Saýytbek ABDRAHMANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty:
«Jańa álipbı jobasyn taǵy da qaıta-qaıta qaraý, ábden ıin qandyrý kerek ekendigi túsinikti. Bul jer – jeti ret ólsheıtin jer emes, bul jer – jetpis jeti ret ólsheıtin jer. Sondyqtan da biz qazirshe asatpaı jatyp quldyq demeı turmyz».
О́tken jyldyń qyrkúıeginde qazaq jazýyn latyn grafıkasyna kóshirýdiń máselelerin talqylaǵan parlamenttik tyńdaýda sóılegen sózimizde osylaı degen edik. Ol sóz respýblıkalyq baspasózde tolyq kúıinde basylǵan da bolatyn. Sol parlamenttik tyńdaýdan keıin bastalǵan qyzba-qyzý pikirtalas bara-bara shyn mánindegi búkilhalyqtyq talqylaýǵa ulasyp kete bardy. Elbasymyzdyń jańa álipbıge aýysýdyń jaı-kúıin dál osyndaı kólemde talqylaǵan el álemde buryn-sońdy bolmaǵanyn atap aıtqany da esimizde.
Jalpy, Prezıdent Nursultan Nazarbaev el ómirine tikeleı qatysy bar sheshimderdi halyqpen keńinen aqyldasyp baryp qabyldaý kerektigin qaıta-qaıta qadap aıtyp ta keledi, solaı etýdiń úlgisin ózi tanytyp ta keledi. Dál osy máselede bul tipti kelisti kórindi. Áýeli dıgraftar men dıakrıtıkalyq belgilerge negizdelgen bir joba baspasózde jarııalandy. Parlamenttik talqylaýda sol nusqa talqylaýǵa túsken bolatyn. Onyń jetistikteri men kemistikteri sarapqa salyndy. Jetistiginen kemistigi kóbirek degen pikirge oıysty jurtshylyqtyń oıy. Araǵa birer aı salyp baryp, taza qazaqy áripterdi apostroftardyń kómegimen tańbalaýǵa negizdelgen jańa nusqa tarazyǵa tartyldy. Bul nusqa aldyndaǵydan anaǵurlym durys eken, sózdi ártúrli oqymaýǵa, qıly-qıly dybystaýǵa múmkindik bermeıdi eken desti jurtshylyq. Biraq bara-bara sonysymen qatar jazýdy qaǵazǵa túsirgende syrt sýretiniń kózge súıkimdi kórinbeıtini de bar eken degen pikirler beleń ala bastaǵandaı boldy.
Endi, mine, el men Elbasy eteneliginiń erekshe bir kórinisine kýá bolyp, qýanyp otyrmyz. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» 2017 jylǵy 26 qazandaǵy №569 Jarlyǵyna ózgeris engizý týraly» 20 aqpanda jarııalanǵan Jarlyǵy boıynsha álipbıimiz jańa redaksııada jazylatyn bolyp sheshildi.
Nege qýanyp otyrmyz deımiz? Jazýdy jańǵyrtý – tildi jańǵyrtý. Tildi jańǵyrtý – eldi jańǵyrtý. Bul máseleniń taǵdyrsheshti sıpatyn sonshalyqty sergek sezingenimizge, álipbı aýystyrýdyń til taǵdyryn ǵana emes, el taǵdyryn da aıqyndaıtynyn barshamyzdyń bilgenimizge, ana tilimizdiń bolashaǵyna osynshalyqty janashyrlyq tanytqanymyzǵa, qysqasy – eldik minezimizge qýanyp otyrmyz. El sózine erekshe qulaq túrgen, bul iske ońynan da, solynan da, tiginen de, kóldeneńinen de qaraǵan, bárin, bárin eskergen, jeti ret emes, jetpis jeti ret ólshegen Elbasymyzdyń tarıh aldyndaǵy jaýapkershiligine taǵy bir márte kýá bolǵanymyzǵa qýanyp otyrmyz. Egemendiktiń eleń-alańynda-aq bastalǵan, osydan alty jyl burynǵy «Qazaqstan – 2050» Strategııasynda belgilengen, ótken jylǵy sáýir aıynda jarııalanyp, jan dúnıemizdi sáýirde esetin altynkúrektiń samalyndaı jelpip ótken «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty Elbasy eńbeginen keıin bólekshe serpinmen qolǵa alynǵan istiń tamasha tııanaq tapqanyna qýanyp otyrmyz.
Nege tamasha tııanaq tapqany deımiz? О́ıtkeni bul Jarlyq qalyń kópshiliktiń jańa álipbı qalyptastyrýǵa qoıǵan basty talabynyń údesinen shyqqandyǵymen asa baǵaly. Ol talap – bir dybysty bir tańbamen belgileý. Jalpy, negizinen estilgeni boıynsha jazylýy – alfavıt ataýlynyń daýsyz artyqshylyqtarynyń biri. Olaı etý jazýdy da jeńildetedi, oqýdy da jeńildetedi, demek, til úırenýdi de jeńildetedi. Tildi aıqyn etedi. Sózdi dál jazdyrtady, dybysty dál estirtedi. Jańa álipbıden kópshiliktiń kútkeni de osy edi. Halyqtyń, qalyń jurtshylyqtyń pikirin talaı márte tarazyǵa tartyp, tarıhı máni bar taǵdyrly máselege barynsha baıypty kózqarasty talap etken, sóıtip túptiń-túbinde barsha el kútken sheshimge qolymyzdy jetkizgen Elbasymyzǵa aıtar alǵysymyz aıryqsha. Qazaqtyń «Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy» deıtini de osydan ǵoı. Jańa álipbı – rýhymyzdy jańǵyrtýdyń jarqyn jetistigi. Qutty bolsyn aıtamyz barsha aǵaıynǵa!
Berik ÁBDIǴALIULY, «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń basshysy:
Jalpy, álipbıdiń ulttyq sana-sezimge, ulttyq mádenıetke yqpaly óte zor. Bul burynnan beri dáleldengen. Sondyqtan latyn grafıkasynyń búgingi nusqasy halyqpen birge aqyldasyp, oıyn eskerip, qabyldanyp jatqan nusqa. Bul qadam bir jaǵynan saıası mańyzdy dep aıta alamyn. Árıne kóbine áli túsiniksiz bolar. Ýaqytyna baılanysty aıtar bolsam, erejesi jasalǵansha áli birshama aýqymdy jumys bar. Qazirgi jastarǵa, úlkenderge munyń qajeti qansha degen suraq týyndaýy múmkin. Keńes kezinde álipbı ádeıi kırıllge aýystyrylǵan. Osyny eskere otyryp qazirgi qadamdy tarıhı sheshim dep qabyldaımyn.
Álbette myń adam bolǵannan keıin myń túrli pikir bolady. Ereje qabyldanady. Endigi ýaqytta Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, til ınstıtýttary osyǵan baılanysty qazaq tilinde jazýdyń erejelerin qabyldaý kerek. Iаǵnı dybystar tolyq zertteledi. Onyń ózine 5 jyldaı ýaqyt ketýi múmkin. Zertteý barysynda meniń oıymsha, aıtarlyqtaı ózgeris bolmaıdy.
Erjan SALTYBAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Qory janyndaǵy ÁESI dırektory:
Prezıdent bekitken latyn grafıkasyndaǵy qazaq álipbıi mamandardyń uzaq merzimdi jumystarynyń nátıjesi jáne bul álipbı osy ýaqytqa deıin aıtylǵan sarapshylar pikiriniń jan-jaqty údesinen shyǵady.
Bekitilgen álipbı nusqasy alǵa jasalǵan qadam ispetti, sebebi jalpy alǵanda bul qazaq tiliniń dybystyq ereksheligin aıqyndaıtyn álipbıdiń fonetıkalyq nusqasyna kóshýdi bildiredi. Álipbıde álemdik tájirıbede moıyndalǵan eki dıgraf – sh men ch sáıkesinshe «sh» men «ch» áripterin beıneleýge arnalǵan.
Qazaq tiliniń barlyq daýysty dybystary jeke belgi retinde kórsetilgen. Atap ótý kerek, qazaq tiliniń vokalızmi óte baı, eń aldymen, dál osy fakt dıgraftardy qoldanýdy (alǵashqy usynylǵan nusqa) shektedi. Jańa álipbıde bul másele túbegeıli sheshilgen.
Qazirgi ýaqytta kóptegen zańdy syn pikirlerdiń týýyna sebepker bolǵan «dıgraftyq» jáne «apostroftyq» nusqalardan góri, qazaq tiliniń dybystyq retin tolyq ashyp kórsete alatyn álipbıi jasaldy dep aıtýǵa bolady.
Endi jańa álipbı qoǵamnyń túrli toptarymen biraýyzdan qabyldanyp, kúndelikti qoldanysqa enedi degen shynaıy úmit bar.
