Jaqsy sóz jerde jata ma? Oblys ákimdigi «oralmandarǵa arnap aýyl salyp jatyr eken» degen súıinshi habar jan-jaqqa tez tarap, onyń aq-qarasyn ajyratyp jatpastan kvotamen de, kvotasyz da kelýshilerdiń qatary kúrt kóbeıip sala berdi. Osy jaǵy eskerilgen bolý kerek, japan dalany kóz tartar kóriniske aınaldyrý jóninde sheshim qabyldanyp, 2010 jyly – 140, 2011 jyly – 100 baspana, oǵan qosa 50 jylyjaı, keıin eki qabatty mektep, feldsherlik-akýsherlik pýnkt boı kóterdi. Qazir munda shaǵyn ortalyq, hokkeı korty, sport zaldary jumys isteıdi. Kósheler asfalttalyp, sý qubyrlary tartyldy. Prezıdent N.Nazarbaev Qyzyljar óńirine kelgen saparlarynyń birinde Báıterek aýylyna arnaıy soǵyp, memleket tarapynan jasalar qamqorlyqtyń jalǵasa beretinin jetkizgen. Olaı bolsa, oblysqa jaqyn ornalasqan eldi mekende áleýmettik, jumyspen qamtamasyz etý sekildi ózekti máseleler talapqa saı sheshilip otyrǵanda turǵyndar ne sebepti quzyrly oryndardyń bosaǵasyn tozdyryp, Joǵarǵy sotqa deıin shaǵymdanyp otyr degen suraq týady.
Onyń mán-jaıyn bizge Qaırolla qajy Súleımenov aqsaqal túsindirip berdi. «2009-2011 jyldar aralyǵynda 263 úıdiń kilti tapsyryldy. Qazir turǵyndardyń sany eki myńǵa jýyq bolsa, olardyń basym kópshiligin tarıhı Otanyna oralǵan otbasylar quraıdy. Qol qýsyryp qarap otyrǵan eshkimdi kórmeısiń. Baý-baqshamen, mal baǵýmen aınalysady. Jylyjaılarda kókónis ósiredi. Oblysqa qatynap jumys isteıdi. Meshit, dámhana kólik jóndeıtin stansa salynýda», deı kelip, renishin aqtaryp saldy. Báıbishesi Márııam ekeýiniń Túmendegi jyly ornyn sýytyp, atajurtqa kelýine sol kezdegi jergilikti bılik oryndarynyń baspanany tegin alasyzdar degen ýádesi sebep bolsa kerek. Tipti zeınetaqylarynyń birneshe ese kemip qalǵanyna da keıimegen. Ul-qyzdary da qýana oralǵan. Endi, mine, «aldanyp qaldym» degendeı ókinish keıipte otyrǵan syńaıly. «Sol kezdegi aımaq basshysynyń maǵan úıdiń kiltin saltanatty túrde tapsyryp turyp, baspana jekemenshigińizde bolady» dep qolymdy qushyrlana qysqany bos ýáde bolyp shyqqany ma? «Ákesi ólgendi de estirtedi» ǵoı. Sodan beri jan-jaqqa qansha aryzdansaq ta, muń-muqtajymyzǵa eshkim qulaq asar emes», deıdi qarııa nalyǵan únmen.
Tilshiler qosynyna aýyldastarynyń aryz-shaǵymdaryn aıta kelgen Qabdyrash Raqaevtyń da ókpesi qara qazandaı. Onyń aıtýynsha, 2009 jyly kúzde birneshe otbasyna memlekettik turǵyn úı qorynyń esebinen baspana berý týraly aýdandyq turǵyn úı komıssııasynyń sheshimi shyqqan. Alaıda bul qujat sot qaraýyna usynylmaǵan. Sebebi hattama belgisiz sebeptermen joǵalyp ketkenge uqsaıdy. Shaǵym ıelerin sheneýnikter bergen sertterinen nege taıqyp ketti, baspana menshigimizge nege berilmeıdi degen saýaldar mazalaıdy.
Zertteý barysy kórsetkendeı, jergilikti bılik oryndary men turǵyndar arasyndaǵy baspanaǵa qatysty túsinbeýshilikke tıisti qujattardyń zańdyq-quqyqtyq turǵydan resimdelmeýinen óris alyp, onyń aqyry daý-damaılar men sot tóreligine júginýlerge aparyp soqtyrǵan. Qurǵaq ýáde, aýyzsha kelisimdi maldanyp júre berý kimge tıimdi, kimge tıimsiz bolǵany endi aıtpasa da túsinikti. Onyń ústine qurylys jumystarynda oryn alǵan túrli qyrsyzdyqtar men zańsyzdyqtarǵa oraı prokýratýra tarapynan tynymsyz tekserýlerdiń uıymdastyrylýy máseleni ashy ishekteı sozyp jibergen tárizdi. 32 ákimshilik, 1 qylmystyq istiń qozǵalýy biraz jaıttan habar bergendeı. Úkimettiń turǵyn úılerdi kommýnaldyq menshikke berý týraly qaýlysyn negizge alǵan laýazym ıeleri shaǵymdanýshylardy jalgerlik-kommýnaldyq tólem boıynsha ǵana esep aıyrasyńdar dep sendirgendikten ańqaý baıǵustar aýyzdaryn ashyp júre bergen sekildi. Onyń ústine 245 baspananyń aýdandyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary bóliminiń balansyna ótýi kóńildegi kúmán-kúdikti seıiltip jiberse kerek. Osy kezden bastap jaldamaly páter retinde turý mindettelgen.
– Burynǵy basshylyq tusynda úılerdi jekemenshikke tegin berý jóninde aýyzsha mámile-kelisimder jasaldy degenniń ózinde resmı qujattarmen aıǵaqtalmaǵan. Zań normalarynda tarıhı Otanyna kvotamen oralǵan baýyrlarymyzǵa baspanany qaıtarymsyz berý jaıy qarastyrylmaǵan. Al jalǵa alyp turýǵa qulqy bolmasa, «qaldyq» prınsıpimen satyp alýǵa quqyly. О́kinishke qaraı osy múmkindikti paıdalanýshylar neken-saıaq. Bári áli kúnge deıin aspannan quımaq jaýatyndaı úmitti. Aýyl turǵyndarymen birneshe jıyn ótkizilip, qansha túsindirilse de jaǵdaıy kele tura, kommýnaldyq tólemnen qashqaqtaıtyndar da, kelisimshart jasasýdan bas tartýshylar da az emes. Máselen úılerdi salýǵa jumsalǵan shyǵyn men aýmaǵyna baılanysty aı saıynǵy kommýnaldyq aqy mólsheri 3543 teńgeden 15727 teńgege deıin belgilengenimen, ony tólemeýshiler jetip artylady. «Elim, jerim» dep alaburtqan saǵynyshpen kelgen aǵaıyndarymyz qandaı qurmetke de laıyq. Eshqaısysyn bólip-jarmaımyz. Biraq istiń baıybyna barmastan jón-josyqsyz baıbalam salyp, áldebir ilik izdeýdiń qajeti joq. Munda kvotadan tys kelgen otbasylar da ornalastyryldy ,– deıdi ýáj aıtýshy qarsy tarap.
Baspana daýy boıynsha 30 ret sot májilisi ótip, bárinde de azamattyq is aýdandyq ákimdiktiń paıdasyna sheshilipti. Báıterek aýyldyq okrýginiń ákimi Gúlsim Erbatyrqyzynyń aıtýynsha, 202 otbasymen kelisimshart jasalǵan. Olardyń ishinde 125 otbasy «Nurly kósh» baǵdarlamasy aıasynda qonystanǵan. 9 otbasy úılerge ruqsatsyz kirip alǵan. Kelisimshartqa qol qoıýdan bas tartqan 38 otbasynyń isi sotqa joldanǵan. Kommýnaldyq tólemder boıynsha ǵana bereshek 20 mıllıon teńgeden asady.
Máseleniń baıybyna tereńdeı úńilý maqsatymen birneshe turǵynmen sóılesken edik. Olardyń qaı-qaısysy bolsyn «tegin turasyńdar degen ýádelerinen taıqyp ketý – azamatqa tán qylyq emes. Eshqandaı kelisimshartqa qol qoımaımyz» degen raıdan qaıtatyn túrleri kórinbeıdi. Qurǵaq sózge senip, jelmaıadaı jele jónelýdiń bir ushyǵy ulttyq salt-dástúrimizdiń qaımaǵy buzylmaǵan ortada ónip-ósken aǵaıyndarymyzdyń kóńili daladaı, peıili baladaı ańǵaldyǵynan, sengishtiginen bolar. Alaýlatyp-jalaýlatqan jaǵdaı raportshyldyq, jelókpe uranshyldyq kópirme ýádege, kóbik sózge uryndyryp, órekpigen kóńilderdi ý ishkendeı, sý sepkendeı basyp, aıdalada qaldyrǵandaı kúı keshtirgeni anyq. Mine, irgeli aýylda týyndaǵan shetin problemalar ishki-syrtqy mıgrasııa salasynda selkeý tustardyń az emestigin ańǵartady. Ásirese eńbek resýrstary, jumys kúshi tapshy teriskeı óńirlerde demografııalyq olqylyqtardyń ornyn tolyqtyrý, retteý, jastardy turaqtandyrý úshin baspanamen, jumyspen qamtý jeńildikterin birizdilendirgeni lázim. Demokratııalyq damý jolyna bet alǵan elde kez kelgen másele baıbalammen emes, baıyptylyqpen sheshiletinin esten shyǵarmaıyq.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Qyzyljar aýdany
