...Jeńistiń 50 jyldyǵy tusynda basshylar Uzynkól aýylynyń maıdangerlerine bir-bir at mingizipti. Toǵyzynshy mamyr kúngi saltanatty sharadan sý jańa er-turmany jarqyraǵan qylań atty jetektep qaıtqan atasynyń janyndaǵy 8 jasar Nurlybektiń qýanyshynda shek bolmaǵan. «Pobeda» atalyp ketken sol jylqy – tarap jatqan sovhozdyń bir shopany mingen jýas at eken. Bizdiń keıipkerimizdiń atqa qumarlyǵy sol kezden bastalypty.
«Pobedadan» talaı quladym. Biraq kishkentaı bolsam da jalynan aıyrylmaı, jabysyp júrip ústine qaıta minetinmin. Bizdiń úı toqsanynshy jyldardaǵy toqyraý kezinde attyń kúshin paıdalandy. Maldyń qysqy azyǵyn at arbamen jınadyq. Atqa jaqyndyq sol kezden bastaldy. Qazir oılap otyrsam, bala kezimde tek jylqynyń sýretin salǵan ekenmin. Jylqynyń músinin ábden zerttep, sýretin aınytpaı salýǵa tyrysatynmyn», deıdi N.Rahmanov.
Iá, munyń bári balalyq shaqtyń tátti estelikteri ǵoı. Keıin qalaǵa oryn teýip, shaǵyn aýlasy bar jeke úıdiń ıesi atanǵan Nurlybektiń jylqyǵa ańsary qaıta aýa bastaǵan. 2016 jyldyń kúzinen bastap alty aıdaı at izdedi. Surastyra júrip te, ınternet arqyly da satýǵa shyǵarylǵan biraz atty qarady. Sý jorǵa bar dep estip, mamyrdaǵy merekelerde qaladan 600 shaqyrymdaı júrip Naryn qumyna, Bókeı ordasyna da barypty. Onymen jorǵanyń ıesi qum arasynan úıirin taba almaı, keshke deıin kútip, qur qaıtqan. Buıyrmaǵan ǵoı.
– Sol qum Narynda Ǵarıfolla degen jylqyshy aǵam turady. Áskerden kelgennen qolyna quryq ustap, bıyl 35-inshi jyl at ústinde. Ol kisiniń ákesi Rahım men meniń atam Rahman bir shańyraq astynda ósken, bir atanyń balalary. Aqyrynda atty sol Ǵarıfolla aǵamnan aldym. Maǵan jóndi jylqy jolyqpaı júrgesin Ǵarıfolla aǵam «saǵan osy Shaǵala qolaıly bolar, atym bar dep uıalmaı minip júr» dep aq tulparyn berdi, – deıdi Nurlybek.
Shaǵala Nurlybekke bir kórgennen unaǵan. Arqyraǵan aıǵyr emes, alysyp júretin asaý emes, jýas tuqymdy, ádemi at. Tańdaýyna dóp keldi. Shaǵala Ordadan júk kóligimen 600 shaqyrym jol júrip, Oralǵa jetken kúni keıipkerimizdiń otbasynda shaǵyn toı boldy. Ásirese ekinshi synypta oqıtyn Nurmuhammedke naǵyz tosyn syı edi.
...Mine, segiz aıdan asyp barady, Shaǵala oraldyq boldy. En dalanyń erkin júrgen taǵysy bastapqyda qaladaǵy tar qorada qadimgideı qınalǵan. Alǵashqy kúnderi aýyryp ta qalypty. Shaharda qaptaǵan úı arasynda damylsyz qozǵalystan úrkip, júıkesi syr bergen. Shaǵalany qutqarǵan – jańa qojaıynnyń alǵaýsyz mahabbaty sekildi. Qalanyń qaınaǵan tirshiliginen jylqy kútimine ýaqyt tabý da ońaı emes. Únemi úıde turǵasyn asty-ústin taza ustaý, qan aınalysyn qalpynda ustaý úshin kún saıyn qydyrtý, júrgizip qaıtý ýaqytty talap etedi.
– Kóp adam jylqyny aqshasy kóp baılar ustaıdy dep oılaıdy. Eseptep qarasaq, jylqy asyraý shyǵyny temeki shegýden arzan eken. Muny temeki shegetin adamnyń esebimen salystyra otyryp shyǵardyq. Al paıdasyn aıtsaq: jylqymen salt júris densaýlyqqa óte paıdaly. Omyrtqaǵa jylqy júrisi beretin áserdi qarapaıym jattyǵýlar bere almaıdy. Tize býynyndaǵy suıyqtyqty medısına qalpyna keltire almaıdy. Ota, dáriler arqyly ýaqytsha kómektesedi. Adam aǵzasy sol suıyqtyqty at ústinde aıaqty salbyrata júrý arqyly ǵana qalpyna keltire alǵany zerttelgen. Bul atqa minýdiń paıdasy jaıly bir-eki mysal ǵana. Jylqy kútimi – kádimgideı eńbek. Fızıkalyq jumys. Al jylqyny kúndelikti ústin tazalap, sylap-sıpaý, jal, quıryǵyn taraý júıkeni tynyshtandyrady. Taza aýadaǵy osy prosess oıyńdy júıeleýge kómektesedi. Atpen qydyrý – serýenniń eń keremet túri. Jaz ben kúzde dalada qyzyq kóp. Jylqy jaıyp shalǵynǵa jantaıyp, túrli ósimdikke mán beresiń. Ol jaıly ınternetten málimet izdeısiń. Qustardy baqylap otyrsań, olar da bir álem. Kúzde jemis-jıdek pisken kezde toǵaı boılap serýendegen tipti raqat. Al qysta daladaǵy ermek – iz kesý. Qıyr-shıyr ań izine qarap kele jatsań, «myna jerge toqtaǵan, myna tusta úrkip birdeńeden qashqan» dep taza aýadaǵy qydyrys detektıvtik serýenge aınalady, – deıdi Nurlybek.
Sonymen, qalada at ustaýdyń shyǵyny qandaı? Aýyldaǵydaı erkine jibere almaǵandyqtan, árıne, attyń aldynan jem-shóbi arylmaýy kerek. Sonyń ózinde bir jylqyǵa aıyna 300 kelilik bir taı shóp pen eki qap jem molynan jetedi eken. Qalada at ustaý úshin baı bolý shart emes.
Búginde Nurlybek jumystan keıin úıine asyǵady. Sosyn Shaǵalany erttep, Oraldyń Jeltaý betine, syrtyna shyǵyp ketedi. Qalada atpen kele jatqanda kezdesken kishkentaı balalardyń áseri qyzyq. Olardyń keıbiri jylqyny ómirinde alǵash kórip, shattanyp jatady. Kóp adam toqtatyp sýretke túskisi keledi. Júrgizýshilerdiń kóbi dabyl basyp, bas barmaǵyn kórsetip ótedi.
– Ýaqyt ótken saıyn kóshpendi ata-babamyzdyń turmys-saltyn uǵa bastaǵan sııaqtymyn. Jazda uzaq jolǵa shyqtyq. Eń qıyny Jaıyqty kesip ótý boldy. Ata-babalardyń alys saparlarǵa daıyndyǵy, kerek-jaraǵy, qazaqtyń salt jolaýshyǵa qatysty ádet-ǵurpy men etıkasy – bári logıkalyq jaǵynan túsinikti bola bastady. Iаǵnı tarıhı jadynyń qalpyna kelýi, sanadaǵy ulttyq kodtyń tirilýi, rýhtyń oıanýy osy bolsa kerek, – deıdi Nurlybek.
O basta Nurlybek at sportymen kásibı aınalysý nemese báıgege at baptaýdy maqsat etpegen. Jylqyny ata-baba dástúrin dáripteý, úırený, atbegilikti zertteý, tájirıbeni taratý úshin ǵana ustaı bastaǵan. «Atpen salt júrý janǵa da, tánge sergektik syılaıtynyn uqtym. Tabıǵatqa jaqyndaı tústim. Endi at ústinde qarap júrmeı, sadaq tartýdy, jamby atýdy oılap júrmin», deıdi ol.
Whatsapp jelisinde Qazaqstan boıynsha belgili atbegilerdiń ortaq toby bar eken. Solarmen aralas-quralas bolyp, Nurlybek buryn bilmegen talaı nárseni úırengenin aıtady. Qazir Oraldaǵy atqumar jastardyń birazy Nurlybekti jaǵalap, aqyl-keńes suraıtyn bolǵan. «Tanystarym, dostarym meni kórgende «Shaǵala qalaı?» dep amandasatyn boldy» dep kúledi Nurlybek.
– Shamam kelgenshe at ustaýdy, atbegilikti dáripteýdi jalǵastyra bersem deımin. Maqsat – qazaq baıaǵysha atpen júrýi tıis degen kertartpalyq emes, mádenı bolmysty, ulttyq rýhty saqtap qalý. Osyny qoǵamǵa mádenı túrde jetkizý. Bul baǵyttaǵy isterimdi damyta alam ba, keleshek kórsetedi. Qalada at ustaý keń daladaǵydaı ońaı emes. Alaıda jylqy degen ózindik qyzyǵy bar bólek álem eken. Baǵyp-qaǵý, baptaý – kádimgideı ǵylym. Iá, Qazaq dalasynda jabaıy jylqyny qolǵa úıretýden beri qalyptasqan bizdiń ulttyq ǵylymymyz. Búgingi qazaq osyny umytyp baramyz... – deıdi Nurlybek qoshtasarda.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
ORAL
