Ataq pen marapat laıyqtylarǵa berilse

Byltyr kóktemde Tarazdaǵy M.H.Dýlatı atyndaǵy ýnıversıtette «Ulttyq qundylyqtar – urpaqtar sabaqtastyǵynyń ózegi» atty oblystyq konferen­sııa uıymdastyryldy. Jal­py alǵanda, konferensııa taqyry­by, jasalǵan baıandamalar, pikir qosqandardyń oı-órnekteri bir baǵyttan taby­lyp, bári oryn­dy ótti. Biraq kópshilikke taratylǵan baǵdarlama jazyl­ǵan paraqshada jıyndaǵy spı­kerlerdiń biri, gazettiń bas re­­dak­­torynyń orynbasaryn aı­­qaı­latyp «Ult anasy» dep jaz­­ǵany óte yńǵaısyz boldy. Meı­li respýblıkalyq gazettiń ókili óz ortasynda, áriptesteri ara­synda eren eńbegimen, qaı­ratkerligimen, aqyl-pa­ıy­my­men syıly, qurmetti bol­syn. Biraq «Ult anasy» ata­nýǵa qan­daı jaıy bar? Bul ataq­ty kim beripti? Munymyz da­raqylyq emes pe eken?

Biz osy marapatty, nege son­­­shama janymyz súıedi? Sál­ qyzmetimiz kóterilse jón-jo­syq­syz memlekettik nagradalar, ataq alǵymyz kelip-aq turady. Saýsaǵyńyzdy búgip sanap shy­ǵyńyzshy, siz tanıtyndardyń qan­shasy memlekettik mártebesi joq, vedomstvolyq ataqtarǵa ıe eken: «Qurmetti mádenıet qyz­metkeri», «Qurmetti jýrnalıst», «Qurmetti energetık», «Qurmetti qurylysshy», «Qur­metti temirjolshy», sondaı-aq «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı­ratkeri» jáne sol sııaqty, tipti tize bersek ataqtarynan ja­ńylasyń. Sahnada bir-eki jyl án aıtyp, «juldyzdarǵa» aı­nalǵan ánshilerimiz de «Eńbek si­ńirgen qaıratker» nemese «Má­denıet qaıratkeri» degen ataq­qa ıe bolyp shyǵa keledi. Jazýshy-qalamgerler arasynda da halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń sońǵy kezde ońdy-soldy taratylýy synǵa ilikti. Bul kúnderi syılyqtardy ataýdan jańylamyz. Jazýshylardyń uzyn sany 840-tan asyp jyǵy­lypty. Kópshilik arasynda­ ta­­­nymaly sanaýly. Shyn ja­­­zý­­shy joqtyń qasy, tym usaq­talyp ketti. Osy jerde ja­zýshy Ákim Tarazıdiń bir suh­batynda aıtqan esteligi eske tústi. Sheraǵań ekeýi Nıý-Iork­ke barǵanda bıik bir zańǵar ǵı­marattyń ústine shyqqan ǵoı. Sol kezde Á.Tarazı tómenge kóz tastap turyp: «Sheraǵa, qara­ńyz­shy adamdar zaý bıikten qu­myr­sqa sııaqty kishkentaı bolyp kórinedi eken» deıdi. Sonda Sher­aǵamyz: «Men adamdardyń usaq­talǵanyn kórgim kelmeıdi!» depti. Túsingen adamǵa tereń oı salatyn sóz emes pe? Qazir kóbi­miz usaqtalyp, jaqsy qasıet­terimizden aıyrylyp baramyz dep oılaımyn. Iá, nesin aıtamyz, qalam ustaǵandardyń bar­lyǵy jazýshy bolǵysy keledi. Bir-eki kitaby shyqsa, Mem­lekettik syılyqtan dáme­lenedi.

Ártúrli syılyqtardyń laý­rea­ty degenderiń dál qazir az emes. Bázbireýleri respýblı­ka­myzdyń sheńberinen shyǵyp, qatar jatqan memleketterdiń laý­reattyǵyn «shápkimen qa­ǵyp» alyp jatyr. Olarǵa qabat­tasyp «Oblystyń qurmetti aza­maty», «Aýdannyń qurmetti azamaty» degen ataqtar jyl sa­ıyn ár óńirde kem degende 20-30 adamǵa berilip, esimderi már­már tastarǵa qashalyp kóz jaýyńdy alyp jarysa tizilip tur. Solardyń barlyǵy sol ataq­qa saı ma?! Tipti arasynda qyzmetke ornalasqandaryna 20 jyldan aspaǵandary da bar. Sol mezgilde olar halqyna qan­­­daı jaqsylyq jasap úl­ger­­di? Bázbireýleri teris qy­lyq­tarymen (mysaly, jem­qorlyqqa boı berip) isti bolyp, sottalyp jatqandaryn esti­­gende álgi mármár taqtaǵa jazyl­ǵan esimderin elden qa­laı qalqalaımyz? Solardyń tizi­miniń qatarynda júrgen ary taza azamattar ózderin qalaı sezinedi eken? Keıbir qalalardaǵy son­daılardyń tizimi júzden asyp, bir taqtaı jetpeı, qasyna qo­sym­sha taqtaılar ornatylyp jatqanyna da kýámiz. Uzyn­qulaqtan estımiz, áldebir jeke kásipker «Elimizdiń qurmetti azamaty» degen tósbelgi shyǵaryp­ty. Aqshasyn tóle de, keýdeńe jyl­tyraǵan tósbelgini qondyr. Álgi­deı tósbelgi taqqan jan bú­kil álemniń tutqasynan ustap tur­ǵandaı tóńirekke pańdana qa­raıtynyn qaıtesiń.

Ǵylymı ataqtardan da oza shaýyp turmyz. Áne bir jyly Elbasynyń Jarlyǵymen dıssertasııa qorǵaıtyn keńester jabylyp edi, jaýynnan keıingi sańyraýqulaqtaı akademııalar men «akademıkter» qaptap ketti. «Oı, shirkinder-aı! Bul qazaqqa ne daýa bar» dep eriksiz oıǵa ke­tesiz. Sol «akademık» ataǵy ǵy­lymdaǵy qandaı jetistikteri úshin berilgenin bir Alla biledi. Ál­gi akademık atanǵan jannyń ǵy­lymı mektebi, shákirtteri, álem moıyndaǵan eleýli eń­bekteri (monografııa, oqýlyq, oqý quraldary jáne t.b.) bar ma eken? Ony dál qazir surap jat­qan eshkim joq. Aqshasyn qoǵamdyq akademııa qoryna, onyń kassasyna quıyp ádemi qatty qaǵazdyń ıesi bolyp shyǵa kelý eshkimdi tańǵaldyrmaıdy. Tipti «E-e jaraıdy, bir jolyn taýyp alǵan eken ǵoı sabazyń, qutty bolsyn!» dep júre be­redi. Tipti betke ustar Ulttyq aka­demııanyń ózinen bereke ketken tárizdi. Inkýbatordan shyqqandaı shúpirlegen akademıkter, qurmetti akademıkter sanynan jańylasyń... Ulttyq ǵylymymyzdyń «kemesi» qaı jarqabaqqa qaı kúni soǵylaryn kim biledi?

Jaqynda bir tanys professor «Reseıdiń ǵylymy men teh­nıkasynyń eńbek sińirgen qaı­ratkeri» degen ataq aldym, quttyqta meni...» dedi de, erekshe jyltyraǵan tósbelgisimen kýá­lik-kitapshasyn kórsetti. Jyl­tyraq temirden jasalǵan tós­belgi kózdiń jaýyn alady. Kitapshasyna úńilsem, el prezıdenti emes, bir qoǵamdyq uıym basshysy qol qoıyp, mór­ ba­sypty. Shynymdy aıta­ıyn, álgi tanysymnyń kóńilin jyq­­­paıyn dep esh qarsy suraq qoı­madym. О́ıtkeni mundaı ataq Memleket basshysynyń óki­mimen shyǵady. Al myna marapat jolda júrgen kókat­ty­lardyń qıturqy, aqsha tabý jolyndaǵy alaıaqtyq is. Or­tamyzda osyndaı «qoldan jasalǵan» jalǵan ataqqa ıe bolyp máz bolyp júr­gender qanshama?

«Akademıkter men qurmetti qyzmetkerler» sany túngi as­pandaǵy jymyńdaǵan sansyz juldyzdardaı jypyrlap ósip jatyr. Jınalysqa, kon­ferensııaǵa, tipti toıǵa barsań da álgi tanys, beıtanys «akade­mıkter» aldyńnan shyǵady. Yr­ǵalyp-jyrǵalyp tórden oryn alady, mıkrofondy alyp kó­semsip, ár nárseniń basyn shalyp «áńgime» aıtady. Bireýiniń sózinde ilip alar, basqalarǵa úlgi bolar sóz joq.

Belgili jazýshy, kósemsózshi Ábish Kekilbaevtyń myna sóz­deri kóz aldyńa kólbeńdep ke­le qalǵandaı bolady: «О́mir boıy alysyp-julysyp júrip py­sy­qaılyqpen tabylatyn óti­rik dańq araǵa jyl túspeı ja­typ, kóshken jurttaǵy kúl tók­ken tómpekteı jermen-jeksen shógip, jutap shyǵa keledi». «О́mir-aı. Átteń, ne bolyp baramyz osy biz» deısiń de qoıasyń...

Ashy bolsa da shyndyq, bú­ginde qazaqtyń «uly» sózinen de­ qasıet ketti. Kim bolsa da «uly» dep tóbemizge kótergen jaı­ keldi. Halqymyzdyń «Abyz» degen qudyretti sózin de­ tómendetip jiberdik. Kez kel­gen­ge japsyramyz. Onymyz ádil­dik pe?

Kezekti saılaý maýsymy­ bas­talǵanda qaltalylyr bili­mi­ne, qabiletine, túısigine qara­maı, toǵandy buzyp shyqqan qy­zyl sýdaı jappaı lap berip, kan­dıdattyqqa tirkelip, eldiń ara­syn azan-qazan etedi. Keshe ta­nymaıtynyń búgin aldyńa kelip «Kóke, kómektes. Maǵan senimdi ókil bolyńyz, sizdi kópshilik tanıdy, syılaıdy emes pe?» dep sońǵy sózin aıtyp, qıylyp, qolqa salady. Sodan qalaı qutylasyń? Qınalasyń ba... Árıne. Depýtat bolý da álgi­lerdiń armany shyǵar, sirá...

Ár nárseniń óz orny, jóni, qasıeti bar emes pe? Sheteldik akterlerde, ánshilerde, jazýshylarda solardyń biri joq. Olar esh qyzyqpaıtyn sııaqty. Halyq tańdaýy biledi, kimdi qoldaý kerek, kimdi qolpashtaý kerek. Al biz bolsaq ataqqumarlyqtan, daýryqpa-daqpyrttan, kól-kósir etip ótirik maqtaýdan, jelbýaz bóspe sózderden áli aryla almaı kelemiz. Sol jaǵy ókinishti. Basqa jurtqa kúlki bolyp sonsha ne kórindi? О́rkenıetti, damyǵan elder qataryna qosylsaq degen úmit bar. Ol úshin minezimizdi, kóz­qarasymyzdy, psıhologııamyzdy, peıilimizdi ózgertkenimiz du­rys emes pe? Qazaq tabıǵa­tynan taza, arly halyq emes pe edik? Oı­lanaıyq...

Saǵyndyq ORDABEKOV,

dáriger-hırýrg, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor

TARAZ