Qyz ınabattylyǵymen qadirli

Qyz balany tórge shyǵarǵan ultymyz bolashaqta el anasy atanaryna kámil sengen. Qazaq qyzdary dalanyń erke eligindeı bulańdap ósken. Názik jandy qyzdarǵa qarap, er-jigitterdiń boıyna kúsh-qýat bitedi. Olardy qorǵaǵysy keledi. Batyr atanǵan qazaq eliniń er-azamattaryn jigerlendirip otyrǵan osy názik jandylardy qorǵaý nıeti bolatyn. О́ıtkeni er men áıel árqashan birin-biri tolyqtyryp otyrǵan. Batys elderiniń bala týmaı, qara basynyń qyzyǵy úshin ómir súrý úrdisi, áıeldi erden joǵary qoıyp, erlerge tán qylyqtardy nasıhattaýy dástúrimizge kereǵar. Bul qoǵamǵa esh muqtajsyz erkekshora qyzdardy alyp keldi. Bir hadıs­te adamzattyń qaı ultynda, qaı dáýirde bolmasyn, qandaı qoǵamdyq zańdarmen áıelderge túrli quqyq bergenmen, ol Alla bergen jaratylys bolmysyna saı bolmasa, ony buzady, taǵdyryn qor etedi delingen eken. Qazaq qyzy árqashanda erkin sóılep, oıyn ashyq aıtqan, onyń ishinde tipti bılik etken áıelder de boldy. Alaıda olar eshqashan da áıeldik bolmysyn joǵaltpaǵan edi. Qazirgi kezge sáıkestendirsek, qyz balanyń quqyǵy ul baladan esh kem emes, alaıda rýhanı jaǵynan ár­qashanda názik bolmysynan aınymaýy qajet.

«Kelini jaqsy úıdiń kere­gesi altyn» demekshi, kóńili men júregi taza, ádemilikke, názik­tikke qumar, óziniń emes, ózgeniń óresin kótermeleıtin qyz keleshekte irgeli úıdiń shańyraǵyn joǵary kóteretini anyq. Qaı ata-anany alsaq ta, qyzynyń barǵan jerinde tastaı batyp, sýdaı sińip ketýin, jaqsy jar, ádepti kelin, aıaýly ana bolýyn armandaıdy. Qasıetti ana qyzynyń tárbıeli bolyp ósýi úshin jasynan aq shashty qarııanyń al­dyn attatpaı ósiredi. Qazaq halqy kelinniń kelgen jerinde jaq­sy jar, abzal ana, uqypty áıel bolýy, birinshiden, onyń ósken ortasyna baılanysty dese, ekinshiden, kelgen jerine de baılanysty dep qaraıdy. Ja­ńa túsken jas kelinge eneleri qonaq kútý, as ustaý, bala kútý sııaqty máselelerde únemi aqyl-keńes berip, úıretip otyrady. «Kelinniń jaqsy bolmaǵy ene­sinen» dep eneniń jas kelinge qamqorshy bolýyn talap etken. Áıel qandaı bıik dárejeli jumys istemesin, qaıda bolma­syn onyń eń basty mindeti – ómir­ge urpaq ákelý, bala tár­bıeleý. Kóp jaǵdaıda otba­synyń beriktigi áıelge baılanys­ty. Áıel sabyrlylyǵy, keshi­rimdiligi, sypaıylyǵy sııaqty qa­sıetterimen úı-ishine bereke ákelip, shańyraq baqytyn ornata alady. Úlkendi syılaý – halqymyzdyń ejelgi dástúri. Bul dástúr boıynsha jastar úlkenniń aldyn kesip ótpeýge, sypaıy bo­lýǵa, úl­kenmen sóz jarystyrmaýǵa, tipti úlkenderdiń aldynda qatty kúlmeýge tıis. Qyz balanyń al­ǵashqy ustazy – anasy.

Qyzdarǵa jan-jaqty sulý­lyq, ıaǵnı jan sulýlyǵymen qosa, tán sulýlyǵy birdeı bol­ǵany jarasady. Jastyqtyń ózi sulýlyqtyń, náziktiktiń bel­gisi. Qyz balalardyń kórikti bolyp ósýine ertede analary erek­she kóńil bólgen. «Attyń kór­ki – jaly, arýdyń kórki – shashy» dep uqqan analar qyz­dyń shashyn durystap kútip-ósi­rýdi óner sanaǵan. Shashty jaqsy ósirý úshin aıranmen, qynamen jýǵan.  Shashty qos burym nemese bestemshe etip órý boıjetken qyzdardyń kórki bolǵan. Syrǵa, bilezik, shashbaý, sholpy sııaqty áshekeı zattardy taqtyrǵan. «Qyzdyń kózi – qyzylda» degen maqal da qyz balanyń áshekeı zattarǵa úıirligin bil­diredi. Halyq jyrlaryndaǵy arýlardyń sulý músinin sheber sýretteýdegi maqsat – jastardy ásemdik sezimge bóleý edi. Halqymyz qyz­dyń kórkine aqyl-oıy, minezi saı bolýyn qalaǵan. Adamnyń má­denıeti men tárbıesiniń deń­geıi syrt beınesinen, kıine bi­lýinen de kórinedi. Bizdiń estetıkalyq muratymyz – syrt kórinistiń ádemiligi men rýhanı kemeldiliktiń tabıǵı bite qaınasýy. «Syrt pishinniń adam ómirindegi máni zor, – dep jazdy A.S.Makarenko. – Uqyp­syz, salaq adamdy óz isi men qylyǵyna esep bere alady dep oılaý kóbine qıyn. Kıine bilý áde­miliginiń de júris-turys ádemiliginen mańyzy kem emes». Qoǵamnyń damýyna baılanysty kıimniń sáni de ózgerip otyrady. Adamnyń óz tusyndaǵy sánge sáıkes kıine bilýi ásem-kerbez talǵamyna baılanysty. Kıimniń sándi de jarasymdy bolýymen qatar, kıip barǵan jerindegi jaǵdaıǵa, otyrǵan ornyna, isteıtin qyzmetine sáıkes kelýin de eskerý qajet.

Qyzdardyń temeki tartýy, ishimdikke úıirligi ádetke aınalyp bara jatqany baıqalady. Orynsyz kıiný, orynsyz jú­ris-turys áıel zatynyń áıel­dik, náziktik, sypaıylyq kórkine nuqsan keltiretin qy­lyq ekenin esten shyǵarýǵa bol­maıdy. Adam jarasymdy kıine bilýi kerek. О́zińdi basqalarǵa úlgi et, basqalardy qyzyqtyratyndaı ádeptiliktiń ıesi bol deımiz. Densaýlyqqa, tazalyqqa, sypaıylyqqa zııan­dy ersi ádet qaı jerde de jet­kilikti. Qys pen kúzdiń sýyq kún­derinde de kelte kóılekke qyzyǵyp, densaýlyǵyna zııanyn tıgizip alǵan, boıanamyn dep ásem shashyn álemeshtep alǵan, kirpikterin julyp, ony qaıta ósire almaı júrgen bıkeshter az ba? Qazaq halqy neke tazalyǵyna, qalyńdyqtyń aryn saqtap, qyzdyń qasıetin joǵary ustaýyna óte zor mán bergen. «Qyzǵa qyryq úıden tyıym, myń san úıden syn» dep  ata-babalarymyz qyzdyń abyroıyn búkil aýyl-aımaq bolyp qorǵaǵan. Ar tazalyǵy otbasy beriktigine de sebepker bolǵan. Anasy únemi qyz ba­lanyń tárbıesine kóńil bólip, tazalyq pen ıbalyqty, tártip pen ımandylyqty saqtaýdy qadaǵalap otyrǵany durys. Durys tárbıe men bilimdi ushtastyryp, ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyrý ata-ananyń basty armanynyń oryndalǵany dep bilýimiz kerek. Búgingi tańda barlyǵy teń quqyly. Biraq ana degen atqa syn keltirmeı, áke rólin joǵary qoıa bilgen azamatsha utady. «Bala – ata-ananyń aınasy» degen sóz beker emes, sondyqtan ananyń jaýapkershiligi óte zor.

Adamnyń óziniń mańyzdy­lyǵyn sezinýi tamaq ishý, uıyq­taý sııaqty eń qarapaıym, alaıda eń qomaqty qajettiligi eken. Bul qajettiliktiń ornyn ómir boıy toltyra almaı ótetinder de bolady. О́mirdegi ornynyń baryn dáleldeýge qumarlyq adam tabıǵatyna tán. Kishkentaı qyz­dyń birinshi kóretin er adamy kim? Árıne – áke. Eger áke­si qyzyna kóńil bólip, áde­mi, erekshe ekenin sezdirip, kózqa­rasymen bildirse, onda ol qyz jańaǵy aıtyp otyrǵan óziniń mańyzdylyǵyn dáleldeýdi ómir boıy qajetsinbeıdi. О́ıtkeni ol óz ata-anasynyń aldynda bul sezimniń bar ekenin biledi. Endi ol tek ózine emes, ózgege de kóńil bóle alady, ózgeniń janyn ju­bata alady. Al kerisinshe, ana­synan bolsyn, ákesinen bolsyn, tıisti kóńil bólinbese, ba­la keleshekte sol olqylyqty óte qatty sezinedi. Qazirgi eresek adamdardyń ortada ózin ózi us­taýyna qarap, kishkentaı ke­zindegi kerekti nazardy alǵanyn nemese almaǵanyn bilýge bolady. Balanyń ómir boıyna ózimen birge bolatyn sanasy men minezi balalyq shaǵyndaǵy alǵashqy sezimderdiń jıyntyǵy. Al sezim­tal keletin qyz balanyń tár­bıesine óte muqııat qaraý kerek. Tarıhqa kóz júgirtsek, kósh­pendi qazaq halqy árqashanda anany qasterlegen. Jaryn súıgen. Qyzyn qyryq úıden tııa otyryp, alaqanyna salyp ás­pettep erkeletken. Qyzdy qa­shanda jatjurttyq dep, jas kúninen otbasynyń senimdi serigi, qara qazannyń ıesi, úıdiń uıytqysy retinde uzatqanǵa deıin tek tárbıe bergen. Sol dástúrdiń arqasynda Eldiń anasy atanǵan talaı áıelderdiń esimi bizge jetti.

Gúlnár ÁShEMBEKOVA,

Balqash qalasyndaǵy №24 orta mekteptiń qazaq tili páni muǵalimi

Qaraǵandy oblysy