem janrdyń tilimen sóılese de, kóńil aýdartatyny ótirik emes.
M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatry qoıǵan «Júregimniń ıesi» atty pesanyń o bastan teatrdyń Kishi zalyna oraılastyrylyp jazylǵanynyń ózi – spektakldiń eń alǵashqy oń sheshimi. Kishi zal – keıipkermen syrlasýdyń taptyrmas múmkindigi. Kúıeýge shyqpaı, jastyq shaǵyn uzatyp alǵan Darıǵa ár kórermenniń janyna kelip, ıyǵyna basyn súıep, jan syryn aıtty. Onyń aıtyp otyrǵany oıdan qurastyrylǵan ertegi emes. О́zi sııaqty turmys qura almaǵan myńdaǵan qyzdyń bul tek bireýi ǵana, árkimniń basynda jeke-dara ótip jatqany bolmasa, sebebi de, oqıǵasy da uqsas qoǵamdaǵy tıptik kórinis. Kópshiliktiń kózqarasynda, kári qyz – tolyqqandy adam emes. «Eki jarty, bir bútin» bolyp ómir súrýdi ańsaýmen-aq armanyna qoly jetpegen sol jartykesh, jarym baqyt ıesi osy ýaqytqa deıin ishten tynyp kelgenim jeter degendeı, aqyry jaryldy. Qoryqpady. Aqtalmady. Ádettegi «uıat boladyny» uıasyna qýyp tyqty da, ne úshin kári qyz bolǵanyn jasyrmaı aıtyp berdi.
Jas dramatýrg, teatrtanýshy Aıdana Alamannyń bul pesasy, eń aldymen, dramatýrgııaǵa tyń ıdeıa, dara minezdi keıipker ákelip qosýymen qundy. Al bul jańa ıdeıany rejısser Arıdash Ospanbaeva tosyn ári zamanaýı sony tásildermen óristete túsken. Basty róldegi Saıajan Qulymbetova men Gúlnur Shyńǵysova sahnadaǵy zamandasynyń syrymen syrttaı emes, etene tanys, obrazdy óz ishinen «óndirip» shyǵarǵan. Teatrdyń baletmeısteri Gýzel Muhametjanova qoıǵan bı sahnalary jeke áńgime qozǵaýdy qajet etetin izdeniske toly eńbek. Sýretshi Qabyl Halyqov basy artyq dekorasııanyń bárinen qashyp, qarapaıymdylyq pen jutańdyqqa maǵyna syıǵyzyp, sahnalyq mınımalızdi qup kórgen. Bir sózben aıtqanda, bul – jastardyń týyndysy. Jas adamnyń júrek lúpili, jastardyń sezinýi, jasqa ǵana tán erkindik – teatrdaǵy ádepki taptaýryndyqty tas-talqan etýge jasalǵan talpynys.
Ádette, kári qyz dep kimdi aıtady? Bul topqa jasy 30-dan asqan, ózine de, ómirine de jaýap bere alatyn, rýhanı da, materıaldyq jaǵynan da táýelsiz, erkin qyzdar jatady. Qarapaıym qyzdar kári qyz atana bermeıdi, sebebi olar jyldam kúıeýge shyǵyp ketedi. Kóbine kóz tartatyn sulý bıkeshter otyryp qalady. Mine, ómirdiń osy ádiletsizdigimen ádemi qyzdar esh kelise almaıdy. Darıǵa da solaı. Jalǵyzdyqty qudaıdan jalynyp júrip surap alǵandaı, kári qyz bireýge kedergi keltiretindeı, qoǵam bolyp qyspaqqa alyp, kóztúrtki jasaıtyndary tipti jaman. Bul da ádiletsizdik.
Jalpy sıýjeti osyndaı, basy artyq dekorasııasy joq spektaklde rejısser negizgi ekpindi bas keıipkerdiń ózine túsirgen. Qoıylym bir adamǵa qurylǵandyqtan, monospektakl dep ataýǵa tolyq negiz bar. Jansaıa qurbysy men Dýbaıda kezdesken jigit sekildi oqıǵany óristetýge janama ǵana áseri bar birdi-ekili keıipkerdi esepke almaǵanda, oqıǵany bastaıtyn da, damytatyn da Darıǵanyń ózi. Eksperımentaldy, jańashyl dúnıe bolǵandyqtan, kórermen bolyp otyryp, biz de bir sát dál osy spektaklge eksperıment jasap kórgimiz keldi. Máselen, qazaq teatrynyń týyndysyn tamashalaýǵa kelgen eýropalyq – aǵylshyn álde nemis kórermenimiz. Spektakldi sınhrondy aýdarmamen tyńdap otyrmyz delik. Uıań, ádepti, ónegeli tárbıe alyp ósken Darıǵa joǵary bilim alyp, magıstratýra bitirip, bir iri kompanııanyń bas menedjerine deıin kóterilip, barlyq materıaldyq máselesin ózi sheship, aıaǵynan nyq turǵan naǵyz «atjalman» arýǵa aınalǵan. Sóıtip júrip jasynyń qalaı 38-ge kelgenin bilmeı qalǵan Darıǵanyń ne úshin kári qyz bolyp, qý tizesin qushaqtap qalǵanyn túsine almaı ah uryp, jylap júrgenin anaý sheteldik túsine alar ma edi? Azamattyq qoǵamda, azamattyq nekede ómir súre beretin erkin eldiń ókili Darıǵanyń muńyn túsinip, oǵan dem bermek túgili «Mynanyń esi durys pa? Nesine jylaıdy? Bir jigitpen tanysyp, birge turyp, baqytty ómir súre bermeı me? Sol da sóz be eken?» dep kirpigin qaǵyp-qaǵyp, túk túsinbeı, sansyz saýaldyń qursaýynda otyratyny anyq.
Boıyna shaq ilim-bilim jınaǵan, qyzmeti bar, aqyldy, kórikti dál osy Darıǵa jaman bolǵandyqtan jalǵyz qalyp, kári qyz atandy ma? Anyqtap qaraǵanda, «kári qyz» degen uǵymnyń ózi áleýmettik kategorııadan buryn – taza ulttyq sananyń jemisi. Bul uıatty joǵary qoıyp, urpaq tárbıesine jaýapkershilikpen qaraıtyn, aq nekeniń qasıeti men kıesin aqyretke deıin aıalaýdy jón sanap, urpaǵynyń sanasyna sińirgen ulttyń qarakózi jamandyǵynan emes, adaldyǵynan osy uǵymnyń qurbanyna aınalyp bara jatqan joq pa? Rejısser salmaǵy aýyr suraqtyń astaryn jalǵan pafos, ótirik pálsapaǵa qurylǵan jansyz dıalogtarmen emes, ótkir oı, dáleldi ýájben shıratyp, qyldan da názik osy shyndyqty jete túsinýge qaraı jeteleıdi.
Darıǵa jaıdan-jaı, bir kúnde kári qyz bola salǵan joq. Endeshe pesanyń kompozısııasyna ózek bolyp turǵan oqıǵa men shıelenistiń de sebebi bolmaýy múmkin emes. Tásili tamasha tabylǵan: ýaqyt, oqıǵa keri aınalady. Iаǵnı «ne úshin kári qyz atanǵanyn» túsinbegen Darıǵanyń 38 jastan bastap 23 jasqa deıingi ómiri keri qaraı kórsetilgende, barlyq suraqtyń sheshimi tabylady. Jas qyzdyń ómirinde bolýy tıis qýanysh pen qyzyqtyń bári bolǵan eken. Jigit te, sezim de, mahabbat ta, súıispenshilik te, bári bolǵan. О́mir – múmkindikter kezeńi, taǵdyr oǵan bir emes, birneshe múmkindik tartý etti – Arman, Murat, Marat, Jaras, Jalǵas sekildi jalǵasa beretin biri akter, biri aqyn, biri bıznesmen jigitterdiń qaı-qaısysy da Darıǵanyń baqyty bolýǵa laıyq edi. Biraq mahabbatqa essiz sengen adaldyq ta adamǵa qııanatyn qaldyryp ketedi eken. 23 jasynda tas-talqan bolyp, taptalyp qalǵan senimin endigi jerde eshbir úmit te, sezim de jalǵap bere almaq emes.
Spektakldi eki quramda da tamashalaǵandyqtan, salystyrmaly oı túıýge múmkindik mol. Eki aktrısanyń da, Saıajan Qulymbetova men Gúlnur Shyńǵysovanyń róldiń ishki qýatyn bos sózben toltyrýǵa tyryspaǵany qýantty. Keıipkerdiń ishki psıhologııasyn ashyp kórsetýge baǵyttalǵan monospektaklderdiń úlken kemshiligi, bálkim artyqshylyǵy – ol jaı ǵana tildiń taqyldaǵan tehnıkasyna súıenip alyp baıandamashy boldy ma, álde obrazdyń ishine súńgip, sezindi me, birden baıqalady. Saıajannyń «kári qyzy» ómirge ókpeli, sol óktemdigi shıelenisken kúıi qoıylymnyń búkil ózegin boılap, aqyrǵy kókeıkesti maqsatqa aparady. Aktrısa sóz órnegi arqyly da is atqarýǵa bolatynyn kórsetti. Al Gúlnurdyń Darıǵasy plastıkalyq oıyn órneginde jarqyraı kórinedi. Sebebi rejısser qyz ben jigit arasyndaǵy sezimniń, bir sahnadan ekinshi sahnaǵa ótý kezeńindegi oqıǵalardyń sheshimin bı arqyly tapqan. Bı qoıylǵan sheteldik ánder de boı shymyrlatar erotıkalyq kórinisterdi jetkizýde az ról atqaryp turǵan joq, kerisinshe belgili bir mólsherge baǵyndyrylǵan sahna estetıkasyna saı oryndalýymen spektakl mazmunyn baıyta túsken. Jastardyń arasynda qalypty jaǵdaıǵa aınalyp bara jatqan jaýapsyzdyq, satqyndyq, jalpy mahabbattaǵy ashy shyndyq osylaı aıtylýymen áldeqaıda ótimdi. Qysqasy, qyzdar soqtasy shyqqan jara jaılaǵan terini tilip turyp tuz septi. Kári qyz týraly ótirik jylap aıta bergenshe, ony ómirge ógeı etken sebepterge úńilip qaraýdy surady. О́mirde joq, bolýy da múmkin emes ózi qııaldan jasap alǵan ıdeal jigittiń beınesin júrekten julyp almaı, jyldarmen birge óse beretin ózimshildikti óltirmeı, kóńildi kúndi kem qylǵan taǵdyr da eshqashan óńi jylyp, ózgermeıdi...
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
