Besmoınaqta týyp-ósken Muhtar Jaýarovpen aýyl jurty kúndelikti júzdesip júrmese de bul jaısań jigittiń esimin aýyzdarynan tastamaıdy. Onyń syry – Muhtardyń birkezdegi quryǵyna qut qonǵan jylqyshy, aýyldaǵy asa syıly azamat Sultanǵazy Jaýarovtyń kenje uly ekendiginde de emes, árıne!.. Endeshe bul Muhtar kim, mundaı qurmetke ol qalaı ıe boldy?
Aýyldaǵy kóp balanyń biri bolyp ósken Muhtar Jaýarov Almatydaǵy aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn mal dárigeri mamandyǵy boıynsha oıdaǵydaı támamdady. Táýelsizdik tańy atqanda jan-jary Baıan Toqaqyzy ekeýi jeke-dara «Kókbastaý» dep atalatyn sharýashylyq qojalyǵyn ashty da egin saldy, mal ósirdi, kartop ekti... Aýyl men Almatynyń arasyn jol qylyp, kúndiz-túni tynbaı shapqylady. Ádette, qaltasyn qarajatqa toltyryp úlgerer-úlgermes halge jetken kez kelgen kásipkerdiń tıyn sanap, únemshil bola qalatyny bar. Bıznes zańy solaı. Ol týrasynda eshkimge kiná arta almaısyń. Besmoınaqtan shyqqan kásipker Muhtar eń alǵashqy táýir tabysyna aýyldyń ortasynan oıyp turyp meshit saldy. Almatydan 100 shaqyrym jerde, ásem taýdyń saǵasynda kúre joldy tuıyqtap jatqan Besmoınaqtyń halqynyń sondaǵy qýanyshyn kórseńiz ǵoı!.. Bul kásipkerdiń týǵan aýylyna jasaǵan alǵashqy syıy eken, kóp keshikpeı ózi salǵan meshittiń tusynan Ardagerler alleıasyn ashyp, Besmoınaq topyraǵynda týyp-ósken 220 aıryqsha adamnyń aty-jónin mármar tasqa qashap jazyp qoıdy. Kúlli aýyl jurtynyń bastan ótkizgen tarıhyn bulaısha túgendep, túıindep tasqa bastyrý shyn máninde erlikke parapar is edi! Memorıalǵa alǵash bas suqqan meımandar Besmoınaqtyń tarıhynyń tereńde jatqanynan habardar bolyp jatsa, aýyl adamdary «Týǵan jerge týyn tikken» Muhtardyń boıyndaǵy baıqampazdyqqa qatty razy bolyp, súısinýmen keledi.
Alaqandaı aýyldan shyqqan alýan taǵdyrly azamattardyń deregin tirnektep jınaý ońaı deısiz be?! Muhtardyń bala kezden birge ósken dostary ári zamandastary Qordaı Hamıdýllın, Berik Balǵojaev, Qanaǵat Ámirov jáne Orazbaevtar áýleti, týǵan baýyrlary Dúısebaı, Dúısenaly, Murat, Marat, Joldas bilekti sybanyp jiberip, qolǵabys jasady. Aýyl aqsaqaldary Tilegen Jaqypbaev pen Nurmanbet Amanjolov aqyl-keńesin aıamady. Aıtpaqshy, Uly Otan soǵysynyń ardageri, úlgili pedagog, uzaq jyl mektep dırektory qyzmetin atqarǵan marqum Tilegen Jaqypbaev atamyzdyń, esimi Ardagerler alleıasynda eki jerge qashalyp jazyldy. Ol da bir syry mol áńgime!..
Muhtardyń óziniń aldyn ala jazyp-syzǵan avtorlyq jobasy boıynsha turǵyzylǵan Ardagerler alleıasynyń «turǵyndary» birneshe topqa bólinedi: Olar – UOS-qa qatysýshylar, maıdanda qaza tapqandar men iz-túzsiz joǵalyp ketkender, saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandar, asharshylyqtan kóz jumǵandar... Qazaqtyń qaı shańyraǵyn Uly Otan soǵysynyń jalyny sharpymaǵan?! Qazaqtyń qaı otbasy asharshylyqtyń azabyn tartpaǵan?! Tas taqtaǵa úńile túsip tútin sany 300-den aspaıtyn túkpirdegi bul aýylda saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandar tizbesi qaıdan júr dep jáne oıda qalasyń?!. Munyń syrtynda – osy aýyldyń eki azamaty keńes dáýirinde Sosıalıstik Eńbek Eri atanǵan. Mynaý naǵyz mýzeı-aýyl! Al qanekı, endi Muhtar memorıalyndaǵy alǵashqy toptyń tizimine kóz salyp kórelik.
Besmoınaqtan soǵysqa attanǵan 205 adamnyń qanshasy elge aman oraldy, qanshasynyń máıiti maıdan dalasynda qaldy, qanshasy iz-túzsiz ketti, mármar taqtada taıǵa tańba basqandaı túp-túgel jazýly tur. Aǵaıyndy Ádil (26-da), Kámil (21-de), Ábil (19-da) Qalyǵulovtar, Nurahan (19), Atahan (23), Máýlen (26) Aıtqulovtar, Nurymqul, Birimqul, Raıqul, Qızat Bazarqulovtar, aǵaıyndy Abdýllınder men Ábdiǵulovtar, Bıjanovtar men Andaqulovtar, Qaraqoıshıevter... tizim osylaısha sozylyp kete beredi. Kil 19 ben 27 jas arasynda sheıit bolǵan bozdaqtar! Sol jyldary aýyldaǵy Nurmaqsut atanyń alty balasy maıdanǵa bir kúnde attanǵan! Besmoınaqtyq bul 205 jigittiń teń jarymy soǵystyń eń aýyr shaǵynda qyrshynynan qıylǵandar! Mine, sizge shynaıy tarıh kerek bolsa! Mine, sizge aıadaı ǵana aýyldaǵy Qazaqstannyń tasqa basylǵan tarıhy! Árbir famılııanyń tusyndaǵy týǵan jyldan keıingi jazylǵan «41-43...» degen sıfrlarǵa kóziń túskende, júregiń erkińnen tys «dir» etedi. Osy arada shyn máninde Muhtar men onyń aýyldaǵy múddelesteriniń osynaý baǵa jetkisiz eńbegi úshin eriksiz bas ıesiń! Jyl saıyn Jeńis kúni memorıaldyń «Máńgilik alaýy» óshpes janqııarlyq pen máńgi ólmes erliktiń belgisindeı jalyn atyp, kúni-túni alaýlap turady. Obelıskiniń tý syrtyna kózge kórinbeıtindeı etip kómkerip gaz ballonyn ákelip qoıǵan da osy Muhtar...
Sonymen... «Degeres» asyl tuqymdy jylqy zaýytynyń shaǵyn ǵana bir bólimshesinde saıası qýǵyn-súrginge ushyraýshylardyń bolǵany siz úshin tańdanarlyq oqıǵa bolary haq-aý?! Bir epızod. Keńes dáýiriniń dúrildep turǵan jaımashýaq shaǵynda Uly Otan soǵysynyń ardageri, úlgili mektep dırektory Tilegen Jaqypbaev saıası kózqarasy úshin abaqtyǵa jabylady. Iаǵnı aýyl muǵalimi «Bolashaq – AQSh-tyń enshisinde!» degen bir aýyz sózi úshin qatygez Keńes Odaǵynyń jazalaý synyna iligip, ıdeologııalyq turǵydan «tárbıelik dáris» alǵan. Tarıh taqtasyndaǵy bul tizimde ol kisiden basqa taǵy 12 adamnyń aty-jóni oıyp jazylǵan. Olardyń 9-y týǵan topyraqqa qaıtyp oralmaǵan, máńgilik jatqan jerleri – beımálim. Al elge aman oralǵan azamattyń úsheýi de búginde baqılyq saparda, keńestik tarıh qupııasyn ózderimen birge ala ketkender. Arystaı azamattardyń ne úshin memleketten asa aýyr jaza alǵany týraly derek joq, aıtylmaıdy. Muhtardyń mindeti – derekterdi aıǵaqtaý, onyń syryn ashý tarıhshylardyń quzyrynda! Osy oraıda meniń keıipkerimniń oılana otyryp aıtqan bir áńgimesi jadymda qalypty: «Qýǵyn-súrginge ushyraǵandar tiziminiń basyna ataqty Ilııas Jansúgirovtiń esimin jazyp qoısam, maǵan eshkim munyń jón emes demes te edi», deıdi Muhtar Sultanǵazuly rııasyz jymıyp.
Keńestershe sharýashylyq júrgizýdi ujymdastyrý kezinde «shash al dese – bas alǵan» talaı-talaı jantúrshigerlik oqıǵalardyń etek jaıǵany tarıhtan málim. Besmoınaqqa kórshi turatyn Pokrovka aýylynyń basqarýshysy Ábnazar Baıalıev esimdi azamattyń bir zamanda qazaqtyń dúldúl aqyny Ilııas Jansúgirovtiń «Qulagerin» jazýǵa «qatysy barlyǵy» óz aldyna bir hıkaıa!.. Ilııas aqyn ataqty poemasyn jylqy zaýytyndaǵy Ábnazar Baıalıev basqaratyn bólimsheniń aýmaǵyndaǵy Besmoınaq jaılaýynda jatyp jazǵan ǵoı. Keńestik jazalaý naýqany júrip bergende jasy ulǵaıǵanyna qaramastan Ábnazar ata «halyq jaýyna qoldaý kórsetkeni úshin» 1937-1939 jyldary abaqtyǵa otyryp shyǵady. Alaıda túrmeden jazasyn ótep oralǵan qart kommýnıske óz qyzmetin qaıta jalǵastyrýǵa senim kórsetiledi. Shym-shytyryq dúnıe! Besmoınaqtyq Tilegen Jaqypbaevtyń da taǵdyry soǵan uqsas, beıbit zamandaǵy saıası kózqarasy úshin «otyryp kelgen» Otan soǵysynyń ardageri zeınetkerlikke óziniń buryndary atqarǵan qyzmetinen, mekteptiń dırektorlyǵynan shyqqan... «Bir qolynda qamshy, bir qolynda tátti nan ustaǵan», qaıran, Keńes Odaǵy! Sosıalıstik Eńbek Erleri – uzaq jyldar osy bólimsheni basqarǵan Oryntaı Erekenov pen mal baqqan Joldasbek Sádýaqasovtyń esimderi dańqty memorıaldyń tizimin qorytyndylap tur. Iá, ıá... oımaqtaı aýyldan eki birdeı Eńbek Eri shyqqan, tańdanbańyz!
Bildeı bir arhıvtik mekemeniń júgin arqalap mármar taqtalarǵa taǵdyrly esimderdi qashap jazdyryp ultyna ulaǵatty is jasaǵan Muhtardyń óz ákesi Sultanǵazy Jaýarov – tarıhı syry Táýelsizdik jyldarynda ashylǵan 1939 jylǵy keńes-fın soǵysyna qatysqan maıdanger. Qan maıdannan jaraqat alyp elge aman oralǵan. «Uly Otan soǵysynyń tarıhynda fın soǵysy týraly derek joqtyń qasy. Aýyl jurty tarıhtan tek Uly Otan soǵysy týraly ǵana jaqsy habardar. Sondyqtan da ákemizdi dáriptep, «kózge túspeı-aq qoıaıyn» dedim, – deıdi Muhtar. – Táýelsiz Qazaqstannyń tarıhy tolyq jazylyp bitkende menen keıingi urpaq fın soǵysynyń argerleri men qurbandaryn túgendeı jatar.»
Muhtardyń sózine bátýa tiledik. Aýyldaǵy sanaǵa san oı salar memorıal kesheni týraly bir áriptesi oǵan «Muha, osylardyń ishinde seniń «Analarǵa taǵzym» atty taqtańa baǵa jetpeıdi ǵoı, shirkin, baǵa jetpeıdi...» degen eken. «Peıishtiń shyraǵy Ananyń tabanynyń astynda!» Rasynda da, taǵdyr tolqynyna jazyqsyz urynǵan Besmoınaqty dál búgin terbep turǵan osynaý Monýment-besik jyry ekenine sheksiz senesiń. Ardagerler taqtasynan bólek «Analarǵa taǵzym» mármar taqtasynda aýyldyń 66 Ardaqty anasynyń aty-jóni árlep jazylǵan.
– Bul analarymyzdyń 16-sy dúnıede ótken, 50-i aýylymyzdyń aqjaýlyqty aqylman analary sapynda, ortamyzda júr. Meniń anam da 13 qursaq kótergen, sonyń 8-in aman ósiripti. «Altyn Alqa» taqpaǵany úshin bul tizimge anamdy kirgizbedim, – deıdi Muhtar shyraıly júzi alaýlap oılanǵan keıippen... – Aýyldaǵy qarapaıym ǵana sharýa adamdary – aıaýly anamyz Mástýra Nurmaqsutqyzy men ákemiz Sultanǵazy Jaýylbaıuly úlken dastarhan basyna balalary alqa-qotan jınala qalǵanda «Eń aldymen týǵan aýylyńdy – halqyńdy syıla, adal eńbek et, mádenıetti bol, taza júr!..» degen sózdi jıi qaıtalap aıtatyn. Basy artyq sózge joq edi, jaryqtyq. Kezinde asa mán bermegenmen, aqyl-es toqtatqan tusta osynaý jaı ǵana aıtylǵan sózdiń qudireti men ata-ana ósıetiniń áýlıeligin túsindik te sezindik.
...Soǵysta iz-túzsiz ketkender, qyrshynynan qıylǵan bozdaqtar men jazyqsyz japa shekken zulmattyq qurbandar, asharshylyqtan kóz jumǵandar tizimin kibirtiktep oqyp turyp, derekterge qanyqqan saıyn sarǵaıyp muńǵa batasyń. Ot-jalyn keship Otanyna aman oralǵan erler men eńbek maıdanynyń naǵyz Erleriniń aty-jónin ejiktep, kúpti kóńilińe qaıtadan shýaq ornaıdy. Al endi «Analarǵa taǵzym» taqtasyna úńilgen sátte birden beıne bir besik jyrynda terbelgendeı kúı keshetinińdi sezbeı qalasyń! Osy arada aýyl áleminde shejirege toly tylsym dúnıeni meılinshe aıalap, ıirip, sheber úılestirgen Muhtar Sultanǵazyulynyń aıryqsha oıly kompozısııasyna eriksiz qol soqqyń-aq keledi...
* * *
Aýyl qaqpasynda eli men jerin jaýdan qorǵaǵan ataqty Naımanbaı batyrdyń kók tiregen mármar músini Besmoınaq pen Buǵymúıiz ańǵarynan jibekteı esken taý samalyna keýdesin tósep qasqaıyp tur. Urpaqqa taǵylym berip, rýhyn kóteretin tarıhı eskertkishti osy aýylda týyp-ósken taǵy bir aıtýly azamat – qazaq qoǵamyna esimi óte-móte tanymal akademık-jazýshy, zııatker Ýálıhan Qalıjan turǵyzǵan...
Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy,
Jambyl aýdany
Sýretti túsirgen
Nurmanbet QIZATULY
