Qazaq eli – Atameken renessansy

Egemen elimizdiń jıyrma jyldyq ómir­baıany tarıhqa aınalyp barady. Jıyrma jyl es jııarlyq ýaqyt. Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyl­dary kún tártibinde tikeleı turmysqa qatysty máseleler sheshimin kútip turǵandyqtan, hal­qymyzdyń arǵy-bergi tarıhy, onyń qıly-qıly qatparlary tolyǵymen tarqatylmaı, sol túıdek-túıdek qalpymen otandyq ǵylymǵa ornyǵyp qalǵany bar. Tarıhı sana birden qalyptasyp kete qoıatyn fenomen emes. Onyń ústine tarıh­shylarymyzdyń deni «eski tarıh» besiginde bólenip shyqqandar, bul iste, ásirese tarıhqa markstik kózqaras óziniń zardabyn tıgizdi. Repressııaǵa qazaq zııalylary ǵana emes, qazaqtyń tutas tarıhy tústi. Maqala taqyrybyn «Qazaq eli – Atameken renessansy» dep ataýym osy kúrmeýi qıyn el tarıhyna qatysty áńgime týraly. Osy maqalaǵa deıingi renessans dep aıtyp, jazyp júrgenderim izdenister eken. Qazaq renessansynyń naǵyz mazmuny endi anyqtalǵan sııaqty. Qazaq renes­sansy eki uǵymǵa: «Qazaq eli» jáne «Atameken» ıdeıasyna tikeleı qa­tysty. Atameken ıdeıasy jańalyq emes. Ol ár qazaqtyń sana-sezimindegi asyl, ishki rýhanı ıirimi. Meniń qareketim asyl, ishki rýhanı ıirimderdi syrtqa shyǵarý. Atameken – renessanstyq ıdeıa. Ol búgingi Qazaq eliniń tynys-tirshiligimen, rýhanı qýatymen, keleshekke degen asyl armandarymen júzege asyp otyr. Bul ıdeıa eń aldymen Qazaq eliniń baıyrǵy turǵyndary tegi qazaqtarǵa jáne olarmen tarıhı taǵdyrlas bolǵan ózge de etnos ókilderine, el azamattaryna tán. Sebebi, olar eshqashan da atamekenderinen aýmaǵan. Ǵasyrlar boıy nendeı alapat, qasiretterge tótep berip, bógde aımaqqa qonys aýdarmaı, atamekenderinde ómir súrgen. Aqyry armandaryna jetip, álemge áıgili egemendi Qazaq eli atandy. Budan asqan qazaqtar úshin, el azamattary úshin qundylyq bolýy múmkin be? Memleketter ózgere bergen, biraq atameken ıdeıasy únemi saqtalyp otyrǵan. «Máńgilik Qazaq eliniń» maǵynasy da osy atameken ıdeıasymen anyqtalmaq. Atamekenge bolashaqta da ıe bolý keler urpaqtardyń paryzy. Ata-babanyń murasy – Atameken.

*  *  *

El degen sonaý Túrik qaǵanatynan beri aı­tylyp kele jatqan maǵynaly uǵym. Baba­lary­myz «máńgilik el» ıdeıasyn armanǵa qosqan, bertin kele Asan-qaıǵy «jeruıyq» ıdeıasyn Qazaq eliniń ulttyq ıdeıasyna aınaldyrǵan. El degen aýqymdy uǵym. Ony jiktep qarastyrsaq, aldy­men jerdi (ıaǵnı, atamekendi) aýyzǵa alamyz, odan keıin sol atamekende bolǵan memleketter, olar­dyń basshylary, sodan keıin eldiń sýbstansııasy – halyq jáne onyń tarıhı-mádenı qundylyq­ta­ry sóz bolady. Eldiń basty ólshemderi: Jer, Mem­leket jáne Halyq. Halqymyz jerge degen qatynasyn Atameken degen ıdeıamen aıǵaqtaǵan. Atameken ata-babalarynyń ómir keshken geo­grafııalyq ortasy. Atamekenniń qazaq halqy úshin qıly-qıly tarıhy bar. Áıgili «Qozy Kór­pesh – Baıan sulý» jyrynyń tarıhı kontekstine nazar salsaq, ol  kezde shamamen qazirgi Qazaq eliniń ter­rı­torııasy sol kezde de osy kúıinde, múmkin bul aýqymnan keńirek bolǵanǵa uqsaıdy, sebebi «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyry tek qazaqtarǵa ǵana emes, tatar, bashqurttarǵa da ortaq. Sirá, ol kezde bul halyqtar qazirgideı jeke-jeke etnostarǵa jiktelmegen. Sonda atamekenimizde qandaı memlekettik qurylymdar boldy, ony naqtylaý tarıh­shylar úlesindegi is. Jyr fabýlasyna súıensek, bul oqıǵa Shyńǵys hannyń shapqynshylyǵynan buryn bolǵan. «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyry sol kezdegi Atamekenniń rýhanı, kórkem baıandamasy. Ol zamanda túrkimendermen de ara-jigimiz kóp ajyratylmaǵan. Oǵan dálel jyrda bar. Jyrdyń bir nusqasynda Qozynyń ákesi Sarybaı hannyń tegi túrkimen edi degen aqparat bar. Al Lev Gýmılev gýzdar týraly eńbeginde: musylmandyqty qabyldaǵan gýzdar túrkimen atalǵan degen tujyrymǵa kelgen. Olaı bolsa, Qozy Kórpeshtiń tegi túrkimen. Ol musylmandyqty qabyldaǵan gýz. Jyrda Qozy Kórpeshtiń musylmandyǵy týraly derek bar. Qozy qaıǵyly jaǵdaıǵa dýshar bolyp, dúnıeden ozǵanda, ony Kaspıı óńirinen 50 myńnan asa áskermen arnaıy izdep kelgen ýáziri Aıbas Qozynyń janazasyn ózi shyǵarady. Al Qarabaı bolsa naıman taıpasynyń hany, bálkim, ol áli musylmandyqty qabyldamaǵan bolýy da kerek. Bul derektiń aıǵaǵyna Shoqan Ýálı­ha­nov­tyń jazbalaryn keltirýge bolady. Ol Qozy Kórpesh – Baıan sulý kesenesine jolaı soqqanda, onyń tóńiregine qoıylǵan balbal tastar baryn aıtqan. Aıbas Qozynyń janaza­syn shyǵaryp, ony arýlap jer qoınaýyna berip, záýlim kesene salyp bitken soń eline qaıtqannan keıin, jergilikti jurt Qozy men Baıanǵa ózde­rinshe qurmet kórsetip, kesene tóńiregine balbal tastardan eskertkishter qoıǵan. О́kinishtisi, Sho­qan kórgen sol balbal tastar qoldy bolyp, joǵal­ǵan. Osy jaılarǵa qatysty aıtarym, qazirgi Qazaqstannyń keń dalasy buryn bizderdiń jáne túrki tildes taıpalardyń atamekeni bolǵan. Sondyqtan, Atameken ıdeıasy jerge tikeleı qatysty deımiz. Áńgimemizdi órbite aıtsaq, táýelsizdik alǵan jyldardan keıin qaýyshyp jatqan Túrkııa eliniń azamattarynyń da atamekenge degen yntalary óte zor. Olar ózderiniń shyqqan tegi, ıaǵnı atamekeni qazirgi qazaqtyń dalasy ekenin moıyndap qana qoımaı, sol atamekenge qyzmet kórsetýdi ózderiniń boryshy dep sanaıdy. Bul jóninde Maǵjan Jumabaevtyń aıtqan jyry da aıǵaqty dálel: Kóp túrik enshi alysyp tarasqanda, Qazaqta qarashańyraq qalǵan joq pa? Qazirgi qazaq dalasynda (terrıtorııasynda) ondaǵan memleketter bolǵan. Olardyń bári derlik keıin kele rý-taıpalardyń attaryna, etno­nımge aınalǵan. Mysaly, Úısin, Qańly, Dýlat, Naıman, Kereı, Qypshaq, t.b. bir kezdegi qazaq dalasynda bolǵan memlekettiń ataýlary. Shy­ń­ǵys han shapqynshylyǵynan keıin memlekettiń jańa tıpteri paıda boldy. Olar: Altyn Orda memleketi, onyń ydyraýymen birge Aq Orda, Kók Orda, Noǵaı Ordasy, Astrahan Ordasy (handyǵy), Bashqurt handyǵy, Tatar handyǵy, Sibir handyǵy, t.b. Táýke hannyń tusynda XVII ǵasyrda Atamekende bı Edige bas­taǵan bılik úrdisi qaıta jańǵyra bastady. Tulǵa – qajettilikten qa­lyptasady. Osy zamanda el aty­nan, eldiń sózin ustaýshy Áıteke bı tulǵasy tarıh alańynan óz ornyn ala bastady. Úsh ulysqa ortaq Bolat hannyń bıligi álsi­regen shaqta bıler ınstıtýtyna ákimshilik turǵysynan qajettilik týdy. El bıligine handardyń shamalary jetpeıtin halge keldik. Jer-jerden bıler shyǵa bas­tady. Olar el sózin ustaýshylar bolyp, halyq solardyń sózin sóıleıtin, solardy tyńdaıtyn edi. Bıler halyq ishinen ózderiniń parasatty­lyqtarymen, kemeńgerlikterimen kóringen tul­ǵalar, búgingi leksıkaǵa salsaq, lıderler. Áıteke bıden keıin ile shala Tóle bı meılinshe qadirli tulǵaǵa aınaldy. Qajettilik qajettilikti týǵyzady, Saryarqa óńirinen sýyrylyp Qaz daýysty Qazybek bı shyqty. Sóıtip, halyq ortasynan shyqqan bıler ákim­shilikke qatysty isterdi tolyǵymen óz qoldaryna aldy. Qazybek bıge qatysty sol zamannyń tarıhynan bir mysal. 1748 jyly kúlli qazaq dalasyn dúr silkindirgen aýyr oqıǵa boldy. Ol Baraq sultannyń Batys aımaqta handyq qurǵan Ábilqaıyrdy óltirýi. Osy oqıǵaǵa aralasqan Qazybek bı óz bıligin aıqyn ári ashyq kórsetken. Ol Baraqqa arnap: – Ýaı, Baraq! Oılanbaı ja­saǵan qylmysyńmen Orta júzdi oısyratyp keter salmaq túsirdiń sen. Eldiń saýlyǵyn qashyryp, qaskóıdiń jaýlyǵyn bastadyń sen. Bárinen de buryn sen adamzattyń ómirin urlap, ólimge oryn bosattyń. Hanyńdy qaradaı óltirseń, halqyńdy qynadaı qyrarsyń. Jaýyzdyq qaqpasyn ashsań, qanyn sýdaı shasharsyń. Al eger elińdi yǵyr qylǵyń kelmese, júregińniń izgiligi ólmese, tesikti óziń bitep, jarany óziń jazyp al. О́lgen tirilmeıdi, óshken janbaıdy. Biraq ólgenniń isin jalǵastyryp, óshkenniń otyn tutatsań, ómir azbaıdy, shyraq qaıta mazdaıdy. Jaılaýymdy órt, jurtymdy dert shalmasyn deseń, Ábil­qaıyr­dyń Orynbordaǵy uly Aıshýaq sultandy aýystyryp, ornyna amanatqa óz ulyńdy ber de, qanyń men qulyńdy keshirsin deseń, bola alsań – Ábilqaıyrdyń ornyna han bol. Áıtpese uldary­nyń aldyna baryp, kisiligińdi tastap, kiseńdi moınyńa sal! Kiriptarlanyp qol qýsyr! Qa­nyńdy shasha ma, qunyńdy kese me, qylmysyńdy keshe me – solar, qunykerler sheshedi. Sen úshin jaqynnan jat tabar, aǵaıynnan alashy izder Orta júz joq! Kisápirge keshirim eter de Orta júz joq! Kesimime kónbeseń, búkil Orta júz turmaq, bútin Naımanǵa da syımassyń. Syıǵyzbaspyn! Aýyp ketem dep dámelenbe, jońǵarǵa da ótkiz­bespin!» – (Qaz daýysty Qazybek bı. Túrkistan «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qo­ryq-murajaıy, 2011.) degen. Baıqap otyrsyzdar, bılik Qazybek bıdiń qolynda berik. Kezinde han sheshetin isti óz qolyna alǵan. Úsh bı zamanynda han bıligi degen oılandyratyn másele. Handar kóbinese konstıtýsııalyq monarhtar deńgeıinde boldy desek te bolǵandaı, bul jerde tek tabı­ǵatynan erekshe eki tulǵany atamasqa bolmaıdy, olar: Ortalyq ólkedegi sultan, sodan keıin han atanǵan – Abylaı men Batys óńirindegi – Ábil­qaıyr han. Bular talantty el basshylary edi, biraq olar bılermen bılikti bólisken. Olar bıler keńesinsiz tarıhı sheshimderge bara almaǵan. Osyndaı erekshe saıası kontınýýmdy áli tolyq zerttegenimiz joq. Eger oqıǵa osylaı órbı bergende Qazaq elinde bıliktiń tarmaqtary tabıǵı túrde suryptalyp, anyqtalýshy edi. Amal neshik, bul úrdisti omyrtqasynan úzip, óz tártibimen Reseı ákimshiligi óz ústemdigin ornatty. Jańa ákim­shi­lik qazaqtarǵa múldem jat edi. Hakim Abaıdyń «uryssa orys, elge bolys, úıden úrgen ıtke uqsap», – deıtini sondyqtan. Úıden úrgen, ol ıttiń jamany. Olaı bolsa, bolystyq qyzmettiń máni ne bolǵanyn oılaı berińiz. Úsh bı murasy (bıler kóp bolǵan, úsheýiniń geopolıtıkalyq oryndary erek­she bolǵan soń, bólip aıtyp otyr­myn) jan-jaqty zertteýdi talap etetin taqyryp. Úsh bıdiń is-qareketteri Bı Edige zamany men qazirgi Qazaq eli (ıaǵnı, jańa dáýir) arasyndaǵy – kópir. Qazaq eliniń saıası júıesin odan ári jetildirýde, osy másele eskerilýi qajet. Árıne, dáp solaı bolmas, biraq eldi basqarýdyń basty-basty prınsıpteri, atamekenniń eń aýyr kezinde anyq­ta­lyp, iske asqanyn qalaısha esten shyǵa­rýǵa bolady. Úsh bı zamany eldi saıası basqarýdyń izdenis zamany bolǵany anyq. Bıler murasy sonysymen qundy. «Qazaq eli» kesheninen sózsiz oryn alatyn tulǵalar Er Edige jáne onyń dás­túrin jalǵastyrmaq bolǵan Áıteke, Tóle, Qazybek bıler bolmaq. Bular Elba­sy Nursultan Nazarbaev aıtqan tól tarı­hymyzdyń qasıetti ardager tulǵalary. Atamekende 1822 jyly Reseı patsha­synyń jarlyǵymen handyq bılik óz kúshin joıdy. Qazaq halqynyń sońǵy hany Kenesary. Onyń 1848 jyly opat bolýymen qazaq handyǵy kelmeske ketti. Ishki Bókeı Ordasy týraly aıtsaq, Bókeı jáne Jáńgir handardyń bılikteri óte shekteýli bolǵan. Ishki Bókeı Ordasyn Reseı ákimshiligi qazaq halqyn basqarýdaǵy bir úlgisi retinde usyndy. Biraq odan nátıje shyqpady. Bul máselege núkte qoı­ǵan Isataı – Mahambet bastaǵan kóterilis edi. Isataı – Mahambet basta­ǵan kóterilis handyq bılikke qarsy shy­ǵyp, halyqqa ózgedeı ákimshilik basqarý júıesiniń qajettiligin kún tártibine qoıdy. Qazaq halqy saıası táýelsiz­diginen aıyrylyp, Atamekende Reseı ákimshiligi usynǵan júıe ornyqty. Qazaq jeri gýbernııa-gýbernııalarǵa bólinip, odan ýezderge, jergilikti jerler volostnoı starshına (bolys) bıligine berildi. Osyndaı halden keıinirek bolshevık­terdiń ıdeologııasy nátıjesinde dúnıege kelgen Qazaq Sovettik Sosıalıstik Res­pýblıkasy degen memlekettik qurylym qalyptasty. Bul formaldy túrde memleket atanǵanymen, shyn mánisinde ke­ńes­tik júıeniń bir ákimshilik bólshegi ǵana bolatyn. Halyq tutastyǵy, onyń mádenı-rýhanı qundylyqtarynyń dara­lyǵy esepke alynbaı, jańa sosıalıstik tártip ornyǵa bastady. Birinshi basshy­lyqty Máskeýdegi ortalyq taǵaıyndap otyrǵanymen, bul memleketti úsh qazaq basqardy, olar: Jumabaı Shaıahmetov, Dinmuhamed Qonaev jáne Nursultan Nazarbaev. Árıne, keńestik júıe bolǵan soń, basshylyqta orys, polıak, ýkraın, grýzın, armıan, evreı, uıǵyr ókilderi de bol­dy. Bul sosıalıstik mazmundaǵy memlekettiń quryly­my tabıǵı túr­de, jańa dáýir aǵy­myna oraı ózge de derbestiginen aıyrylǵan taǵ­dy­rlas eldermen birge 1991 jyly táýelsiz memleketke aınal­dy. Bul Atamekendegi jańa mazmundaǵy, shyn mánindegi, naǵyz halyqtyq memlekettiń qurylǵany edi. Memleket basyna burynǵy zamandardaǵydaı, mindetti túrde taq murageri bolyp tóre tuqymynan, nemese keńestik dáýir­degideı ózgeler taǵaıyndaıtyn emes, halyqtyń ókili Nursultan Ábishuly Nazarbaev demokra­tııalyq jolmen Prezıdent bolyp saılandy. Bul HH ǵasyrdyń sońyndaǵy órkenıetti elderdegi ornyqqan eldiń basshysyn saılaý rásimine sáıkes jasalǵan shara bolatyn. Sóıtip, qazaq halqy óz Atamekeninde óziniń qalaýymen basshy saılap, renessanstyq oqıǵaǵa tap boldy. Olaı deıtinim, túrki jurtynda baǵzy zamannan bılik saılaý negizinde bolǵan. Bıliktiń basynda bı bolǵan. «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynda sol kezdegi alyp terrıtorııany basqaryp otyr­ǵan bı bolǵan. Han degen ol zamanda taıpalardyń kóshbasshysy. Mysaly, jyrdaǵy Qarabaı bir taıpanyń, Sa­rybaı bir taıpanyń hany, al olardy basqaryp otyrǵan bı bolǵan. Shyńǵys han shapqynshylyǵynan keıin bas­qarýdyń bul júıesi «túzetilip», han dárejesi bıden joǵary bolyp qa­lyptasqan. Sebebi, Shyńǵys hannyń ózi taıpa kóseminen shyqqan adam. Ol sol handyq dárejesin ózimen birge kóte­rip, bıliktiń joǵarǵy formasyna aınaldyrǵan. Bul jaǵdaıda saıası refleksııa bildirgen Er Edige bolatyn. Edige bı halyq tarıhyndaǵy passıonar­lyq tulǵa. Akademık Qanysh Sátbaev­tyń «Edige jyryn» zertteýiniń syry tegin emes. Ol kezinde «Edige jyryn» zertteýdi qolǵa alýy arqyly otandyq tarıhtyń bastaý arnasyn dóp tapqan. Sol úshin akademık jumystan qýyldy, biraq ol Qanysh Sátbaevtyń tarıh aldyndaǵy eren erligi edi. Qazaq halqynyń tól tarıhy Er Edigeden bastaý alatynyn Elbasy Nursul­tan Nazarbaev Astananyń 10 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan saltanatty jıyn­daǵy sózinde naqty aıtqan bolatyn: «Bizdiń qazaqtyń arǵy-bergi tarıhynda Ordabalyq, Sýıab, Taraz, Balasaǵun, Syǵanaq, Jent, Saraıshyq, Túrkistan sııaqty qalalarda ordaly jurttyń týy tigilgen. Astananyń dál irgesinen tabylǵan Bozoq qalasy da úlken ortalyqtyń biri bolǵanyn ǵalymdar dáleldep berdi. Astananyń qazirgi jarqyraǵan jańa kóshelerine Saraıshyq, Syǵanaq, Túrkis­tan degen attardyń berilgenin baıqaǵan bolarsyzdar. Bul tól tarıhymyzǵa degen búgingi urpaqtyń qurmeti. Ertedegi er babamyz Edigeden bastap, aıbyndy Abylaıǵa deıingi handary­myzdyń bári osy Esil boıynda orda tikkenderi tipti de tegin bolmasa kerek» (Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń Astananyń 10 jyldyǵyna ar­nal­ǵan saltanatty jıyndaǵy sózi. 06.07.2008). Jańa tarıhtyń basy degende, El­basyn renessanstyq tulǵa deımin. Son­daǵy aıtpaǵym, halqymyzdyń tarıhyn­daǵy «Aq Orda» dáýiri, onyń bıleýshisi Edige bıge qatysty aıtylǵan sóz. Noǵaı Ordasynyń tarıhy eki jarym ǵasyrdaı merzimdi alyp jatyr. Árıne, Noǵaı Ordasynyń osylaısha atalýy Noǵaıǵa qatysty degen tarıhı derek bar. Noǵaı Ordasynyń kúsheıgen kezi bılik basyna Er Edigeniń kelýimen baılanysty. Edige­niń týǵan jeri Ońtústik Qazaqstannyń Sozaq aýdanyndaǵy Qumkent degen eldi meken. Zıraty Qumkentten soltústikke qaraı 300 shaqyrym jerdegi, Jezqazǵan óńirindegi Ulytaýda degen túsinik bar. Er Edigeniń bılik qurǵan jeri – Saraıshyq. Bul: «Bar qazaq – bir qazaq», degen sózdiń dáleli bolarlyq jaǵdaı. Halqymyzdyń mentalıtetinde «enshisi bólinbegen qazaq», «qarǵa tamyrly qazaq» degen ataly uǵymdar bar. Noǵaı Ordasy qazirgi Qazaqstannyń soltústi­ginen ońtústigine, odan batysyna deıingi aımaqty alyp jatqan. Halqymyzdyń El men Edige degen uǵymdardy qatar aıtýy da tegin emes. Eldik sana Er Edigeniń isterinen mazmun tapqan. Bul tasqa basylǵan túrki jazýlaryndaǵy «Máńgilik el» degen ıdeıamen úndes. Edige tarıhta «el qamyn jegen Edige» degen formýlamen qalǵan. Ol eshqashan da ózin hanmyn dep atamaǵan. Jyrlarda ony Er Edige, bı Edige dep aıtý dástúri qalyptasqan. Edigeniń qolyndaǵy bılik handardyń bıliginen joǵary bolǵany da tarıhı shyndyq. Er Edige dástúri qazaq halqynyń tarıhynda handyq bılik álsire­gen kezde bılikke úsh áıgili bıi­mizdiń kelýine múmkindik týǵyzdy. Ulan-ǵaıyr Atamekendi tıimdi basqarý úshin bıler úsh aımaqty óz ıelikterine aldy. Batys aımaqty tolyǵymen Áıteke bı basqarsa, Jetisý óńirin jáne Ońtústikti Tóle bı, al Soltústikti, Shyǵysty jáne Ortalyq Qazaq­standy (Saryarqany) Qazybek bı basqardy. Árıne, bul bıler kezinde handar da boldy. Bul zamanda handar eldiń ishki isi emes, syrtqy isterimen kóbirek aınalysty. Eldiń ishki isteri bılerde boldy. Bıliktiń bul tájirıbesi áli zertteýdi qajet etedi. Bul tájirıbe qazaqtyń mentalıtetinde bar bıliktiń arhetıpi. Olaı deıtinim, halqymyzdyń baı mádenı-ádebı murasyn qaıta qarap, saralap otyrǵanymyzda bıliktiń osy arhetıpi oıymyzǵa orala beredi. Qazirgi kezde bılik tolyǵymen Eýropalyq úlgide qurylǵan. Al, halqymyzdyń dástúrin eske alsaq, onda oılanatyn jaılar barshylyq. Qazaq eli degende Atameken jáne Memleket únemi bir-birimen saı kelip otyrmaǵan. Bul ekeýiniń úndes kelýi búgingi kúnde shyndyqqa aınalyp otyr. О́tken tarıhı zamandarǵa zer salsaq qazaqtyń baıyrǵy terrıtorııasynda oryn alǵan memleketterdiń bári birdeı Atameken ıdeıasyna úndes bola bermegen. Memleket basyn­da bolǵan kósemderdiń baıyrǵy kóne tarıhty óshirýge, ne qaıta jazýǵa nemese óńdeýge ynta­lary bolǵandaryn da esepke alǵan jón. Solaı bolǵanymen qazaq halqy óziniń baıyrǵy tarıhy­nan, Atameken ıdeıasynan ajyramaǵan. Qa­zaq halqynyń mentalıteti degen osy. Sodan keıin baryp halqymyzdyń tarıhı-mádenı qundylyq­tary týraly baıandaý jón bolmaq. Halqymyzdyń qundylyqtary dep eki fenomendi erekshe aıtýymyz paryz. Biri – til. Qazaq etnosynyń qalyptasýynyń bir faktory til ortaqtyǵy. Til degenimiz tarıh, etnografııa, óner, bilim jáne dúnıetanym. Osy atalǵan salalardyń qaısysyna toqtalmasańyz da, siz til máselesine baryp tirelesiz. Tildik leksıka ol, bylaısha aıtqanda, tarıhtyń mazmundamasy, baıany. Ekinshi fenomen – ol din. Bul kúrdeli másele. Túrkitildes halyq­tardyń dinı sanalarynda qat-qabat dú­nıe­ta­nymdyq izdenister bar. Ol týraly keıingi kezderi basylym betterinde jıi aıtylýda. Sonyń biri – táńirlik dúnıetanym, ekinshisi – ıslam dini. Qazaq dúnıetanymy birneshe tarıhı-mádenı sıntezderden ótken. Tómengi sıntez – túrkilik. Túrkilik sıntez Oljas Súleımenovtyń «Iаzyk pısma» degen aýqymdy eńbeginen keıin múldem kúrdelenip ketti. Túrkilik tamyrlar tereńdep, maııa, shýmer, sanskrıt, latyn tilderi, ıýdaızm dinı leksıkasyna qatysty aqparattar kúnnen-kúnge kóbeıýde, mysaly, aǵylshynnyń «Human» – degen sózine toqtalsaq, «Human»-nyń maǵynasy oryssha «gýmanızm», ıaǵnı «adamshylyq» degen uǵym. Solaıy solaı, biraq «hıý» – degenniń mánisi ne degenge jaýapty Oljas Súleı­menovtyń «Tıýrkı v doıstorıı» degen kitabynan tapqandaı boldym. Ol «Zakon Perestroıkı sloga» degen taqyrypshada bylaı deıdi: a) «Poıavlıaetsıa prototıcheskıı soglasnyı (gýbnoı – w, ılı gortannyı – h) v nachale slova pered glasnym. Napr., osem > vosem, oılyk > voılok. Na mejıazykovom ýrovne: *omo – «mýjchına», «chelovek» > homo (lat.), uomo (ıt.)» (Oljas Sýleımenov. Tıýrkı v doıstorıı. Almaty, «Atamura», 2002. S.40). Sonda «omo» – mýjchına degen bolsa, onyń jalpy túrki tilindegi atalýy «erkek» nemese «Ata». Alǵashqy er adamnyń esimi – Ata. Endi «omo»-nyń aldyna h túskende latynsha «homo» bolyp, ol «adam» degendi bildirgen. Sonda «man» – degenimiz adam bolsa, hıý, ıaǵnı «erkek» degen maǵynada. Olaı bolsa, aǵylshyn tilindegi «Human», erkek adam bolyp shyǵady. «Omo» + «man» = «Ata» + «adam». Orys tilindegi «Ata» – «man» qaıdan shyqty deısiz. «Ata» – «man», «Ata» – «adam». Qazaqsha «Adam Ata». Gýmanızm degenniń dúnıetanymdyq maǵynasy Adam Ata dástúrinde bolý degen emes pe? Adam Ata ıslam dininde alǵashqy musylman. Sondyqtan Adam Atanyń (gýmanızmniń) kúlli adamzat júretin jol ekenine esh shúbá joq. Nemese, Ádil Ahmetovtyń «Túbi bir túrki órkenıeti» degen eńbeginde «baldyz», «baı», «boıaý», «shyǵý», «eki», «ókshe», «satý», «tis», «toq­­paq», «tur», «shuqyr», «tik», «kıik», «ja­syl», t.b. sózder maııa jáne qazaq tilderinde birdeı qol­danylatyny aıtylady. Taǵy bir mysal, «akil» – (aqyl) degen sóz shýmer tilinde bol­ǵa­nyna tańym bar, men bul sóz bizge arab tilinen en­gen degen pikirde bolatynmyn. Latyn tilinde «aýyz» degen, ıaǵnı orysshasy «rot» degendi bildi­retin túrik sózi bar eken. Osy jaǵdaılar túr­kilik sıntezdiń kúrdeliligine naqtyly mysaldar emes pe?  

*  *  *

Qazirgi zaman básekelestik zamany. Bul aksıoma. Básekege qabilettilik, sózsiz, qajetti is. Bá­sekege qabilettilik sapaǵa bastaıdy. Al sapa degenim – ulttyq ıdeıa. Tek básekege qabiletti el ǵana bolashaqqa joldama almaq. Men bul tusta básekege qabilettilikti úsh deńgeıde aıtpaqpyn. Eń aldymen, básekege qabiletti Memleket. Odan ba­ryp básekege qabiletti Ideıa jáne básekege qa­biletti Tulǵa qajet. Osy úsheýiniń birligi báse­kege qabiletti Eldi qalyptastyrady. Básekege qabilettilik eldiń tabıǵı ımmýnıteti. El báse­kege qabilettiliginen aıyrylǵan kezde el bolýdan qalmaq. Oǵan tarıhta mysaldar kóp. Kezinde Al­tyn Orda básekege qabilettiligimen Altyn Orda atandy, biraq bir zamandarda básekege qabilet­tiliginen aıyrylyp, bytyrap, ydyrap ketti. Kezindegi keńestik ımperııanyń da jaǵdaıy solaı boldy. Bul «qurama» ımperııalarǵa tán zańdy­lyq. Tarıhı jaǵdaılarǵa baılanysty qajet­ti­likten birikken halyqtar, taıpalar, etnostar bir zamandarda dál sondaı qajettilikten ydyrap, ózge kúıge ótpek. Bul tarıh zańy, qajet deseńiz, zat almasý, energııa almasý zańy. Passıonarlyq qýat synap sııaqty, ol aýysyp otyrady. Sondyqtan kóne túrki jazýlaryndaǵy «máńgilik el» ıdeıasy qaı zamanda bolmasyn – ıdeıa. Ol óz qýaty jaǵynan básekege qabiletti ıdeıa. Biraq, ol ıdeıanyń ómirsheń bolýy úshin básekege qabiletti eldiń sol eldi básekege qabiletti etetin tarıhı tulǵalary bolýy tıis. Osyndaı jaǵdaılardy oılastyra kelip, Qazaq eliniń táýelsizdiginiń jıyrma jyldyǵynda naqty aıtarym, búginde básekege qabiletti Qazaq eli bar, onyń básekege qabiletti ıdeıasy bar. Ol – sapa. Jáne básekege qabiletti tulǵasy bar. Ol Tuńǵysh Prezıdent Elbasy Nursultan Nazarbaev jáne básekege qabiletti qazaq halqy.  

*  *  *

Qazaq eli búginde renessanstyq el. Olaı deıtinim, ol óziniń Atameken ıdeıasynan eshqashan, nendeı qıyn zamandar bolsa da ajyrap qalmaǵan. Qazaqtar negizinen ata-babalary ǵumyr keshken terrıtorııadan eshqaıda aýyp ketpegen. Qandaı qıyn jaǵdaılar bolmasyn sol atamekeninde ómir súrýdi dástúrge aınaldyrǵan. Bul Qazaq eliniń qýaty, sýbstansııasy. Onyń erteńgi kúnge alǵan joldamasy. Atameken renessansy degende Qazaq eliniń Tuńǵysh Prezıdenti keshegi ótken er Edigeniń isin jalǵastyrýshy, jańǵyrtýshy degen túıindi sózimdi aıtpaqpyn. Eldik sana dástúri degen «el qamyn jegen er, bı Edigeden» bastaý alyp, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń salǵan 20 jyldyq tarıhy bar Qazaq eliniń nurly jolyn aıtý azamattyq paryz. Ǵarıfolla ESIM, akademık.

------------------------------------------

Sýretti túsirgen Orynbaı BALMURAT.