Qazaqstan geografııasy oqytylady
Jýyrda elimizdiń bas gazeti «Egemen Qazaqstannyń» 2018 jylǵy 17 qańtardaǵy sanynda «Qazaqstan geografııasy» páni oqytylmaı ma?» atty maqala jarııalanǵan bolatyn. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi sizder kóterip otyrǵan máseleni Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń, «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU sarapshylarymen birlesip zerdeledi.
Elimizdiń geografııasyn oqý, árıne, bilim berý uıymdarynyń oqý-tárbıe jumysynda, bolashaq urpaqtyń rýhanı-adamgershilik qundylyqtaryn qalyptastyrýda basym baǵyttardyń biri. Osyǵan oraı, 1993 jyldan bastap, ıaǵnı, 25 jyldan astam ýaqyt «Qazaqstan geografııasy» oqý kýrsy mektepterde «Geografııa» pániniń quramynda oqý baǵdarlamasynyń bóligi retinde oqytylady:
- 1992 jyly 8-synypqa arnalǵan «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» shyqty (avtorlary – K.Qarpekov, Á.Beısenova, «Atamura» baspasy) 2000, 2004, 2008, 2012, 2016 jyldary qaıta basylyp shyqty;
- 8-synypqa arnalǵan «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» oqýlyǵy (avtory – U.Esnazarova, «Ataýly Mektep» baspasy) 2004 jyly shyqty. 2013 jyly qaıta basylyp shyqty.
2002 jyly Memleket jalpyǵa mindetti bilim berý standartynda (budan ári – MJMBS) «Geografııa» pániniń bazalyq bilim mazmuny kýrstar túrinde berilgen:
- Jaratylystaný (5-synyp).
- Fızıkalyq geografııa. Bastapqy kýrs (6-synyp).
- Materıkter men muhıttar geografııasy (7-synyp).
- Qazaqstan geografııasy (8-9-synyptar).
- Geografııa (jaratylystaný-matematıkalyq baǵyttaǵy 10, 11-synyptar).
- Qazirgi zamanǵy geografııa (qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyttaǵy 10-11-synyptar).
Bul rette «Qazaqstan geografııasy», «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» jáne «Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasy» jekelegen oqý pánderi retinde qarastyrylmaǵan.
Qoldanystaǵy 2012 jylǵy MJMBS jáne oqý baǵdarlamalaryna sáıkes «Qazaqstan geografııasy» 8, 9-synyptardyń «Geografııa» oqý pániniń sheńberinde, 8-synypta «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» jáne 9-synypta «Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasy» dep atalatyn oqýlyqtarmen oqytylady.
Qazirgi ýaqytta «100 naqty qadam: barshaǵa birdeı qazirgi zamanǵy memleket» Ult josparynyń 76-qadamyna jáne Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyna (budan ári – memlekettik baǵdarlama) sáıkes otandyq jáne halyqaralyq úzdik tájirıbeni biriktirýdi kózdegen «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU tájirıbesi boıynsha jańartylǵan bilim mazmunyna kóshý júzege asyrylýda (2016, 2017 jyldary 1, 2, 5, 7-synyptar, 2018 jylǵy 1 qyrkúıekten 3, 6, 8-synyptar, qalǵandary 2020 jylǵa deıin).
Jańartylǵan mazmundaǵy oqý baǵdarlamasynda «Geografııa» pánin oqytý maqsattary arqyly kórsetilip oqytylatyn taqyryptar mán mátininde jergilikti ólketaný jáne eltaný komponentterin oqytý qarastyrylǵan.
Atap aıtqanda, 7-synyptaǵy 53 maqsattyń 19-y, 8-synyptaǵy 60 maqsattyń 11-i, 9-synyptaǵy 75 maqsattyń 53-i qazaqstandyq komponentti quraıdy.
9-synyp baǵdarlamasynyń bazalyq mazmuny Qazaqstan geografııasy, onyń ishinde bilim alýshylardy azamattylyq pen patrıottyqqa tárbıeleý, óz eliniń tarıhy men mádenıetine qurmet kórsetý máseleleri bolyp tabylady. Memlekettik tildi damytýdy qoldaý úshin geografııa baǵdarlamasyna alǵash ret qazaq toponımıkasy boıynsha oqytý maqsaty engizilgen.
Demek, bilim alýshy 9-synyp geografııasy kýrsyn aıaqtaǵanda fızıkalyq, áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası Qazaqstan geografııasy boıynsha jetkilikti kólemde bilim men daǵdyny meńgeredi. Joǵary synyp (10, 11-synyptar) oqýshylary 11-synyp baǵdarlamasynyń bazalyq mazmunyn quraǵandyqtan Qazaqstan geografııasy kýrsyn oqýdy jalǵastyrady.
Sabaqtastyqty qamtamasyz etý maqsatynda, qoldanystaǵy «Geografııa» pániniń oqý baǵdarlamasyndaǵy «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» jáne «Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasy» kýrstary jańartylǵan mazmundaǵy oqý baǵdarlamasynyń 7, 8, 9-synyptarynda oqytylatyn «Geografııalyq zertteýler ádisteri» bóliminde saqtalǵan, oqý júktemesiniń kólemi – jylyna 68 saǵat (nemese aptasyna 2 saǵat) saqtalǵan.
Sondaı-aq «Geografııa» páni boıynsha jańartylǵan mazmundaǵy baǵdarlamalarda Qazaqstan geografııasy boıynsha taqyryptardy oqyp, zerdeleýge bólinetin saǵat sany 62-ge arttyrylǵan (2012 jylǵy Úlgilik oqý josparynda – 136 saǵat, 2016-2017 jyldary – 198 saǵat).
Eger 2013 jylǵy oqý baǵdarlamalarymen jańartylǵan mazmundaǵy oqý baǵdarlamalaryn salystyratyn bolsaq, «Qazaqstan geografııasy» kýrsy «Geografııa» páninde keńinen qamtylǵan jáne 7, 11-synyptardy qamtıdy (oqýlyqtyń ataýy – «Geografııa»).
Sonymen qatar bilim berýdiń jańartylǵan mazmundaǵy oqý baǵdarlamalarynda qazaqstandyq mazmundy oqytý kólemi geoekologııa, geoınformatıka, geosaıasat, geoekonomıka salasyndaǵy, sol sekildi, ulttyq múddeler aıasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń geosaıası belsendiliginiń baǵyttaryna qatysty bilim alýshylardyń quzyrettiligin ulǵaıtýdy qamtamasyz etedi. Endeshe, «Qazaqstan geografııasy» kýrsy «Geografııa» pániniń sheńberinde jetkilikti deńgeıde oqytylatyny anyq.
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde týǵan ólkeniń qalyptasýy men damýyn keshendi túrde sıpattaıtyn geografııalyq, tarıhı, mádenı, tabıǵı jáne basqa faktorlar týraly bilimdi qalyptastyrý, týǵan ólkege degen súıispenshilik sezimdi, qorshaǵan tabıǵatqa uqyptylyqpen qaraýǵa tárbıeleý maqsatynda «Qazaqstan tarıhy», «Qazaq ádebıeti» (qazaqtildi emes mektepter úshin «Qazaq tili men ádebıeti»), «Geografııa», «Mýzyka» pánderin tolyqtyratyn 5, 7-synyptarda «О́lketaný» kiriktirilgen oqý kýrsy engiziledi.
Bilim jáne ǵylym mınstrligi bekitken baǵdarlama negizinde ár oblys, Astana, Almaty qalalarynda qurylǵan jumys toptary oqýlyqtardy ázirleýde.
