«Aqqýlar uıyqtaǵanda» atty jańa spektakl ataýy oıymyzdy birden Muqaǵalı Maqataevtyń belgili poemasyna qaraı jetelep ketti. Biraq ataýy solaı bolǵanymen, pesanyń avtory, belgili jazýshy Nurǵalı Oraz. Jyldaǵy dástúr boıynsha aqynnyń týǵan kúni teatrlandyrylǵan qoıylym kórip úırenip qalǵan qalalyqtarǵa jazýshy aqyn poemasynyń jelisimen pesa jazyp shyqqan boldy ǵoı dep joramaldap jatyrmyz sanaǵa sińgen óleń joldaryn jadyda jańǵyrtýǵa tyrysyp. Joq, bul múlde jańa pesa. «Múmkin, Muqaǵalı týraly bolar?» dedik eń aqyrynda keshkilik tamashalaǵan spektaklden aqynnyń sulbasyn izdep otyryp. Joq. Munda da Muqaǵalı joq, biraq aqynnyń rýhy mynaý áleýmettik dramanyń ón boıyna tutas leıtmotıv bolyp tartylǵan.
«Muqaǵalıdyń birneshe sahnalyq beınesi bar emes pe, taǵy da keıipker etip alýdyń qajeti bar ma edi?» degen saýal bul arada artyq. Sebebi Muqaǵalıdyń ózin jeke-dara alyp qaraǵanda, aqyn taǵdyryndaǵy dramatızm dramatýrgterdiń de, rejısserlerdiń de kóńilin aýdarmaı qoımaıdy. Qara óleńinde qaıǵysyn jasyrmaı jaıyp salǵanymen, ózi jyldardyń qatparynda jasyrynǵan saıyn bir urpaqty ǵana emes, áli birneshe urpaqty tolǵandyratyn jumbaq tulǵaǵa aınalyp bara jatyr. Bálkim, sodan keıin bolar, azamattyq bolmysy, aqyndyq tulǵasy dramaǵa suranyp turady. Eger adam ómirinde bir ret, tipti ilki sát mahabbat pen jekkórýshilik, adaldyq pen satqyndyq týraly oılanǵan bolsa, onda ol adamdy Ǵ.Músirepov atyndaǵy Balalar men jasóspirimder teatry usynǵan «Aqqýlar uıyqtaǵanda» spektakli beı-jaı qaldyrmaıdy.
Aqyn týraly ózge spektaklderden basty aıyrmashylyǵy – dramatýrg pen rejısser aqyndy tiri keıipker jasap, sahnada ary-beri júrgizbeıdi. Ary-beri júretinder – eki keshtiń arasynda páterden qýylyp, qaıda baryp panalaryn bilmegen paqyrlar men tirshilik taýqymetin tartyp, ala dorba arqalaǵandar. Muqaǵalıdyń ózi emes, rýhynyń kóshedegi úı satatyn jarnama taqtaıshasynyń ishinen shyǵýynyń ózi kóp nárseni ańǵartady. Tiri bolsa, osy baspanasyzdardy bir-bir úımen jarylqaı salar ma edi? Muqaǵalıdyń elesin aralastyrý arqyly óń men tústiń arasy sekildi ýaqyt keńistiginde ótetin pesada qyz barlyq oqıǵany óristetýshi temirqazyq. Shymyldyq ashylǵanda, tal-teregi qalyń ádemi saıabaq kórindi. Saıabaq ishinde qol ustasyp bir-birine yntyzar qyz ben jigit kele jatyr. Ekeýinen asqan baqytty jan joq. Anaý arqalyǵy uzyn oryndyqta shoqıyp oı ústinde otyrǵan keıýana, myna bir buryshta gazet oqyp, demalyp otyrǵan egde kisi, baqtyń shańyn shyǵaryp sypyryp júrgen mylqaý jigit, bári-bári saıabaqtyń kúndelikti tynysyn sezdirip tur. Erkeleı basyp kele jatqan qyz kenet ǵashyǵyna aıaǵynyń aýyr ekenin jetkizedi. Osy áserli kórinis «abort!» degen sýyq sóz estilgende, satyr-sutyr naızaǵaımen birge tas-talqan bolady. Qalaısha? Kólik jýyp kúnin zorǵa kórip júrgen jigit balany qaıtpek?
«Aqqýlar uıyqtaǵanda» spektaklinde keıingi urpaq qolymen jasalyp, talaı jastardy jarǵa jyǵyp, dendep bara jatqan qoǵam derti jasandy túsik jasatý, baspanasyzdyq, qartaıǵan ata-anany jalǵyz qaldyrý, urlyq sekildi áleýmettik qasirettiń mazmuny ashylady. Jas rejısser Erjan Qaýlanov osy atalǵan aýyrtpalyqtardy shekteýli keıipkerlermen qyz ben jigittiń basyndaǵy qıyndyqqa negizdegen. Qyz – ajdahadaı jalmap bara jatqan nekesiz qatynastyń myń-san qurbanynyń biri, jigit – kedeılikten, jaýapkershilikten qashqan bosbelbeý jigitterdiń jıyntyq beınesi. Oınap júrip, ot basqan qyzdyń rólinde tisqaqqan, saqa sulýlardyń biri oınaǵanda áseri mundaı bolmas pa edi, alaıda osy obrazǵa teatrǵa jańa kelgen, tym jas aktrısa Nurjamal Ábilqııasqyzy óte sátti tańdalǵan. Jıyrmaǵa jasy jetpegen boıjetken aqqý sekildi adal, pák, ańqaý, úrkek. Aýzynan ana súti keppegen bala endi ózi oıda-joqta balaly bolmaq. «Aıaǵym aýyr» dese de, aýzy ańqıyp, «aborttyń» ne ekenin ózi túsinip te turǵan joq. Al saıabaq ishinde serýendep júrip jastarǵa jolyǵatyn Aqyn – aǵa býyn ókili. Kempiri qaıtys bolǵan, basynda dańǵaradaı úıi bar, jalǵyz bala shetelde turady, nemeresi jat eldiń tilimen ósip keledi. Qoıylym boıynda eki urpaq ókili, aǵa býyn men jas tolqyn arasyndaǵy kózqaras qaıshylyǵy men adamı, ar-ojdan qundylyqtarymen baılanystyrylǵan áleýmettik-fılosofııalyq mán jatyr. Adamnyń aqyly boılap bara almaıtyn máńgilik másele, mine, osy – turmysy tómen otbasynda týyp, qalt-qult kún keshken ata-anadan taraǵan órimdeı eki jas úısizdiginen, kúısizdiginen, jumyssyzdyǵynan balaly bolýdan qashady. Al úıi de, baspanasy da bar aǵa býynnyń tórt qubylasy túgel sheteldegi balasy jaǵdaıy bola tura, balaly bolýǵa asyqpaıdy. Osy oı arqyly rejısser sonaý kóne zamannan beri jalǵasyp kele jatqan áleýmettik ádiletsizdiktiń áli kúnge deıin kúsheıip kele jatpasa, báseńdemegenin alǵa tartady.
Shyntýaıtyna kelgende, aqqý da, aqyn da – ekinshi plandaǵy másele. Birinshi planda – jasandy túsik máselesi. Qyz ben jigit dúnıege kelýi tıis bala jaıyn sóz etkende, kenetten kún kúrkirep, aspanda naızaǵaı oınaıdy. Osy kúrkiregen da-ýys bir baılamǵa kele almaı sharasyzdyqqa salynǵan qyzdyń aldynda belgisizdik, túnek taǵdyr kútip turǵandyǵyn bildiretin utymdy sheshim. Sahnadaǵy baı dekorasııanyń ishinde «sóıleıtin» naızaǵaı kóńil tolqytpaı qoımaıtyn detal. Osyndaı qulazyǵan sátte kenet Muqaǵalıdyń elesi paıda bolyp, sańqyldaǵan daýyspen óleń oqıdy. «Ol ómirge kelgende kóktem edi...» Erte úzilgen Maıgúlin joqtaǵan áıgili shýmaqtaryn oqyp, «basyna quıyn úıirilip soǵyp», ar-muńy taptalǵan beıkúná qyzdy qatelik jasaýdan saqtandyrady. Qyz boıyndaǵy eń qymbatyn saqtaýdyń ornyna, sanaly túrde qıǵysy kelse, aqyn qapyda aıyrylǵan qymbatyn qaıta kóre almaıtynyna qaıǵyryp, qan jutyp tur. Muqaǵalıdyń poemasynda balasynyń shybyn jany úshin aqqýdy atyp alyp kelip, ómirin saqtap qalǵysy keletin ananyń shyryly sýrettelse, N.Orazdyń «Aqqýlar uıyqtaǵanda» pesasynda, kerisinshe, balasynan qutyla almaı júrgen ana men ákeniń merezdigi baıandalady. Otbasyn qurǵysy kelse de, olardyń aldynda psıhologııalyq kedergi turǵandyǵyn osy mysalmen tarqatady. Muqaǵalı munda qoıylymnyń kommentatory sııaqty, syrttaı baqylap, tirilerdiń tirshiligine aralasady. Muqaǵalı azǵyndyq kórse, ah uryp, alasuryp ketedi. Onyń úshinshi ret «tóbeden» kelip tónetin tusy adamdy tebirentip-aq jiberedi. Ámııanynan býda-býda teńgesi tasyp, aqshasy shashylyp júrgen aqsaqaldy abortqa qarajat taba almaı júrgen jigit bos bótelkemen basynan bir qoıyp, tonap ketpek bolǵanda, kúrkirep aqyn taǵy keledi. Esin jınaǵan aqyn aqsaqal jigitke aqshasyn ǵana emes, baspanasyn usynyp, úılenbegen qalyńdyǵymen, ómirge kelmegen balasymen bári birge bas quryp, ortaq otbasy bolyp ómir súrýge shaqyrady.
Teatr óneri úshin «jamandyqqa – jaqsylyq...» Shekspır zamanynan kele jatqan eskirmeıtin, kez kelgen pesanyń salmaǵy men mazmunyn kótere túsetin kóne qundylyq. Zaman ozsa da, máń-gilik tozbaıtyn shyndyq bul. Mundaı qyzyqty ınterpretasııa, oraıly sahnalyq shendestirý bir máseleni eki túrli baǵalaıtyn eki urpaqtyń arasyndaǵy qaıshylyq túıini bolýǵa ábden suranyp tur. Drama avtory Nurǵalı Orazdyń adaldyqtyń, tazalyqtyń sımvoly bolǵan aqqýdy alǵa tarta otyryp, izgilik pen meıirimdi jyrlaǵan Muqaǵalı rýhyn úlgi etip, búgingi kórermenge muqalsa da, synbaıtyn izgi qasıetterdi qaıyra dáriptegen maqsaty tolyqtaı aqtaldy. Boıynda aqqýdyń tazalyǵy bar jas qyz ben jigitterdiń joǵalýǵa aınalǵan kıeli qus sekildi bıik adamı qasıetterden, asyl qundylyqtardan ajyrap qalmas pa eken degen qaýipke qanatymen sý sepkendeı qyzmeti bar spektakl. Prozada názik lırızmimen erekshelenetin qalamgerdiń pesasyna da móldiregen tabıǵı tunyq reńk bergeni jas kórermenge jaǵymdy áserin qaldyratyny sózsiz.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
