HALYQ ULY

“Alpysqa kelgenińde aldyńda alty aǵań bolsyn, jetpiske kel­genińde sońyńda jeti iniń bol­syn”, – degen eken atalar­ymyz. Qadirmendi aqsaqal Ońaıbaı Kóshekov týraly shaǵyn áńgimeni bastarymda eń áýeli esime osy bir bataly sóz túsip otyr. Árbir adam balasy belgili bir ortada ósip, erjetedi. Onyń azamat retinde qalyptasýyna sol ortanyń áseri kóp bolady. Birin biri únemi qoltyǵynan demep, jetektep júrmese de “aldyńǵy tolqyn aǵalar, keıingi tolqyn iniler” dep Abaı atamyzdyń aıtqanyndaı ómirdiń aǵysynda alǵa qarap baǵdar túzeý, úlgi-ónege alý keıingilerdiń paryzy, paryzy ǵana emes buljymas joly. Sol sekildi biz kimbiz, kimnen ónege alamyz degende sonaý jastyq shaǵymyzda kózge túsken sanaýly azamattardyń arasynda Ońaıbaı Kóshekulynyń tulǵasy erekshe kórinetin. Meniń ákem Maqash marqum kókiregi qazyna, shejireli adam edi. Sol kisi: “Ońaıbaıdyń tegi jaqsy, al adam balasy qashanda bolsyn tegine tartyp týady ǵoı. Bizdiń Atyraýdaǵy Jetirý elinen erterek ýaqytta Asaý-Baraq, Qoıys-Qobjan, Eset batyr, aqyn Dosjan sekildi ataǵy alty alashqa jaıylǵan nebir myqty azamattar shyqqan. Bókeı ordasynyń zama­nynda ómir súrgen Qoıys-Qobjan týraly: “Qyrdy Qoıys bıleıdi, sýdy orys bıleıdi”, – degen sóz qal­ǵan. Qazaqtyń arqaly aqyny Hamıt Erǵalıev mine, osy Qoıystyń tikeleı urpaǵy. Ońaıbaı da sol jaqsylardyń izin basqan, tekti azamat”, – dep aıtyp otyratyn. Iá, Ońaıbaı aǵamyzdyń peshenesine eńisten bastalǵanymen, bel asqan saıyn bıikke órleı túsetin taý soqpaǵyndaı órshil ómir joldary jazylǵan eken. Ol HH ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde burynǵy Gýrev qalasynyń irgesindegi shaǵyn aýylda dúnıege keldi. 1941 jyly 16 jasynan bastap “Gýrev” qoı sharýashylyǵy keńsharynda shopan bolyp jumys istedi. Ile-shala Uly Otan soǵysyna attandy. Ot keshýden aman-esen kelgen soń aýyl sharýashylyǵyn kóterýge belsene atsalysyp, 60-shy jyldarǵa deıin úlken qyzmet baspaldaqtarynan ótti. 70-shi jyldary joǵary basshylyq júgin alyp júre alatyn uıymdastyrýshylyq qabileti jarqyraı kórindi. Elge paıdasy kóp tıdi. “Tasty jaryp óskendeı taýdyń qaısar shynary, Tegi myqty adamdar tuǵyrda berik turady. Daýyl qyrqyp butaǵyn, órt shalsa da ózegin, Tamyrynan nár alyp, qaıtadan kóktep shyǵady. Myna dúnıede óshpeıdi Allanyń jaqqan shyra­ǵy”, – degen óleń joldary dál osy Ońaıbaıdaı tegi myqty, ómirde ózin dáleldegen, memleket qaıratkeri dárejesine deıin kóterilip, halyq úshin qyzmet etken asyl aǵalarymyzǵa arnalǵandaı. Ońaıbaı Kóshekuly Gýrev obkomynyń birinshi hatshysy bolyp, oblysty basqaryp turǵan 1977-1985 jyldar aralyǵynda qyzmet babynda ol kisimen biraz aralasyp, jumys istedik. Men ol kezde “Gýrevúı­qurylys” kombınatynyń dırektory, “Gýrev­nefte­hım­stroı” tresiniń partkom hatshysy, “Selstroı” tresiniń bastyǵy qyzmetterin atqardym. Birinshi hatshy qurylys salasynyń damýyna, ásirese munaı salasyna qatysty qurylystardyń salynyp, munaıshylardyń jaǵdaıynyń jaqsarýyna kóp mán berdi. Munaı salasy ol kezde Máskeýge qaraıtyn­dyqtan jańa bir qurylys nysany jóninde ruqsat alýdyń ózi kóp qıyndyqqa túsetin. “Tipti munaıshy­lar­ǵa arnap barak tıptes úıler salý úshin de Máskeý­degi mınıstrdiń qabyldaýyn tózimdilikpen tosyp otyrǵan kezderimiz az bolmady”, – degen sózderi este aǵamyzdyń. Kóshekovtiń tusynda mine, osyndaı nysandar kóptep salyndy. Ken oryndaryn izdestirý jáne dál anyqtaý maqsatynda “Embimunaıgeofızıka” tresi, “Kazgeofızıka” birlestigi qurylyp, iri keńistiktikti qamtıtyn túsirilimder júzege asyryla bastady. Máselen, 1983 jyly Teńizde eksperıment esebinde 620 sharshy shaqyrym aýmaqty qamtyǵan 3D túsirilimi júzege asyrylyp, ol barlaý uńǵymalary­nyń dál ornalastyrylýyna aıtarlyqtaı yqpal etti. Ken ornynyń geologııalyq modeli sodan beri kóp ózgeriske túse qoıǵan joq. Ońaıbaı Kóshekuly Atyraý munaı jáne gaz ınstıtýtynyń qurylýyna kóp eńbek sińirdi. Onyń qurylysynda jıi bolyp, qadaǵalap otyratyn. Mine, osy ınstıtýttyń arqasynda eli­mizde kóptegen munaıshy kadr­lar tárbıelenýde. Halyqqa paıdasy zor bul joǵary oqý orny Ońaıbaı aǵamyzdyń sońynda qaldyrǵan jaqsy bir isi boldy. Sondaı-aq osy kezeńde Botaqan, Orysqazǵan, Ońtústik-shyǵys Qamysty jáne basqa da ken oryndaryn ázirleý jumys­tary qolǵa alynyp, olar paıda­la­nýǵa berildi. Býrovık, Prı­doroj­nyı munaıshylar kentteri boı kóterdi. Saǵyz, Qaraton sekildi ken oryndary­nyń bereri taýsylar tusta munaıshylar otbasylarynyń dalada qalmaı Atyraýdyń aınalasyna shoǵyr­lanýy úshin aǵamyz úlken jumystar júrgizdi. Kóptegen óndiristik, mádenı-turmystyq nysandar salyndy. Qazir endi osynyń bári aıt­qanǵa ǵana jeńil. Áıtpese munaı ónerkásibi odaqqa qaraǵan kezde jergilikti halyqtyń áleý­mettik-turmystyq jaǵ­daıyna qabyr­ǵasy qaıysatyn óńir basshylary úshin joǵarydaǵy tirlikterdiń bári úlken kúshke túskenin biz jaqsy bilemiz. Jalpy munaıly Atyraý óńiriniń, ondaǵy munaı qurylymdarynyń Keńes Odaǵy tusynda damýyna birinen keıin biri kezekpen oblysty basqarǵan Sala­mat Muqashev, Ońaıbaı Kóshekov, Asqar Qulybaev sekildi basshylardyń eńbegi az bolǵan joq. О́ıtkeni ol kezde aımaqtaǵy mańyzdy sanalatyn barlyq ister birinshi hatshynyń qatysýymen sheshiletin. Qazir endi munaı salasynyń damýy týraly áńgime bolǵanda sol kezdegi birinshi hatshylardyń eńbegi keıde kóleńkede qalyp ketip te jatqandaı áser qaldyrady. Bul durys emes. Ár kezeń ádil baǵalanyp otyrýy kerek. Oblystyń birinshi basshylary zeınetkerlikke shyqqanda munan keıin qaıda turamyn dese de olarǵa erik berilip, qajetti jaǵdaı jasalatyn. Qalaýlaryna baılanysty Máskeý men Almatydan jaıly páterler ala alatyn. Al Ońaıbaı aǵa bolsa, elde qalǵandy jón kórdi. Mine, osynyń ózinen-aq ol kisiniń el men jerge mahabbaty aıqyn ańǵarylatyndaı. Zaıyby Aısulý apaı ekeýi segiz bala tárbıelep ósirip, qazir ata­mekeninde úlken áýlet basy atanyp otyr. Qysqasy Ońaıbaı aǵa óziniń el men qoǵam, urpaq aldyndaǵy paryzyn adal atqarǵan, kisilik qasıeti mol azamat. Elge sińirgen eńbegin keýdesindegi Lenın, “Qurmet Belgisi”, úsh Eńbek Qyzyl Tý ordenderi anyq bildirgendeı. Qarııa Atyraý qalasy men oblysynyń qurmetti azamaty. Elbasy jýyqta ótken Úkimettiń esebi tyńdalǵan arnaıy Keńeste jáne “Nur Otan” HDP bıýrosynda sóılegen sózderinde ómirlik tájirıbesi joq jastar­dyń bárin ortalyqqa jınaı bermeı olardy synnan ótý úshin jergilikti jerlerge jiberý, al jergilikti jerdegi bilikti de tájirıbeli mamandardyń ósýine mán bere otyryp, kadrlardy irikteý men jasaqtaý isin jolǵa qoıý qajettigin aıtqan bolatyn. Iá, eldiń damýynda bilikti kadrlardyń mańyzy zor. Muny biz eńbegimen, adaldyǵymen el qurmetine bólengen Ońaıbaı Kóshekuly sekildi aǵa urpaq ókilderiniń ómir jolyna qarap ańǵaramyz. Mıllıondarǵa ortaq sanalatyn myna ómirde Alla taǵala búkil adamzatqa biregeı sıpat berip, adamdyq minez-qulyq, oılaı bilý qabiletin tegis daryta otyryp, árbir adam balasyn dúnıege eki kelmeıtindeı jáne sol qalpyna qaıta qaıtalanbaıtyndaı etip, jeke tulǵa retinde asa bir sheberlikpen daralap soqqan ǵoı. Endeshe árbir adam ózinshe bir álem, birin biri qaıtalamaıtyn fenomen qubylys. Olardyń ózgesheligi men aıyrmasy ómirlik izdenisinde, adamǵa, el men jerge degen mahabbatynda, kisige jasaǵan jaqsylyǵy men óner-biliminde, eńbeginde. Adamnyń qandaı ekendigin bil­diretin osyndaı ómir ólshemderi Ońaıbaı Kóshekovtiń beınesinde jaqsylyq jaǵynan jarqyrap kórindi dep esepteımin. “Ákeń ólse de, ákeńniń kózin kórgen ólmesin”, degendeı Ońaıbaı aǵa­ny kórgen saıyn ákemdi ǵana emes, olardyń qatar­las­tary, meniń ustazdarym – aǵa urpaq ókilderiniń abzal qasıetteri men eren eńbegin eske alyp, osy urpaqtyń aldynda basymdy ıemin. Nurpeıis MAQAShEV, “Qazaqtúrikmunaı”  bir­les­ken kásipornynyń  bas dırektory. KÁDIRI BО́LEK KÁRAǴAŃ Aıaýly azamat, kórnekti jazýshy Káribaı Ahmetbekov edi, qarymdy qalamgerlik qyzmetimen ultyna, onyń rýhanı qazynasyna aıtarlyqtaı olja salǵan sýretker-jazýshy desem, onyń kóptegen kitaptary jaryq kórdi. Ol eńbekteriniń bárin tizbelep, jeke-jeke taldap jatýǵa bir maqala aıasynda múmkindik az bolǵandyqtan, men onyń tusaýkeser týyndysy “Syı oramal” men sońǵy jaryq kórgen shyǵarmasy “Qasyretke” ǵana toqtalyp ótpekshimin. Bul onyń jazýshylyq jolyn baǵamdap-baǵalaýǵa da ońtaıly tásil. Tuńǵysh kitaby – “Syı oramalǵa” Káribaıdyń on áńgimesi toptastyrylǵan. Osynaý kólemi shaǵyn bolǵanymen, jazylýy kúrdeli áńgime janrynda baǵyn synaǵan jas jazýshy júkteletin synnan súrinbeı ótken. Qaı áńgimesin de súısinip, qyzyǵyp, bas almaı oqısyń. Káribaı ózi týyp-ósken óńirdiń, qasıetti Qarataý qoınaýyndaǵy eldiń ótken-ketken tarıhyn da, salt-dástúrin de sanasyna sińirip, jadyna jazyp, kóńiline uıalatyp, solardy kórkem sózge kóshirýge úlken daıarlyqpen kelipti. Onyń basty sebebi, bizdińshe Káribaıdyń el ortasynda uzaq júrip, kóp nárseni kókeıine túıýi der edik. О́ıtkeni, ol mektepti bitire sala, ózge áriptesteri sekildi, Almatyǵa attanǵan joq. Eki jyl qoı da baǵyp, oı da baǵyp baryp oqýǵa tústi. Qazaq ýnıversıtetin bitire sala, qyzmetke ornalasyp alsa da, eline qaıtty. Úsh-tórt jyl muǵalim bolyp, astanaǵa ómirden kórgen-bilgeni, kóńilge túıgeni, oıyna oralǵany bar, ıaǵnı jazýshy­lyq­qa qajetti ómirlik tájirıbe jınap qaıta oralǵan edi. Eshbiri esh jerde jarııalanbasa da Káribaıdyń alǵashqy áńgimeleri sol jaqta júrip jazylǵan syńaıly. Osy “Syı oramal­daǵy” “Tar kezeń” men “Jetim jasaq” áńgime­leri jınaqtaǵy súbeli, shoqtyqty shyǵarmalar. Qart Qarataý elindegi zar zaman – jońǵar shapqynshylyǵynyń tar kezeńiniń qandy oqıǵalaryn baıandaıtyn eki áńgime de eldik pen erlikti kórkem kestelegen kelisti týyndylar. Oqıǵalary nanymdy, túıinderi túısikti, tilderi tógilip tur. Al “Toı tarqar”, “Úki taǵar”, “Shildehana”, “Dombyra sazy”, “Syı oramal”, “Qarager”, “Shilde” taqyryp­tary aıtyp turǵandaı, negizinen alystaǵy qazaq aýylynyń ómirinen alynǵan etnografııalyq áńgimeler. Jazýshy el ishiniń tirshiligindegi qazaqy salt-dástúrdiń úzik úlgilerin áńgimelerine arqaý etip, sol arqyly jas urpaqqa ómirlik ónege bolatyn tushymdy oı, parasatty pikir aıtqan. Osynaý áńgimelerdegi sońyna túsken qalmaqtyń qalyń áskerin adastyryp, bosqyn eldi qutqarý úshin jaýdyń jolyn tosyp, qaımyqpaı qarsy shapqan shaǵyn jasaq qorshaýda qalǵanda batyr Qozy balasy Baısuńqardy qaıtaryp jiberip turyp: “Men paryzymdy ótegen shyǵarmyn. Endigi el qorǵaý seniń mindetiń. Moınyńda amanat ketpesin. Janyń emes, ardyń isinde bol” dep qoshtasýy, ólgeli jatqan Ánet baba­nyń qalmaq noıany qasyna kelip, saýal tas­taǵanda: “Shaljısam, tór ózimdiki. Al seni qaı sor aıdap keledi: jeriń tarlyq etti me, kóriń tarlyq etti me?” dep jaýap qaıtarýy; Dastan esimdi balanyń synyptasy Totyjamal­ǵa degen alǵashqy mahabbaty, Qarager aıǵyrdyń boran­da adasqan jylqyshy Álim qartty qutqarý hıkaıasy, aldap alyp qashqan Aıjan qyzdyń aqyly arqasynda aman-esen súıgen jigiti Sapar­ǵa qosylýy, taǵy basqa keıipkerler ómiri­niń úzik syrlary órnektelgen shymyr da shyraı­ly týyndylar qalamgerdiń dara qoltań­basyn aıǵaqtaıtyny aıdan anyq. Al bul áńgimelerdiń oqyrmandardyń jan-júregin baýrap alyp, asyl qasıetimen jadyńda jattalyp qalatyny da jazýshy sýretkerliginiń basty belgisi. Qalamgerlik qarymy óristi de ónimdi jazýshy Káribaıdyń el ishinde erekshe baǵa­lanǵan “Alqakól” jáne “Qasyret” romandary. Alǵashqy roman týraly baspasóz betterinde kóptegen jaǵymdy maqalalar jaryq kórip, laıyqty baǵalandy. Al sońǵy jazǵan shyǵar­­masy – “Qasyret” romany jóninde jarytym­dy taldaý-saraptaý bolǵan joq. Ol el ómiri – qoǵam tirshiligindegi alasapyran kezeńde jaryq kórdi. Sondyqtan ony oqyǵandar bolǵanymen, ádebı synnyń nazaryna ilikken joq. Al shynyna kelgende, bul jazýshynyń kezeńdik te aıtýly týyndysy edi. Sondaı-aq onyń jazylý sheberligin aıtpaǵanda, taqyryby tyń – qazaq ádebıetinde sırek qalam terbegen týyndy-tyn. Roman ómirdiń ózinen oıyp alǵan oqıǵalarǵa, zaman men qoǵamnyń kelbetin kórkem ádebıet­te kórsetýge arnalǵan arnaly da aıshyqty shyǵarma. Atalmysh romanda kóterilgen kóptegen kókeıkesti máseleler búgingi qoǵamdyq ómirdiń aınymaǵan aınasy ispetti qabyldanary haq. Onyń qatpary qalyń, túıini sheshilmegen tol­ǵaqty oı-pikirleri toǵysqan tolymdy týyndy ekendigin, qysqa qaıyryp bolsada, eske sala ketken jón bolar deımin. Roman elimizdegi qaıta qurý kezeńi bastalyp ketken tusta ja­zylyp, ja­rııa­landy. Son­­­­dyqtan da bolar, onda je­ri­­ne jetkize jazylmaı júr­­­­gen, qo­ǵam­dyq ómir­diń órge basýy men gúl­denýi­ne kedergi kel­­­tirip, sheshimin tappaı shıelenisken kóptegen kúrdeli máseleler qozǵalǵan. Aıtalyq, bir kezderi qazaq jastaryn jappaı qoı baǵýǵa jiberýdi kózdegen, sóıtip, joǵary bilim alyp, bilikti maman bolýlaryna shek qoıǵan urdajyq urandar kóterilgeni esimizde. Mektep bitire salyp shopan taıaǵyn qolyna ustap, taban­datqan eki jyl qoı baǵyp, onyń qyr-syryn óz basynan ótkergen Káribaı osy máseleni tereńnen tolǵap, onyń jas urpaqqa jasalǵan zııandy áreket bolǵandyǵyn ashyna jazǵan. Romanda sondaı-aq kúzgi-kóktemgi laısańda, qysqy qaqaǵan qarly boranda beınet keship, mal baqqan sol shopan eńbeginiń bodaýy da bolymsyz ekendigi bultaqsyz-boıamasyz aqıqat arqyly baıandalǵan. Bul shyǵarmadaǵy negizgi keıipkerdiń biri, kezinde qoı baqqan, qazir belgili jornalshy Ertaǵynyń ómir-taǵdyry arqyly ádemi ádiptelgen. Shyǵarmada dalada ósip, qalaǵa qonys aýdarǵan oqyǵan qazaqtardyń ulttyń bolmys-bitiminen aıyryla bastaǵany, olardyń mádenıet týraly túsinikteriniń taıazdyǵy da ashyna aıǵaqtalǵan. Jazýshynyń bul oraıdaǵy paıym-parasaty Ertaǵynyń elden kóshirip ákelip, qoldaryna alǵan qart sheshesin qala turmysyna laıyqtap kıindirýge, ıaǵnı kelinshegi ekeýi kımeshegin tastatyp, shashaqty oramal salǵyzýy, qamzolyn kıgizbeı plash áperýi, shapanyn sheshtirip, paltoǵa aýys­tyrýy sııaqty áreketteriniń jón-josyqsyz ekendigin túsinip, osyǵan baılanysty kósheli oılaryn ortaǵa salýy arqyly kórinis tapqan. Keıipkerdiń “Osy bizdiki ne qylǵan shala búlinis... Jurt ne istep, ne qoısa, ne iship, ne kıse, soǵan kózsiz elikteı berý... kádimgi toǵy­shar­lyq túsiniktiń ózi emes pe? Jasy kelgen kisiniń... óz ómiri, óz tanymy, óz tarıhy bar, tipti óz talǵamy bar dep nege sanaspasqa...” Sóıtip, kelin men bala ózderiniń ústirt paıym, shala túsinigin eldiń atyna aýdaryp, sonymen aqtalmaqqa tyrysqan teris túsinikterinen aınıdy. Mine, osylaısha jazýshy oqyrmanǵa oı salyp, qazaqy qalpymyzdy sarymaıdaı saqtaý qajettigin, sol arqyly ulttyq bolmys-bitimimizdi ustanǵan, halyqtyq qasıetterimizdi joǵaltpaǵan eńseli el qatarynda bolatyny­myzdy eske salyp otyr. Atalmysh shyǵarmada qaladaǵy qazaq balalaryn ana tilinde oqytý, sol joldaǵy janǵa batqan jaǵdaıattar týraly da ornyqty oılar ortaǵa salynǵan. Bul ózi keshegi keńestik zamanda ǵana emes, kúni búginge deıin tolyq sheshimin tappaǵan asa mándi másele ekendigi, qalamgerdiń ulttyq ustanymynyń kókeıkes­tiligin kórsetse kerek. Taǵy da sol jazýshynyń Ertaǵynyń aýzyna salǵan sózderine qulaq qoıamyz. “Sútkenje, sen túsin, sál qıyndyqtan qashqaqtaımyz dep júrip, eldik qasıetimizden qalaı aıyrylyp qalǵanymyzdy bilmeı qalamyz”. Bul bárimizge, bar qazaqqa arnap aıtylǵan eskertpe emes deı alasyz ba?! Táýelsizdik tańy atyp, egemen el qataryna qosylsaq ta, irgemizdi bekitip, baıtaq dalamyzǵa ıe bolatyn urpaq ósirý mindeti minsiz emes deı almaımyz. Basynda baspanasy, isteıtin jumysy joq jastar úılenip, oshaǵynyń tútinin túzetpese halyq sany qaıtyp óspekshi. Osy másele de jazýshy nazarynan tys qalmaǵan. Kelininiń shaharly jerde kóp bala turmaq, eki-úsh balanyń da taýqymeti az emes, sizder qusap kóp bala týyp, ony ósirip, jetildirem degenshe de shashymyz aǵaryp keter degen syltaýyna ájeı de kókeıge qonatyn ataly sózben jaýap qaıyrady: “Áı, shyraqtarym-aý, óz náreste­lerińdi óz qursaqtaryńda ózderiń tunshyq­tyrǵanǵa shashtaryń aǵarmaı ma, qudaı aldynda kúnáhar boldym demeısińder me? Aldymen osyny oılasańdar etti” dep sybyrlaı sóılep, syr ashýy qandaı jarasymdy. Bul aqylgóısý emes, júrek sózi, ómirlik tájirıbesiniń tálimi. Jazýshynyń osynaý romany bastan-aıaq kesheli-búgingi qoǵam ómiriniń túıindi másele­lerin eske salyp, on san keıipkerleriniń osy oraıdaǵy oı-tolǵamdaryn ortaǵa salady. Mysaly, tyń ıgerý, Otan qoımasyna mıllıard put astyq quıýdy jeleýletken jyldary aýylda turyp ta, jurt qolda mal ustaýdyń múmkin­diginen aıyryldy, al onyń kúnkóriske tıgizgen zalaly az bolyp pa edi?! Aýyl adamdarynyń traktorlardyń irgedegi mal jaıylymyna arnalǵan jerdiń qyrtysyn sypyryp jatqanyn kórgende týra óz terilerin aıaýsyz sydyryp jatqandaı sezinýin qalamgerdiń asa bir tebirenispen, kórkemdik kestesine orap, tamasha sýrettegenine qalaı rıza bolmassyń. Ras, bul ótkendegi tirshilik, alaıda, onyń aldaǵy ómirge de sabaq bolary sózsiz. Jazýshy Káribaı osydan jıyrma jyl buryn jazylsa da óz romanynda búgingi qoǵamnyń kórinisterin, tirshilik taýqymetterin kóripkel­dilikpen kórsetip ketipti. Búgingi qala jaǵalaǵan qazaq jastary, keshegi gúldengen aýyldyń búgingi surqy, ıaǵnı qańyrap, ıesiz qalǵan keziniń sýreti jan aýyrta jazylǵan. Oqyp otyryp ishiń ashıdy, el erteńine alańdaısyń. Jylma-jyl úıge úı, tútinge tútin qosylyp, kádimgideı qordalanyp qalǵan, jurttyń kirip-shyǵyp jatatyn keńsesi, balabaqshasy men mektebi, baǵatyn maly, salatyn egini bar keshegi qazaq aýyldarynyń kóne jurty búginde, kóp rette qańyrap bos turǵany ótirik pe?! Ata-babamyzdyń baıaǵydan kele jatqan qonysy, ony tastap, basqa jaqqa aýa kóshken, jaıly jer izdegen el adam­darynyń, ásirese, jastardyń taǵdyry áleýmet­tik máselesi bolsa, sony jazýshy elden buryn eske salǵan. Ol shyǵarma sonysymen de qymbat. Árıne, bul jaǵdaı jaqsarmas, ómir-turmys ózgermes dep úmit úzbeımiz, alaıda, artyn oılap alańdaý el basshylarynyń basty qaperinde bolatyn másele. Eldiktiń erteńine balta shabatyn keseldiń biri de biregeıi – araq ishý. Bul ózi syrttan kelgen syrqat. Qymyz, shubat, aıran, kójeden ózge sýsyny joq qazaqtyń araqqa qumartqanyna da birshama jyldar ótti. Ásirese, sońǵy jyldary, táýelsizdik alyp, etek-jeńimizdi jııar tusta tipti órship ketkenin kózimiz kórip-aq júr. Ultymyzdyń óziniń ómirsheń qasıet-saltyn saqtaıtyn, irgesiniń bútindigin, deniniń saýlyǵyn, tániniń tazalyǵyn, sóıtip túrli indetten boıyn aýlaq ustaýyn qandastarym, sol úshin tipti kúrespeseń qansha berik sanalsań da sanań da, tirshiligiń de azyp-tozyp keteri sózsiz. Bul ózi jalǵyzdyń emes, jalpaq eldiń paryzy. Mine, jazýshy osyndaı oı túıýge kózińdi ashatyn aqıqatqa júgindiredi. Al romanda aıryqsha aıshyqtalyp, barsha shyndyǵy jarqyrata jazylǵan otyz ekinshi jylǵy qoldan jasalǵan asharshylyq pen otyz jetinshi jyldyń eldi qan qaqsatyp ketken náýbeti, odan es jınaýǵa dármen keltirmeı bas­talǵan qyrǵyn soǵys sııaqty halqymyzdyń basy­na túsken qasyretti oqıǵalar nebir adam taǵdyr­lary arqyly ózgeshe kestemen órnektelgen. Tól tarıhymyzda shet jaǵasy ǵana aıtylyp kelgen osynaý zulmat zaman shyn­dyqtary kórkem áde­bıet­te de kóp jazyla qoıǵan joq edi. Myna roman sol olqylyqtyń ornyn toltyryp tur. Bul nebir náýmetti bastarynan keshirip, qansha taýqymet tartsa da adamgershilik qasıetterinen aınymaǵan, adaldyq jolynan adaspaǵan, qazaqy qalyptaryn saqtaǵan Oshaqbaı, Jolymbet, Qarashash, Qaldyqyz, Ertaǵy, Qaıym syndy ortalyq keıipkerlerdiń obrazdary, is-áreketteri, bolmys-bitimderi arqyly halqymyzdyń talaıyna jazylǵan qasyretti taǵdyryn, sol kelmeske ketken kezderdiń endi qaıtalanbaýyn oılap, sonyń ashy sabaǵynan tálim alýdy kóksegen jazýshynyń arman-ańsary, izgi nıeti, aq tilegi, keıingi urpaqqa – ultyna amanattaǵan ómirlik ósıeti dep qabyldaýǵa laıyq týyndy. О́zi ólse de, óshpes iz – tamasha kórkem shy­ǵarmalar jazyp qaldyrǵan kórnekti qalamger Káribaı Ahmetbekov, mine, osyndaı azamat edi. Qýanyshbaı QURMANǴALI, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.